Sadowne

Sadowne
wieś
Ilustracja
Panorama ul. Kościuszki
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Powiat

węgrowski

Gmina

Sadowne

Liczba ludności (2021)

1218[1][2]

Strefa numeracyjna

25

Kod pocztowy

07-140[3]

Tablice rejestracyjne

WWE

SIMC

0686010[4]

Położenie na mapie gminy Sadowne
Mapa konturowa gminy Sadowne, w centrum znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Położenie na mapie powiatu węgrowskiego
Mapa konturowa powiatu węgrowskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Sadowne”
Ziemia52°38′26″N 21°50′49″E/52,640556 21,846944[5]
Strona internetowa

Sadowne – wieś we wschodniej Polsce, w północno-wschodniej części województwa mazowieckiego, w powiecie węgrowskim[6][4]. Ma status sołectwa[7]. Jest siedzibą gminy Sadowne. Leży przy drodze krajowej nr 50.

Części wsi

Integralne części wsi Sadowne[6][4]
SIMCNazwaRodzaj
0686026Drakczęść wsi
0686032Kuźnicaczęść wsi
0686049Pruska Kępaczęść wsi

Historia

Teren, na którym powstało Sadowne, jest pograniczem kilku obszarów: Mazowsza i Podlasia, Puszczy Kamienieckiej i Białej, ziem książęcych i biskupich. Pierwsze ślady ludzkich osiedli pochodzą tu z wykopalisk w pobliskiej wsi Rażny z pierwszych wieków naszej ery. Wieś Sadowne została założona w przeznaczonym do karczowania północnym krańcu Puszczy Kamienieckiej, będącym częścią dóbr raźnieńskich, od 1404 do 1795 stanowiących uposażenie kapituły kościoła kolegiackiego św. Jana w Warszawie[8]. Obszar ten znajduje się na granicy między zalewaną przez Bug pradoliną i wzgórzami wydmowymi, które chroniły przed wylewami kapryśnej rzeki, co okazało się kluczowe dla późniejszego rozwoju miejscowości (na jednym z takich wyniesień terenu powstał kościół, na innym cmentarz parafialny, na jeszcze innym kuźnia). Osadnictwo postępowało tu od zachodu[9], od strony Kamieńca (dziś Kamieńczyka) wzdłuż rzeki Bug; od północy, od strony książęcego miasta Ostrów Mazowiecka; także od południa od strony Liwa.

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1514. Jest to umowa z wójtem nowej wsi założonej na „surowym korzeniu”[8]. Od posadowienia jej na nieużytkowanym wcześniej terenie pochodzi nazwa miejscowości[10][9]. Wójtowi nadano dwie włóki ziemi. Wieś należała do parafii Brok[8]. Umowę podpisano na 20 lat, później zapewne przedłużono[11]. W 1524 erygowano parafię pw. św. Jana Chrzciciela[10]. W 1527 zaledwie 1/3 pól w Sadownem była wykarczowana, a to z powodu trudnych warunków (gęste błotniste lasy)[12].

W II połowie XVI wieku Sadowne jako prywatna wieś duchowna położona była w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiego[13], były to dobra kapituły kolegiackiej św. Jana Chrzciciela w Warszawie[14]. Pod koniec XVII wieku do Sadownego dotarli też osadnicy kurpiowscy z Puszczy Zielonej[8], zasiedlający za sprawą biskupów płockich opustoszałą po wojnach północnych pobliską Puszczę Białą[15].

W 1527 Sadowne liczyło 115 mieszkańców. W 1564 mieszkało tu 225 osób, jednak po wybuchu epidemii morowego powietrza (1583) zostało tylko 80 osób. Wieś nawiedzały epidemie cholery, więc dopiero w XVIII wieku liczba mieszkańców zaczęła wzrastać. W 1797 wieś Sadowne dostała się pod panowanie Austrii. Taka sytuacja trwała do czasu dotarcia przez Napoleona Bonaparte do Polski (1809). Potem Sadowne należało do Księstwa Warszawskiego. W latach 1813–1814 było pod tymczasowym nadzorem rosyjskim. W 1815 stało się częścią Królestwa Polskiego[11].

Od 1821 region sadowieński należał do posiadłości Stanisława Kostki Zamoyskiego, który dobra te uzyskał w wyniku zamiany za twierdzę w Zamościu z carem Aleksandrem I[16]. W 1824 Stanisław Zamoyski odstąpił dobra synowi Andrzejowi Zamoyskiemu. Ściągani przez niego niemieccy koloniści (ewangelicy) karczowali i osuszali niezagospodarowane dotąd lasy i mokradła w północnej części regionu. Osadnicy liczniej pojawiali się od 1829, tworząc nowe wsie i osady. Pierwotnie podlegali parafii ewangelickiej w Węgrowie, ale z powodu konfliktu zbudowali w Płatkownicy własny zbór[11].

Oprócz Polaków i Niemców w Sadownem (rzadziej w okolicznych wsiach) zamieszkiwali również Żydzi. Ich obecność w regionie sadowieńskim zanotowano po raz pierwszy w 1757[17]. W 1810 podano, że w parafii Sadowne mieszkało 74 Żydów[11]. W 1823 w parafii Sadowne mieszkało 18 rodzin żydowskich[17]. Kiedy w 1864 władze carskie zakazały Żydom przebywania na gruntach chłopskich, przeprowadzili się do Sadownego, gdzie zajmowali się handlem i rzemiosłem[11].

W czasie powstania listopadowego (1830–1831) działania wojenne nie dotknęły Sadownego[18]. W czasie powstania styczniowego w okolicy odbyło się kilka bitew i potyczek[10].

Pomnik Tadeusza Kościuszki w Sadownem

W 1864 car rosyjski wydał edykt uwłaszczeniowy. Włościanie w Płatkownicy i w Sadownem wystawili pomnik wdzięczności za uwłaszczenie. Na metalowych tablicach umieszczono napis: Na pamiątkę uwłaszczenia włościan dnia 14 lutego/2 marca 1864 r. włościanie gminy Płatkownica Bogu na chwałę Monarsze Aleksandrowi II na szczerą pamiątkę ten pomnik wynieśli dnia 19 lutego/2 marca 1867 r. Przetrwały do 1915. Usunięto je po wycofaniu się wojsk niemieckich w listopadzie 1918, a pomniki przebudowano. W Sadownem na podstawie pomnika pańszczyźnianego wykonano pomnik Tadeusza Kościuszki z napisem: Tadeuszowi Kościuszce w setną rocznicę 1817 – 1917 Rodacy. Pomnik nadal stoi na dawnym miejscu[11]. Tablica z Sadownego upamiętniające zniesienie pańszczyzny znajduje się w Muzeum Ziemi Sadowieńskiej[19].

Pewne oznaki uprzemysłowienia pojawiły się pod koniec XIX wieku. W 1883 w Kołodziążu działały dwa młyny wodne na Bojewce, tartak i dwie wytwórnie terpentyny. Oprócz młynów pojawiły się piece hutnicze, zwane też dymarkami, które w Sadownem i Krupińskiem przetapiały rudę darniową na surówkę żeliwną, a w wielu wsiach znajdowały się kuźnie dworskie[20]. W 1891 zbudowano linię kolejową Warszawa–Petersburg i szosę Ostrów Mazowiecka–Mińsk Mazowiecki. Obie przyczyniły się do rozwoju gospodarczego i kulturalnego okolicy[11].

Okres II wojny światowej

Stacja kolejowa Sadowne Węgrowskie
Drugi Budynek Szkoły Podstawowej w Sadownem
Muzeum Ziemi Sadowieńskiej
Kościół św. Jana Chrzciciela
Basen w Sadownem w okresie świetności
Rodzinny dom Bolesława Szabelskiego w Sadownem

We wrześniu 1939 ziemi sadowieńskiej broniła Grupa Operacyjna „Wyszków”, dowodzona przez generała Wincentego Kowalskiego[21]. W czasie wojny życie straciło blisko 216 osób z gminy Sadowne[10], z czego 85 zginęło podczas działań wojennych, 109 zostało zamordowanych, a pozostała część została wywieziona do obozów koncentracyjnych lub w nieznanym kierunku. Na przymusowe roboty zesłano do Rzeszy ponad 450 osób[22]. Ponadto dokonano niezliczonych mordów Żydów, którym udało się zbiec z transportu do Treblinki. Głównymi wsiami, które padły ofiarą niemieckich żołnierzy, były: Kołodziąż, Sadowne, Rażny oraz Wilczogęby.

Ludność niemiecka opuściła Sadowne w czasie II wojny światowej, przesiedlona przez władze hitlerowskie w 1939[11]. Kilkuset sadowieńskich Żydów zostało przesiedlonych do getta w Stoczku i zamordowanych[23] w obozie zagłady w Treblince[10][11].

Demografia

Liczba ludności w wybranych latach:

Źródło: Lata 1527–2002[24]

Transport

Na terenie miejscowości przebiega droga krajowa nr 50. W miejscowości znajduje się też stacja kolejowa Sadowne Węgrowskie na linii kolejowej nr 6 Warszawa–Białystok. Znajduje się pośrodku lasów i trzy kilometry dzielą ją od położonej na północ od niej wsi, od której wzięła nazwę. Obok stacji ulokowano składowisko wyciętego w lasach drewna[25]. Stacja powstała w XIX wieku jako efekt budowy linii kolejowej Warszawa–Petersburg w 1862. Początkowa stacja nazywała się „Zieleniec” i nosiła tę nazwę do 1923[26].

Oświata

W Sadownem znajduje się Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych (w skład Zespołu Szkół wchodzą: Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Orkana, Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące oraz Szkoła Policealna dla dorosłych), Szkoła Podstawowa im. bł. ks. Edwarda Grzymały (dawniej Czesława Wycecha)[27], a także przedszkole[28].

Muzeum Ziemi Sadowieńskiej

Muzeum powstało w 1978. 18 maja 1999 Samorząd Gminy podjął uchwałę o przejęciu muzeum. Placówka otrzymała prawnego właściciela i stała się muzeum samorządowym.

Religia

Sport

W Sadownem działa Klub Sportowy „Wicher”. Został utworzony 22 lutego 2009, lecz tradycjami i nazwą nawiązuje do powstałego w 1956 w Sadownem KS „Wicher”. W 1956 pierwszym Prezesem Klubu był Mieczysław Chmielewski – nauczyciel sadowieńskiego liceum. Obecnie w Klubie działają dwie sekcje: piłki nożnej i siatkowej[30].

W okresie letnim w Sadownem funkcjonował odkryty basen. Zlokalizowany był przy ulicy Słonecznej za Ośrodkiem Zdrowia[31]. W 2017 został zamknięty[32].

Pozostałe informacje

W Sadownem i okolicy rozgrywa się duża część akcji książki Grzegorza Gołębiowskiego „Dziedzictwo”[33].

Przypisy

  1. ↑ Wieś Sadowne w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2025-04-03], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2025-04-03].
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1131 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. 1 2 3 TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju) [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2015-11-18].
  5. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 120274.
  6. 1 2 Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP)).
  7. ↑ Strona gminy, sołectwa
  8. 1 2 3 4 Zbigniew Rostkowski, SADOWNE – Parafia św. Jana Chrzciciela – Diecezja Drohiczyńska [online], 15 kwietnia 2015 [dostęp 2025-09-26].
  9. 1 2 Łosiowisko: Sadowne [online], Łosiowisko – Radio dla Ciebie [dostęp 2025-09-27].
  10. 1 2 3 4 5 Lechosław Herz, Puszcze Kamieniecka i Biała. Wędrówka mazowiecka druga. Przewodnik krajoznawczy w formie opowieści napisany, a po magicznych i egzotycznych miejscach znanych i nieznanych prowadzący, Pruszków 2005, s. 59.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sadowne | Gmina Sadowne [online], www.sadowne.pl [dostęp 2025-09-26] [zarchiwizowane z adresu 2025-07-13].
  12. ↑ Lechosław Herz, Kamieńczyk i Puszcza Kamieniecka, Warszawa 1975, s. 10.
  13. ↑ Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
  14. ↑ Ludwik Królik, Majątek kapituły kolegiackiej w Warszawie, w: Studia Theologica Varsaviensia, 1986, Tom 24, Numer 2, s. 174.
  15. ↑ Maria Żywirska, Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa 1973, s. 48.
  16. ↑ Lechosław Herz: Wędrówki mazowieckie 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2001, s. 159. ISBN 978-83-7641-336-5.
  17. 1 2 Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 37. ISBN 83-917304-1-7.
  18. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 20. ISBN 83-917304-1-7.
  19. ↑ Lechosław Herz, Puszcze Kamieniecka i Biała. Wędrówka mazowiecka druga. Przewodnik krajoznawczy w formie opowieści napisany, a po magicznych i egzotycznych miejscach znanych i nieznanych prowadzący, Pruszków 2005, s. 61.
  20. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 23. ISBN 83-917304-1-7.
  21. ↑ Uchwycić wspomnienia. Odkrywamy dawne Sadowne. praca zbiorowa. Sadowne: Gminny Ośrodek Kultury w Sadownem, 2016, s. 67. ISBN 978-83-937846-3-9.
  22. ↑ Lechosław Herz, Puszcze Kamieniecka i Biała. Wędrówka mazowiecka druga. Przewodnik krajoznawczy w formie opowieści napisany, a po magicznych i egzotycznych miejscach znanych i nieznanych prowadzący, Pruszków 2005, s. 60.
  23. ↑ Historia Sadownego na portalu Wirtualny Sztetl. [dostęp 2013-08-12].
  24. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 39–40. ISBN 83-917304-1-7.
  25. ↑ Lechosław Herz: Wędrówki mazowieckie 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2001, s. 160. ISBN 978-83-7641-336-5.
  26. ↑ Andrzej Firewicz: Sadowne i okolice wczoraj i dziś. Warszawa: AGMEN Wydawnictwo Edukacyjne, 2003, s. 22. ISBN 83-917304-1-7.
  27. ↑ Strona szkoły im. bł. ks. Edwarda Grzymały
  28. ↑ Szkolnictwo, Edukacja na portalu Info Sadowne. [dostęp 2013-08-13].
  29. ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2013-02-11].
  30. ↑ Informacje o historii na nieoficjalnej stronie Klubu. [dostęp 2013-08-13].
  31. ↑ Informacje o basenie na stronie gminy. [dostęp 2013-08-13].
  32. ↑ Kąpieli już nie będzie. [dostęp 2019-07-31].
  33. ↑ Opis książki „Dziedzictwo” na stronie wydawnictwa. [dostęp 2018-01-08].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.