Sarcophrynium

Sarcophrynium
Ilustracja
Sarcophrynium brachystachys
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd

imbirowce

Rodzina

marantowate

Rodzaj

Sarcophrynium

Nazwa systematyczna
Sarcophrynium K. M. Schumann
Engler, Pflanzenr. IV. 48: 35 (1902)[3]
Typ nomenklatoryczny

non designatus[4]

Sarcophrynium K.Schum. − rodzaj roślin z rodziny marantowatych. Należy do niego 6 gatunków występujących w środkowej Afryce, od Senegalu do Demokratycznej Republiki Konga[3].

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów σαρκός (sarkos – mięso) i φρυνος (frinos – ropucha)[5].

Morfologia

Pokrój
Wieloletnie rośliny zielne, wzniesione, nagie lub owłosione, tworzące kępy[6].
Pędy
Podziemne kłącze[7]. Łodyga u podstawy otoczona pochwami liściowymi liści odziomkowych, z wierzchołkowym liściem i kwiatostanem wyrastającym bocznie[6].
Liście
Liście odziomkowe[3]. Blaszki liściowe eliptyczne, mniej lub bardziej wydłużone, często nieco sercowate u nasady i lekko asymetryczne[6], od spodu nagie lub owłosione, w zależności od gatunku[6].
Kwiaty
Zebrane w kłosokształtne lub wiechowate kwiatostany, o międzywęźlach mniej lub bardziej wydłużonych, w węzłach z trwałymi podsadkami, z kątów których wyrasta 4 lub 5 dwukwiatowych wierzchotek, każda wsparta dwiema[8] pochwiastymi podsadkami[6]. Szypułki kwiatowe nieznacznie nierówne, każda z mięsistą, zaostrzoną, gładką przysadką[6]. Listki zewnętrznego okółka okwiatu wolne, te wewnętrznego okółka zrośnięte u nasady w rurkę[6]. Dwa zewnętrzne prątniczki płatkowate, odwrotnie jajowate[6]. Prątniczek guzkowaty z rozgałęzionym wyrostkiem[8]. Zalążnia trójkomorowa, naga[6].
Owoce
Torebki[7], mięsiste, niepękające, o słabo zaznaczonych szwach[6], przypominające jagody[8]. Nasiona na przekroju romboidalne lub sześciokątne, bez osnówki[6][3] (u Kubitzkiego osnówka opisana jako śluzowata i okrywająca[8]).

Biologia i ekologia

Siedlisko
Wilgotne lasy tropikalne. Sarcophrynium schweinfurthianum występuje także w lasach bagiennych, a S. prionogonium w lasach wtórnych[3].
Cechy fitochemiczne
Analiza ekstraktów z liści Sarcophrynium brachystachys wykazała znaczną zawartość flawonoidów, alkaloidów i saponin[9].
Interakcje międzygatunkowe
Rośliny z tego rodzaju stanowią źródło pożywienia dla pawianów oliwkowych[10], goryli nizinnych[11], szympansów zwyczajnych, gerez abisyńskich, koczkodanów białonosych, k. białowargich, k. czubatych i mangabek siwolicych[12].
Goryle nizinne wykorzystują rośliny z rodzaju Sarcophrynium do budowy gniazd[13].
Szympansy wykonują z giętkich łodyg Sarcophrynium narzędzia do wybierania termitów z termitier[14].

Systematyka

Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny marantowatych (Marantaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales)[2].
Wykaz gatunków[3]
  • Sarcophrynium bisubulatum (K.Schum.) K.Schum.
  • Sarcophrynium brachystachys (Benth.) K.Schum.
  • Sarcophrynium congolense Loes.
  • Sarcophrynium prionogonium (K.Schum.) K.Schum.
  • Sarcophrynium schweinfurthianum (Kuntze) Milne-Redh.
  • Sarcophrynium villosum (Benth.) K.Schum.

Zagrożenie i ochrona

Sarcophrynium villosum jest ujęty na czerwonej liście Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody jako gatunek zagrożony wyginięciem (EN). Znany jest tylko z pięciu lokalizacji na niewielkim obszarze (< 500 km²), przy czym w co najmniej jednej lokalizacji obserwuje się zanik siedliska z powodu rosnącego poziomu rozwoju rolnictwa[15].

Zastosowanie

Rośliny spożywcze
Galaretowata otoczka nasiona jest bardzo słodka i jest jadalna[16].
Rośliny lecznicze
W niektórych regionach nasiona i kłącza są wykorzystywane w medycynie ludowej do leczenia chorób płuc[7]. W Kamerunie napar ze świeżych liści S. schweinfurthianum stosowany jest jako parówka w malarii[17].
Badania w kierunku działania przeciwbakteryjnego ekstraktu z liści S. brachystachys wykazały znaczące działanie hamujące na gronkowca złocistego, pałeczkę okrężnicy i pałeczkę ropy błękitnej. W badaniach potwierdzono również działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne[9].
Inne zastosowania
Liście Sarcophrynium prionogonium wykorzystywane są do wytwarzania koszy i pakowania[18].
Liście S. brachystachys służą do osłaniania chat oraz do pakowania i gotowania żywności. Włókna uzyskane z ogonków liściowych służą do wyrobu lin, mat, koszy, przedmiotów codziennego użytku i pułapek na ryby[7].
Baka w Kamerunie wykorzystują S. brachystachys i S. schweinfurthianum do wytwarzania strzech, garnków, blach do pieczenia, talerzy, kubków, lejków, czerpaków do ryb, kroplomierzy, wentylatorów, szufelek, parasoli, pojemników na żywność, patyczków do nosa, sznurków i smoczków. Wykorzystują je również jako wyściółki pod maty do spania[19].
Rośliny magiczne
Baka rozbijają spalone kłącza S. brachystachys drewnianym tłuczkiem, dodają olej palmowy i taką mieszaniną nacierają czoło i grzbiet dłoni, w nadziei na znalezienie i zebranie dużej ilości bulw dzikiego pochrzynu[19].

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. 1 2 Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2023-09-17] (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2026-07-13]. (ang.).
  4. ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2023-11-18]. (ang.).
  5. ↑ Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Plant Names. T. 4: R–Z. CRC Press, 2000, s. 2387. ISBN 0-8493-2678-8. (ang.).
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sarcophrynium. Flore du Gabon. [dostęp 2026-07-30].
  7. 1 2 3 4 Giuseppe Mazza: Sarcophrynium brachystachyum. Monaco Nature Encyclopedia, 2015-06-15. [dostęp 2026-07-30].
  8. 1 2 3 4 L. Andersson: Marantaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 4: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 284–290. DOI: 10.1007/978-3-662-03531-3. ISBN 978-3-662-03531-3. (ang.).
  9. 1 2 Joy N. Egbucha (i inni). Phytochemical, Anti-inflammatory, Antioxidant, Toxicity and Antimicrobial Activities of Sarcophrynium brachystachys (Benth) K. Shum Leaves. „Communication in Physical Sciences”. 11 (2), s. 316–331, 2024.
  10. ↑ Okecha Adam, Newton-Fisher Nicholas: The diet of olive baboons (Papio anubis) in the Budongo Forest Reserve, Uganda. W: Newton-Fisher Nicholas, Notman Hugh, Paterson James, Reynolds Vernon (red.): Primates of Western Uganda. ISBN 0-387-33505-6.
  11. ↑ Eva Maria Luef, Thomas Breuer, Simone Pika. Food-Associated Calling in Gorillas (Gorilla g. gorilla) in the Wild. „PLOS ONE”. 11 (2), s. e0144197, 2016-02-24. DOI: 10.1371/journal.pone.0144197.
  12. ↑ Jorrit H. Poelen, James D. Simons, Chris J. Mungall. Global Biotic Interactions: An open infrastructure to share and analyze species-interaction datasets. „Ecological Informatics”, 2014. DOI: 10.1016/j.ecoinf.2014.08.005..
  13. ↑ Jacob Willie, Nikki Tagg, Charles-Albert Petre, Zjef Pereboom i inni. Plant selection for nest building by western lowland gorillas in Cameroon. „Primates”. 55 (1), s. 41–49, 2014-01. DOI: 10.1007/s10329-013-0363-5.
  14. ↑ Joanna Nieczuja-Dwojacka. Zróżnicowanie zachowań narzędziowych szympansa zwyczajnego. „Kosmos”. 63 (4), s. 525–534, 2014.
  15. ↑ Sarcophrynium villosum, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2026-07-30] (ang.).
  16. ↑ Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: common names, scientific names, eponyms, synonyms, and etymology. CRC, Taylor & Francis Group, 2012, s. 3327. ISBN 978-1-4200-8044-5. OCLC 774639599. (ang.).
  17. ↑ Jean Lagarde Betti, Rose Caspa. Ethnobotanical study of the plants used for treating malaria in a forest: Savana margin area, east region. „Cameroon. Glob. J. Res. Med. Plants Indig. Med.”. 2, 2013.
  18. ↑ Thea Lautenschläger (i inni). First large-scale ethnobotanical survey in the province of Uíge, northern Angola. „Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine”. 14 (1), 2018-12. DOI: 10.1186/s13002-018-0238-3.
  19. 1 2 Shiho Hattori. Utilization of Marantaceae plants by the Baka hunter-gatherers in southeastern Cameroon. „African Study Monographs”. Suppl. 33, s. 29–48, 2006.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.