SMS Frauenlob (1902)

SMS Frauenlob
Ilustracja
SMS „Frauenlob” między 1903 a 1914 rokiem
Klasa

krążownik lekki

Typ

Gazelle

Historia
Stocznia

AG Weser, Brema Cesarstwo Niemieckie

Położenie stępki

8 lipca 1901

Wodowanie

22 marca 1902

 Kaiserliche Marine
Nazwa

SMS „Frauenlob”

Wejście do służby

17 lutego 1903

Zatopiony

31 maja 1916

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

normalna: 2706 ton
pełna: 3158 ton

Długość

całkowita: 105 metrów
104,4 metra na wodnicy

Szerokość

12,4 metra

Zanurzenie

4,99–5,61 metra

Napęd
2 maszyny parowe potrójnego rozprężania o łącznej mocy 8000 KM
9 kotłów, 2 śruby
Prędkość

21,5 węzła

Zasięg

4400 Mm przy prędkości 12 węzłów

Uzbrojenie
początkowo: 10 dział kal. 10,5 cm (10 × I)
10–14 działek kal. 3,7 cm (10 × I)
5 torped
Wyrzutnie torpedowe

2 × 45 cm (2 × I)

Opancerzenie
pokład: 20–25 mm
skosy: 50 mm
wieża dowodzenia: 20–80 mm
maski dział: 50 mm
Załoga

256 osób

SMS Frauenlob – niemiecki krążownik lekki (konstrukcyjnie krążownik pancernopokładowy, klasyfikowany jako mały krążownik – niem. Kleiner Kreuzer) z początku XX wieku, jedna z 10 zbudowanych jednostek typu Gazelle.

Okręt miał wyporność pełną 3158 ton i osiągał prędkość 21,5 węzła, a jego główne uzbrojenie stanowiło 10 dział o kalibrze 10,5 cm i dwie wyrzutnie torped kalibru 45 cm.

Krążownik został zwodowany 22 marca 1902 roku w stoczni AG Weser w Bremie, a 17 lutego 1903 roku wcielono go do służby w Kaiserliche Marine. Nazwa jednostki oznaczała w języku niemieckim „chwała kobietom”; był drugim okrętem w niemieckiej flocie o tej nazwie. SMS „Frauenlob” służył na Morzu Północnym i Bałtyckim, biorąc udział w I wojnie światowej. Okręt został zatopiony 31 maja 1916 roku podczas bitwy jutlandzkiej, storpedowany przez brytyjski krążownik lekki HMS „Southampton”. Wrak krążownika został zlokalizowany w 2000 roku przez duńskich nurków.

Projekt i budowa

Objęcie tronu Cesarstwa Niemieckiego przez Wilhelma II w 1888 roku spowodowało początek rozbudowy floty wojennej, niezbędnej do zdobycia i utrzymania zamorskich posiadłości[1]. Oprócz budowy floty liniowej, mającej w przyszłości stanowić zagrożenie dla Royal Navy, potrzebna była rozbudowa sił lekkich, których zadaniem była służba patrolowa na wodach metropolii oraz reprezentowanie niemieckiej bandery oraz obrona interesów Cesarstwa w koloniach[1]. Do końca lat 80. XIX wieku rolę tę spełniały korwety o napędzie parowo-żaglowym, kanonierki i awiza[1][2]. W latach 90. XIX wieku zbudowano nowe jednostki przeznaczone zarówno do służby kolonialnej, jak też współdziałania z flotą krajową, którymi były nieopancerzone krążowniki IV klasy typu Bussard, krążownik III klasy „Gefion” oraz awiza „Greif” i „Hela”[2][3]. Na bazie tego ostatniego okrętu w latach 1895–1896 w biurze konstrukcyjnym Urzędu Marynarki Rzeszy opracowano projekt nowoczesnych krążowników IV klasy zdolnych do operacji z flotą liniową i do służby kolonialnej, o nieco powiększonej wyporności, prędkości 20 węzłów i uzbrojeniu porównywalnym z o wiele droższym „Gefionem”, zaakceptowany przez kierownictwo Kaiserliche Marine[2][3]. W uchwalonej w 1898 roku przez Reichstag ustawie morskiej zagwarantowano środki na budowę czterech krążowników IV klasy, nazwanych od pierwszego okrętu typem Gazelle, powiększając ich liczbę do 10 po przyjęciu w 1900 roku drugiej ustawy morskiej (łącznie 50 mln marek do wykorzystania w latach 1897–1904)[3][4]. W 1899 roku zmieniono klasyfikację krążowników IV klasy na małe krążowniki (niem. Kleiner Kreuzer)[2][5]. Trzy ostatnie okręty, określane też jako typ Frauenlob, zamówione 1 kwietnia 1901 roku jako małe krążowniki G, H i J, zostały nieco zmodyfikowane w stosunku do poprzedników[6]. Przede wszystkim poszerzono ich kadłub o 0,5 metra, zwiększono maksymalny zapas paliwa i podzielono maszynownię wzdłużną grodzią na dwa przedziały[6].

Krążownik „Frauenlob” został zamówiony pod tymczasową nazwą „Kleiner Kreuzer G”[7]. Zbudowany został w stoczni AG Weser w Bremie pod numerem stoczniowym 132, będąc jedną z pięciu jednostek typu Gazelle powstałych w tej stoczni[8]. Stępkę krążownika położono 8 lipca 1901 roku[6]. Ceremonia wodowania i chrztu odbyła się 22 marca 1902 roku, w obecności dyrektora Generalnego Departamentu Morskiego w Cesarskim Urzędzie Marynarki Wojennej, wiceadmirała Wilhelma Büchsela (matką chrzestną została księżna Anna zu Stolberg-Wernigerode)[9][10]. Nazwa okrętu oznaczała „chwała kobietom”, gdyż jego budowa została sfinansowana dzięki funduszom zebranym przez niemieckie kobiety[7]. Był on drugim okrętem o tej nazwie, po szkunerze z połowy XIX wieku[6]. Koszt budowy okrętu wyniósł 4 596 000 marek[8].

Dane techniczne

Charakterystyka ogólna

Okręty typu Gazelle były małymi krążownikami o sylwetce podobnej do poprzedników („Hela” i „Gefion”), różniąc się od tego ostatniego dwoma wysokimi kominami zamiast trzech[11]. Kadłub o poprzeczno-wzdłużnym układzie wiązań podzielony był za pomocą 11 grodzi na 12 przedziałów wodoszczelnych, a dno podwójne obejmowało 46% jego długości[12]. Krążownik miał taranowy, zaokrąglony dziób, połączone pomostami podwyższone pokłady dziobowy i rufowy, dwa maszty, prosty kil i dwie stępki boczne oraz krążowniczą rufę[13]. W odróżnieniu od prototypowego „Gazelle”, pomost bojowy z opancerzonym stanowiskiem dowodzenia znajdował się na „Frauenlob” między przednim masztem a pierwszym kominem[14][15]. Zapasowe stanowisko dowodzenia znajdowało się za drugim masztem[16].

Długość całkowita okrętu wynosiła 105 metrów (104,4 metra na wodnicy), szerokość 12,4 metra i zanurzenie od 4,99 metra na dziobie do 5,61 metra na rufie[8][17]. Wyporność normalna (konstrukcyjna) wynosiła 2706 ton, a pełna 3158 ton[8][17].

Załoga jednostki składała się z 256 oficerów, podoficerów i marynarzy[3][18][a]. Kabiny podoficerskie, oficerskie i dowódcy znajdowały się w części rufowej, a kubryk marynarzy na dziobie; umywalnie marynarzy znajdowały się na śródokręciu za nadburciami[16].

Urządzenia napędowe i pomocnicze

Okręt był napędzany przez umieszczone w dwóch maszynowniach dwie trzycylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania wyprodukowane w macierzystej stoczni, które poruszały poprzez wały napędowe dwie trójłopatowe śruby napędowe o średnicy 3,5 metra każda[8][16]. Para o ciśnieniu roboczym 15 at dostarczana była przez dziewięć kotłów wodnorurkowych Marinekessel (wyprodukowanych przez zakłady A.G. Germania z Berlina), o łącznej powierzchni grzewczej 2300 m², wyposażonych łącznie w 18 palenisk, zainstalowanych w dwóch kotłowniach[8][16]. Kotły były opalane węglem, którego normalny zapas wynosił 380, a maksymalny 700 ton[8][16].

Nominalna moc siłowni wynosiła 8000 KM przy 165 obr./min, co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 21,5 węzła[8][16][b]. Zasięg wynosił 4400 mil morskich przy prędkości 12 węzłów[8][16]. Na rufie znajdował się pojedynczy półzrównoważony ster[8][16].

Energia elektryczna (prąd stały o napięciu 110 V) wytwarzana była przez trzy prądnice napędzane silnikami Diesla o łącznej mocy 110 kW[8][16].

Uzbrojenie

Główne uzbrojenie krążownika składało się początkowo z 10 pojedynczych szybkostrzelnych dział o kalibrze 10,5 cm SK C/97 L/40[19][20]. Dwa działa zostały umieszczone obok siebie na pokładzie dziobowym, dwa w takiej samej konfiguracji na pokładzie rufowym, a pozostałe sześć zainstalowano na sponsonach na śródokręciu (wszystkie osłonięte pancernymi maskami)[21]. Masa działa wynosiła 1750 kg, a jego długość całkowita 4,475 metra; długość samej lufy wynosiła 4,2 metra, a jej masa 1555 kg[20][22]. Działa wykorzystywały pociski przeciwpancerne i burzące o masie od 14,25 do 18,2 kg wystrzeliwane za pomocą ładunków miotających o masie 3,18 kg[22]. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10 do +30°, a maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością wylotową od 690 do 840 m/s pocisku wynosiła 12 200 metrów[20]. Kąt ostrzału ośmiu dział mogących strzelać w kierunku dziobu albo rufy wynosił 150°, a dwóch dział umieszczonych centralnie na śródokręciu 120°[20]. Zapas amunicji wynosił 1500 sztuk (czyli 150 pocisków na działo)[8][20]. Na przełomie 1912 i 1913 roku zdemontowane zostały cztery działa kalibru 10,5 cm SK C/97, a w zamian zainstalowano 10 szybkostrzelnych działek kalibru 3,7 cm, przeznaczonych do szkolenia[23][24]. Według innych autorów plany te nie zostały jednak zrealizowane, a zdemontowane zostały tylko dwa środkowe działa burtowe, które w związku z wybuchem wojny w 1914 roku zainstalowano z powrotem[25].

Artyleria małokalibrowa składała się początkowo z 10–14 pięciolufowych działek rotacyjnych kalibru 3,7 cm Hotchkiss M1873[26][9]. W późniejszym czasie zostały zastąpione taką samą liczbą pojedynczych szybkostrzelnych dział Kruppa kalibru 5 cm L/40[26]. Masa działa z lawetą wynosiła 280 kg, a długość lufy 2 metry[26]. Działa wykorzystywały pociski o masie 1,75 kg, wystrzeliwane z prędkością wylotową 655 m/s na maksymalną odległość 6200 metrów (przy kącie podniesienia lufy 20°)[26].

Broń torpedową stanowiły dwie pojedyncze podwodne wyrzutnie kalibru 450 mm umieszczone na wysokości przedniego masztu z każdej burty, z łącznym zapasem pięciu torped[8][26]. Używane początkowo torpedy typu C45/91S miały długość 5,1 metra, masę 550 kg (w tym głowica bojowa 197 kg trotylu), a ich zasięg wynosił 500 metrów przy prędkości 33,5 węzła i 1200 metrów przy prędkości 27 węzłów[27][c]. W latach 1912–1913 dostosowano okręt do przenoszenia 200 min, instalując na pokładzie tory minowe na śródokręciu, przechodzące przez skróconą nadbudowę rufową i kończące się dwoma zrzutniami na rufie[25].

Do kierowania ogniem artyleryjskim służyły dwa dalmierze, umieszczone nad głównym i zapasowym stanowiskiem dowodzenia[16].

Opancerzenie

Podstawowym elementem pancerza był wykonany z dwóch warstw zwykłej stali i jednej warstwy stali Kruppa pokład pancerny o grubości maksymalnej 25 mm na dziobie i rufie oraz 20 mm na śródokręciu, a jego skosy miały grubość 50 mm (zrębnice 80 mm stali Kruppa)[8][16]. Maski dział kalibru 10,5 cm miały grubość 80 mm, a wieża dowodzenia chroniona była płytami o grubości od 20 do 80 mm (maski i wieża wykonane były ze stali Kruppa)[8][28]. Niezatapialność jednostki starano się powiększyć poprzez wypełnienie przestrzeni między poszczególnymi pomieszczeniami i elementami konstrukcyjnymi korkiem[8][20].

Wyposażenie

Jako środki ratownicze i komunikacyjne okręt miał na wyposażeniu barkas z napędem parowym, pinasę, dwa kutry, dwa jole i łódź ratunkową (dinghy)[26]. Wyposażenie do walki nocnej stanowiły dwa reflektory, umieszczone na platformach na przednim i tylnym maszcie[21].

Malowanie

Podczas służby na wodach metropolii okręt pomalowany był według wprowadzonego w 1896 roku schematu numer 96: kadłub w kolorze szarym; pokład, nadbudówki, maszty, kominy oraz działa z maskami w kolorze jasnoszarym, a ornamenty dziobowe i rufowe w kolorze żółtym[16].

Służba

SMS „Frauenlob” w Kanale Kilońskim około 1910 roku
SMS „Frauenlob” w Kanale Kilońskim około 1910 roku

SMS „Frauenlob” został wcielony do służby w Kaiserliche Marine w celu odbycia prób 17 lutego 1903 roku[7][29]. Pierwszym dowódcą okrętu został mianowany kmdr ppor. (niem. Korvettenkapitän) Johannes Nickel[9][10][d]. Podczas odbytych nieopodal Skagen prób morskich „Frauenlob” osiągnął prędkość 21,5 węzła przy przeciążeniu maszyn do 8623 KM (przy 160 obr./min)[8][16]. Po zakończeniu prób, 5 kwietnia krążownik dołączył do floty w Kilonii i 7 kwietnia został uznany za gotowy do służby[29]. Po odbyciu kolejnych prób i rejsów szkoleniowych, 23 kwietnia został tam wcielony do sił rozpoznawczych 1. Eskadry Bojowej[29]. W dniach 7 maja – 10 czerwca „Frauenlob” udał się wraz z innymi okrętami 1. Eskadry w rejs na wody Hiszpanii, a w lipcu do Norwegii[9][30]. We wrześniu okręt był remontowany w Wilhelmshaven, a następnie w listopadzie i grudniu uczestniczył w zimowym rejsie szkoleniowym po Morzu Północnym i Bałtyckim[9][30].

W styczniu 1904 roku krążownik wziął udział w zimowym rejsie szkoleniowym na wody Skagerraku, w marcu w rejsie okrętów rozpoznawczych na Morze Północne, w maju i czerwcu w manewrach Floty Bojowej na Morzu Północnym i Bałtyckim, a następnie w przeglądzie floty przed królem brytyjskim Edwardem VII[9][30]. W lipcu i sierpniu SMS „Frauenlob” uczestniczył w letnim rejsie floty do Wielkiej Brytanii, Holandii i Norwegii, a następnie w jesiennych manewrach floty przeprowadzonych w sierpniu i wrześniu[9][30]. We wrześniu nastąpiła zmiana dowódcy jednostki – kmdra por. (niem. Fregattenkapitän) Johannesa Nickela zastąpił kmdr por. Caesar[9]. Na przełomie listopada i grudnia krążownik wziął udział w drugim zimowym rejsie floty na Morze Bałtyckie[9][30].

W 1905 roku aktywność „Frauenloba” wyglądała podobnie jak w roku poprzednim[9][30]. 29 maja wychodząc z Bremerhaven okręt wszedł na mieliznę z powodu uszkodzenia steru, a w dniach 26–28 sierpnia uczestniczył w spotkaniu z brytyjską eskadrą Floty Kanału w Świnoujściu[9]. We wrześniu krążownik trafił do stoczni w Wilhelmshaven na remont po majowym uszkodzeniu, a po jego zakończeniu w październiku nowym dowódcą jednostki został kmdr ppor. Robert Mischke[31][e]. W grudniu okręt znów przebywał w stoczni, gdzie przeprowadzono szczegółowe oględziny podwodnej części kadłuba[23].

W 1906 roku, oprócz identycznej jak w dwóch poprzednich latach działalności szkoleniowej, w połowie września „Frauenlob” wziął udział w paradzie morskiej z okazji pożegnania odchodzącego na emeryturę dowódcy floty, wielkiego admirała (niem. Großadmiral) Hansa von Koestera[23]. 19 września okręt otrzymał Cesarską Nagrodę Strzelecką, ustanowioną specjalnie dla tego typu okrętów we Flocie Bojowej[23]. W tym roku podczas jednego z ćwiczeń torpedowych zdarzył się wypadek: wystrzelona z krążownika torpeda trafiła i zatopiła własny kuter parowy[23].

Kampania krążownika w roku 1907 nie odbiegała od tej w ubiegłych latach; szczególnym wydarzeniem było uczestnictwo w listopadowym rejsie szkoleniowym dla oficerów nawigacyjnych przez Cieśniny Duńskie[23]. W tym roku okręt ponownie dostał Cesarską Nagrodę Strzelecką, a w październiku otrzymał nowego dowódcę, którym został kmdr ppor. Friedrich Boedicker[31][f].

19 stycznia 1908 roku SMS „Frauenlob” został w Wilhelmshaven wycofany ze służby i przeniesiony do rezerwy[30][23]. Zdecydowano następnie przekształcić okręt na szkolny dla obsług lekkich dział[29]. W okresie od lata 1912 roku do stycznia 1913 roku w stoczni w Wilhelmshaven dokonano modyfikacji uzbrojenia krążownika: zdemontowane zostały cztery działa kalibru 10,5 cm SK C/97, a w zamian zainstalowano 10 szybkostrzelnych działek kalibru 3,7 cm, przeznaczonych do szkolenia[23][24]. Według innych autorów jednak ostatecznie przebudowano go na krążownik minowy, jak SMS „Arcona”, zmniejszając liczbę dział tylko o dwa, za to dodając tory minowe dla 200 min – przy czym w 1914 roku zainstalowano z powrotem działa[25].

I wojna światowa

Dzwon okrętowy z krążownika SMS Frauenlob eksponowany w niemieckim mauzoleum Marine-Ehrenmal Laboe
Dzwon z SMS „Frauenlob” eksponowany w Marine-Ehrenmal Laboe

Po wybuchu I wojny światowej, 2 sierpnia 1914 roku krążownik został reaktywowany, po czym pod dowództwem kmdra por. Konrada Mommsena został przydzielony do 3. Grupy Rozpoznawczej Hochseeflotte, przemianowanej 25 sierpnia na 4. Grupę Rozpoznawczą (niem. 4. Aufklärungsgruppe)[23][24].

Rankiem 28 sierpnia SMS „Frauenlob” znajdował się w Zatoce Helgolandzkiej, ubezpieczając jednostki 3. dywizjonu trałowców prowadzące działania przeciwpodwodne (wraz z awizem „Hela” oraz krążownikami „Ariadne” i „Stettin”)[32]. Niemieckie okręty dozorujące zatokę stały się tego dnia celem ataku silnego zespołu Royal Navy, składającego się z Sił Harwich ubezpieczanych przez 1. Eskadrę Krążowników Liniowych, co doprowadziło do starcia nazwanego I bitwą koło Helgolandu[33]. Kiedy w zatoce pojawiły się brytyjskie krążowniki oraz niszczyciele Sił Harwich i zaatakowały okręty niemieckie, po godzinie 7:15 „Frauenlob”, otrzymawszy rozkaz od kontradmirała Leberechta Maassa, ruszył w kierunku nieprzyjaciela[34]. Płynący po południowej stronie Helgolandu „Frauenlob” o godzinie 8:04 zrobił zwrot w lewo i, po zmniejszeniu dystansu do 5500 metrów, o 8:10 otworzył ogień w kierunku okrętu flagowego brytyjskiej 3. Flotylli Niszczycieli, krążownika HMS „Arethusa”[35]. Krążownik uratował tym samym kilka uszkodzonych brytyjskim ogniem niemieckich niszczycieli i trałowców (m.in. G 194, D 8, T 33 i T 34)[36]. Podczas trwającego 20 minut pojedynku artylerzyści SMS „Frauenlob” odnotowali 15 trafień w HMS „Arethusa” i choć żaden pocisk nie przebił pancerza burtowego brytyjskiej jednostki, miała ona zdemolowane nadbudówki, zniszczoną radiostację i reflektory, a także uszkodzone działa i wyrzutnie torpedowe (pod koniec walki strzelać mogło tylko jedna armata kalibru 152 mm); do tego jeden z pocisków przebił zbiornik wody kotłowej, co spowodowało zalanie dziobowej maszynowni i zmniejszenie prędkości okrętu do 10 węzłów[37][38]. Na pokładzie śmierć poniosło 11 osób, a 16 zostało rannych[39]. W trakcie walki dowódca „Arethusy”, komodor Reginald Tyrwhitt wydał niszczycielom HMS „Lance” i HMS „Lawford” rozkaz przeprowadzenia ataku torpedowego na niemiecki krążownik, jednak wszystkie wystrzelone torpedy okazały się niecelne[35][38]. SMS „Frauenlob” otrzymał podczas potyczki 10 trafień, w tym jedno pociskiem kalibru 152 mm w okolice pomostu; zniszczony został też przedni maszt, w wyniku czego krążownik pozbawiony został łączności radiowej[24][39]. O 8:25 niemiecki okręt zrobił zwrot na południe i oddalił się z pola walki, biorąc na hol uszkodzony trałowiec T 33[23][35]. O godzinie 10:30 „Frauenlob” dotarł do bazy w Wilhelmshaven; podczas walki zginęło pięciu marynarzy, a 32 osoby zostały ranne[24][39].

Po naprawieniu uszkodzeń „Frauenlob” brał udział w rajdach Hochseeflotte na Morze Północne z 3 na 4 grudnia, 11 grudnia i z 17 na 18 grudnia 1914 roku[23][24]. W styczniu 1915 roku dowództwo okrętu objął kmdr ppor. Georg Hoffmann[9][g]. W 1915 roku krążownik wziął udział w kolejnych wypadach floty: w marcu, kwietniu, maju (wówczas w roli pomocniczego trałowca, który płynął na czele szyku z zadaniem niszczenia zagród minowych), wrześniu i październiku[23][24]. Pod koniec października SMS „Frauenlob” trafił do stoczni na gruntowny remont, a jego załoga została przeniesiona na krążownik SMS „Danzig”[23][24]. W trakcie remontu (październik–grudzień 1915 roku) dowództwo okrętu sprawował okresowo kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant) rezerwy Johannes Wagner[9].

23 marca 1916 roku krążownik wziął udział w wypadzie 4. Grupy Rozpoznawczej[23][24]. W składzie tej formacji okręt wziął także aktywny udział w bitwie jutlandzkiej[23][24]. 31 maja podczas nocnego odwrotu Hochseeflotte płynące w awangardzie sił głównych krążowniki 4. Grupy Rozpoznawczej komodora Ludwiga von Reutera (flagowy SMS „Stettin” oraz „Frauenlob”, „Hamburg”, „München” i „Stuttgart”) natknęły się po godzinie 21:00 na brytyjskie okręty 2. Eskadry Krążowników Lekkich, którą tworzyły HMS „Southampton” (flagowy), „Birmingham”, „Dublin” i „Nottingham”[14][40]. Rozgorzała krótka, lecz zacięta, prowadzona w świetle reflektorów i na bliskim dystansie walka, podczas której SMS „Frauenlob” został trafiony w lewoburtową maszynownię wystrzeloną z „Southamptona” torpedą[24][41]. W rezultacie trafienia torpedą i ognia artyleryjskiego okręt nabrał przechyłu i ostatecznie o godzinie 23:35 zatonął na pozycji 56°15′N 5°48′E/56,250000 5,800000[24][42]. Na pokładzie jednostki zginęło 324 z liczącej 333 członków załogi wraz z dowódcą, kmdr. por. Hoffmannem; dziewięciu marynarzy zostało uratowanych przez holenderski parowiec i internowanych do zakończenia konfliktu[31][24].

Nazwę zatopionego okrętu przejął zwodowany w październiku 1918 roku krążownik lekki typu Cöln, którego budowa nie została ukończona do końca wojny[24].

Wrak okrętu

Wrak „Frauenloba” został odnaleziony w 2000 roku przez duńskich nurków[43]. Spoczywa na głębokości 55 metrów, na stępce, z dużym przechyłem na lewą burtę[43]. W 2001 roku z wraku wydobyty został dzwon okrętowy, który eksponowany jest w Laboe, w mauzoleum Marine-Ehrenmal Laboe[43].

Uwagi

  1. ↑ Gardiner, Chesneau i Kolesnik 1979 ↓, s. 258, Jane 1970 ↓, s. 195 i Gogin 2025 ↓ podają, że załoga liczyła 249 osób, zaś Hildebrand, Röhr i Steinmetz 1980 ↓, s. 92 podają liczebność załogi od 270 do 329 osób.
  2. ↑ Glock 2012 ↓, s. 61 podaje, że moc siłowni wynosiła 8334 KM.
  3. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 13 podaje, że na okręcie używano torped typu C/06, jednak według DiGiulian 2024b ↓ stosowane one były na U-Bootach.
  4. ↑ Awansowany w trakcie dowodzenia krążownikiem na stopień kmdra por. (niem. Fregattenkapitän)[9][10].
  5. ↑ Awansowany w trakcie dowodzenia krążownikiem na stopień kmdra por.[9]
  6. ↑ Awansowany w trakcie dowodzenia krążownikiem na stopień kmdra por.[9]
  7. ↑ Awansowany w trakcie dowodzenia krążownikiem na stopień kmdra por.[9]

Przypisy

  1. 1 2 3 Glock 2012 ↓, s. 59.
  2. 1 2 3 4 Freivogel 2024a ↓, s. 5.
  3. 1 2 3 4 Glock 2012 ↓, s. 61.
  4. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 5–6.
  5. ↑ Glock 2012 ↓, s. 62.
  6. 1 2 3 4 Dodson i Nottelmann 2021 ↓, s. 108, 270.
  7. 1 2 3 Freivogel 2024a ↓, s. 7.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Gröner 1982 ↓, s. 127.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Hildebrand, Röhr i Steinmetz 1980 ↓, s. 92.
  10. 1 2 3 Freivogel 2024b ↓, s. 16.
  11. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 7–8.
  12. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 8.
  13. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 8, 10.
  14. 1 2 Glock 2012 ↓, s. 64.
  15. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 10–11.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Freivogel 2024a ↓, s. 11.
  17. 1 2 Freivogel 2024a ↓, s. 14.
  18. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 13–14.
  19. ↑ Gogin 2025 ↓.
  20. 1 2 3 4 5 6 Freivogel 2024a ↓, s. 12.
  21. 1 2 Freivogel 2024a ↓, s. 10.
  22. 1 2 Friedman 2011 ↓, s. 316.
  23. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Hildebrand, Röhr i Steinmetz 1980 ↓, s. 93.
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Freivogel 2024b ↓, s. 18.
  25. 1 2 3 Dodson i Nottelmann 2021 ↓, s. 109-110, 270.
  26. 1 2 3 4 5 6 Freivogel 2024a ↓, s. 13.
  27. ↑ DiGiulian 2024a ↓.
  28. ↑ Freivogel 2024a ↓, s. 11–12.
  29. 1 2 3 4 Dodson i Nottelmann 2021 ↓, s. 109.
  30. 1 2 3 4 5 6 7 Freivogel 2024b ↓, s. 17.
  31. 1 2 3 Hildebrand, Röhr i Steinmetz 1980 ↓, s. 92–93.
  32. ↑ Klimczyk 2024 ↓, s. 274.
  33. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 49–53.
  34. ↑ Klimczyk 2024 ↓, s. 286.
  35. 1 2 3 Klimczyk 2024 ↓, s. 289.
  36. ↑ Klimczyk 2024 ↓, s. 288–289.
  37. ↑ Klimczyk 2024 ↓, s. 289–290.
  38. 1 2 Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 53.
  39. 1 2 3 Klimczyk 2024 ↓, s. 290.
  40. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 296, 503–504.
  41. ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 296.
  42. ↑ Gröner 1982 ↓, s. 129.
  43. 1 2 3 Estraven 2019 ↓.

Bibliografia

  • Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860-1905. Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik (red.). London: Conway Maritime Press, 1979. ISBN 978-0-85177-133-5. (ang.).
  • Tony DiGiulian: Torpedoes of Germany: 45 cm (17.7") C/06 and C/06 D. navweaps.com. [dostęp 2025-08-24]. (ang.).
  • Tony DiGiulian: Torpedoes of Germany: 45 cm (17.7") C45/91S. navweaps.com. [dostęp 2025-08-24]. (ang.).
  • Aidan Dodson, Dirk Nottelmann: The Kaiser's Cruisers. 1871–1918. Seaforth Publishing, 2021. ISBN 978-1-5267-6576-5. (ang.).
  • Estraven: SMS Frauenlob (1902). esstre.pl, 2019. [dostęp 2025-08-24].
  • Zvonimir Freivogel. Niemieckie krążowniki lekkie typu „Gazelle”. Część I. „Okręty Wojenne”. Nr 2 (184), 2024. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Zvonimir Freivogel. Niemieckie krążowniki lekkie typu „Gazelle”. Część III. „Okręty Wojenne”. Nr 4 (186), 2024. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Norman Friedman: Naval Weapons of World War One. Guns, Torpedoes, Mines and ASW Weapons of All Nations. Great Britain: Seaforth Publishing, 2011. ISBN 978-1-84832-100-7. (ang.).
  • Michał Glock. Krążowniki Kaiserliche Marine. Małe krążowniki pierwszego pokolenia. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 5 (123), 2012. Warszawa: Magnum X. ISSN 1426-529X. 
  • Ivan Gogin: GAZELLE light cruisers (1900 - 1904). Navypedia. [dostęp 2025-08-24]. (ang.).
  • Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: Lampart, 1994. ISBN 83-902554-2-1.
  • Erich Gröner: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945: Panzerschiffe, Linienschiffe, Schlachtschiffe, Flugzeugträger, Kreuzer, Kanonenboote. T. 1. München: Bernard & Graefe, 1982. ISBN 3-7637-4800-8. (niem.).
  • Hans H. Hildebrand, Albert Röhr, Hans-Otto Steinmetz: Die Deutschen Kriegsschiffe: Biographien: ein Spiegel der Marinegeschichte von 1815 bis zur Gegenwart. T. 2. Herford: Koehlers Verlagsgesellschaft mbH, 1980. ISBN 3-7822-0210-4.
  • Jane’s Fighting Ships 1905/6. Fred T. Jane (red.). New York: ARCO Publishing Company, 1970. (ang.).
  • Tadeusz Klimczyk: Grand Fleet 1914–1919. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2024. ISBN 978-83-66687-49-3.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.