Stanisław Tym

Stanisław Tym

Stanisław Tym (2010)
Imię i nazwisko	Stanisław Aleksy Tym
Data i miejsce urodzenia	17 lipca 1937 Małkinia Górna
Data i miejsce śmierci	6 grudnia 2024 Warszawa
Zawód	aktor, felietonista, reżyser, satyryk, komediopisarz
Współmałżonek	Anna Kokozow-Tym
Lata aktywności	1958–2021
Odznaczenia

Stanisław Aleksy Tym (ur. 17 lipca 1937 w Małkini Górnej, zm. 6 grudnia 2024 w Warszawie)^[1][2] – polski aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, satyryk, reżyser, scenarzysta i literat, autor scenariuszy do filmów Miś, Rozmowy Kontrolowane i Ryś.

Uznawany za mistrza drobnych, zwłaszcza humorystycznych form literackich^[3]. Był autorem wielu sztuk teatralnych, skeczy, słuchowisk radiowych i scenariuszy filmowych.

Laureat wielu nagród, m.in. za najlepszy scenariusz do filmu Rozmowy kontrolowane na FPFF w Gdyni w 1992, Nagrody Kisiela dla najlepszego publicysty w 1998, nagrody telewizyjnego Pegaza „za poczucie humoru i przenikliwość umysłu” w 2002 i tytułu Mistrz Mowy Polskiej w 2010^[4][5].

W maju 1953 zdał maturę w XXVII Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Czackiego w Warszawie^[6]. Na przełomie lat 50. i 60. studiował m.in. na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej, Wydziale Przetwórstwa SGGW i – w latach 1958–1959 – Wydziale Aktorskim PWST, ale nie ukończył żadnego z tych kierunków^[7.1][8]. W 1964 zdał w Warszawie eksternistyczny egzamin aktorski u Stanisława Barei^[9].

W wakacje 1955 znalazł zatrudnienie w Zakładach Przemysłu Cukierniczego w Warszawie^[7.2]. W 1956 został bramkarzem i szatniarzem w klubie „Stodoła”, a w następnym roku^[10] wystąpił w nim jako aktor kabaretowy^[7.3]. W tym okresie pisał swoje pierwsze teksty satyryczne^[7.4]. Pisał teksty m.in. dla Tadeusza Olszy^[11] i Jana Kobuszewskiego^[12]. Współtworzył scenariusze programów telewizyjnych: Poznajmy się^[13] i Wielokropek^[12]. W latach 1960–1972 współpracował z warszawskim Studenckim Teatrem Satyryków jako autor skeczy, aktor i reżyser oraz dyrektor^[7.4][14]; jako aktor zadebiutował w STS-ie 25 października 1961 rolą w spektaklu Agnieszki Osieckiej i Andrzeja Jareckiego Oskarżeni (reż. Jerzy Markuszewski)^[15], a w 1968 wyreżyserował autorską sztukę Kochany panie Ionesco!, która okazała się przebojem^[16]. Był współautorem tekstów i aktorem kabaretów: Owca, Dudek (m.in. kultowy skecz Ucz się, Jasiu z 1970^[17]), Lopek i Wagabunda^[7.4][18]. Napisał scenariusz do spektaklu Rozmowy przy wycinaniu lasu (reż. Edward Dziewoński) wystawionego prapremierowo w 1975 w Teatrze Kwadrat w Warszawie; w 1999 wyreżyserował tę sztukę dla Teatru Telewizji i zagrał w niej epizodyczną rolę kierowcy^[19]. Był współautorem (z Jerzym Dobrowolskim) satyrycznego spektaklu Ciemny grylaż z 1980^[20]. Wyreżyserował ciepło przyjęty przez krytyków spektakl satyryczny Szopka Tyma z Brodą (1998), który został zarejestrowany przez Telewizję Polską^[21].

W 1972 został felietonistą czasopisma „Literatura”^[22]. W drugiej połowie lat 80. pisał felietony do „Tygodnika Kulturalnego”, w latach 90. przez siedem lat był felietonistą tygodnika „Wprost”, w latach 2001–2006 współpracował z redakcją dziennika „Rzeczpospolita”, a następnie został stałym felietonistą tygodnika „Polityka”^[23]. Prezentował felietony także na autorskim kanale w serwisie YouTube^[24]; na rozpoczęcie i zakończenie każdego nagrania wykonywał autorską przygrywkę na harmonijce ustnej^[25]. W 2011 został wyróżniony za „satyrę wyjątkowej bystrości” w plebiscycie czasopisma „Press”^[26].

Tworzył rysunek satyryczny^[27]. Jako rysownik zadebiutował w 1955 w gazetce Zakładów Przemysłu Cukierniczego 22 Lipca w Warszawie^[28], a w kolejnych latach jego rysunki ukazywały się m.in. w „Tygodniku Kulturalnym”, „Rzeczpospolitej”, „Fotelu” i „Polityce”^[28].

Jako aktor zadebiutował epizodyczną rolą powstańca w komedii obyczajowej Bronisława Broka Cafe pod Minogą (1959)^[29]. Popularność zyskał dzięki roli pasażera bez biletu, mylnie uznanego za kaowca, w filmie Marka Piwowskiego Rejs (1970)^[7.5]. Następnie wystąpił w roli Zenka w kasowej komedii Stanisława Barei Nie ma róży bez ognia (1974) oraz współtworzył (pod pseudonimem Andrzej Kill) scenariusz komedii Barei: Brunet wieczorową porą (1976) i Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (1978)^[30]. Powszechne uznanie widzów zyskał dzięki roli Ryszarda Ochódzkiego w filmach: Miś (1980), Rozmowy kontrolowane (1991) i Ryś (2007)^[7.5], do których napisał scenariusz (do Misia razem ze Stanisławem Bareją)^[31]. Szeroką popularność przyniosły mu również telewizyjne transmisje jego występów kabaretowych^[5]. Rysiem zadebiutował jako reżyser filmowy^[32].

W styczniu 1976 podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej^[33], przez co trafił pod szczególny nadzór peerelowskiej cenzury^[34], w czego efekcie m.in. wszystkie spektakle Tyma zostały zdjęte z afisza^[35].

W latach 1983–1986 był dyrektorem Teatru Dramatycznego w Elblągu^[7.4], w którym zagrał także rolę Koczkariewa w spektaklu Nikołaja Gogola Ożenek (1985; reż. Łukasz Ratajczak)^[36]. Od 1987 pracował jako reżyser teatralny: wyreżyserował autorski spektakl Jaja jak berety (1987) w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu^[37], w latach 1987–1994 współpracował z Teatrem Rampa, a w latach 1994–2006 – z Teatrem Powszechnym^[5].

W 2005 ukazał się zbiór jego tekstów i rysunków pod palindromowym tytułem Mamuta tu mam. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich^[38] i członkiem honorowym Stowarzyszenia Autorów ZAiKS^[39].

W 2012 wystąpił podczas benefisu Kabaret – TYM i Super Team, który został zrealizowany z okazji jego 75. urodzin w ramach 49. Krajowego Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu^[40]. Po raz ostatni pokazał się publicznie 17 marca 2024, uczestnicząc w premierze spektaklu Ciemny grylaż (reż. Cezary Żak) w Och-Teatrze w Warszawie^[41].

Choroba i śmierć

W 2008 przeszedł operację po zdiagnozowaniu u niego nowotworu żołądka^[42]. W ostatnim miesiącach życia chorował na amyloidozę^[43]. Zmarł 6 grudnia 2024 w wieku 87 lat^[44]. Jego pogrzeb miał charakter świeckiej ceremonii^[45]. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie^[46].

Wedle jego własnych słów, jego praprapradziadek – Daniel Tym – był ludwisarzem królewskim, który na zamówienie Władysława IV Wazy wykonał odlew posągu Zygmunta III Wazy^[47]. Miał młodszego brata, Antoniego^[48], który zagrał epizodyczne role w filmach Miś (1980) i Ryś (2007).

Był zaręczony z Marią Kowalczyk^[10]. Ożenił się ze scenografką Anną Kokozow (ur. 13 sierpnia 1943, zm. 4 lipca 2023), która zagrała epizodyczną rolę pasażerki samolotu w filmie Miś^[49]. Po rozwodzie związał się z Anną Nastulanką^[50]. Od 1978^[51] mieszkał w Zakątach nad jeziorem Wigry^[52][53].

Był wegetarianinem^[52]. Od dzieciństwa trenował tenisa^[54]. Interesował się astronomią, przyrodą, historią i architekturą^[55]. Opiekował się potrzebującymi zwierzętami (bywało, że w jego domu przebywało 16 psów)^[56]. Był ateistą, mimo to miał sentyment do tradycji katolickiej^[57].

Interesował się polityką^[37]. Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności^[58]. Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010^[59]. Krytycznie oceniał działalność polityków Prawa i Sprawiedliwości, w tym rządy PiS w latach 2015–2023^[54]. Za swoje autorytety w świecie polityki uznawał Tadeusza Mazowieckiego i Władysława Bartoszewskiego, cenił także Bronisława Geremka i Jacka Kuronia^[60].

• 1969 – Nagroda na 5. Łódzkich Spotkaniach Teatralnych za sztukę Kochany panie Ionesco!^[5]
• 1992 – Nagroda na 17. FPFF w Gdańsku za scenariusz filmu Rozmowy kontrolowane^[5]
• 1998 – Odciśnięcie dłoni na 3. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd^[5]
• 1998 – Nagroda Kisiela dla najlepszego publicysty^[5]
• 1999 – Nagroda Eryk ’98 – za nowatorskie ujęcie tradycyjnej formuły szopki satyrycznej w przedstawieniu Szopka Tyma z Brodą (Teatr Powszechny i dziennik „Rzeczpospolita”)^[5]
• 2001 – I Nagroda na gdańskim Festiwalu Dobrego Humoru za program rozrywkowy „Jujka wg Tyma”^[5]
• 2002 – Nagroda Pegaz, przyznawana przez program telewizyjny „Pegaz” za „poczucie humoru i przenikliwość umysłu”^[5]
• 2004 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
• 2005 – Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”^[61]
• 2005 – Nagroda za całokształt twórczości na Festiwalu Dobrego Humoru w Gdańsku^[5]
• 2007 – Nagroda Honorowa 14. Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuki Filmowej „Prowincjonalia” we Wrześni^[5]
• 2007 – Nagroda Honorowa Specjalny Miś na 5. Festiwalu Filmów Komediowych i Niezależnych „Barejada” w Jeleniej Górze, za kontynuację dzieła Stanisława Barei^[5]
• 2009 – Odznaka Honorowa ZAiKS-u^[62]
• 2010 – Mistrz Mowy Polskiej (wraz z Arturem Andrusem, Jerzym Trelą, Ryszardem Kaczorowskim i Beatą Tadlą)^[4]
• 2017 – nagroda specjalna ZAiKS-u^[62]
• 2018 – nagroda specjalna i członkostwo honorowe ZAiKS-u^[62]
• 2021 – Nagroda 100-lecia ZAiKS-u^[62]
• 2022 – Medal Wolności Słowa Fundacji Grand Press^[63]

Od 2015 roku, z inicjatywy Renaty Kaznowskiej, w Warszawie ma miejsce Bieg im. Stanisława Tyma, polegający na pokonaniu 793 stopni i dotarcie na 30 piętro Pałacu Kultury i Nauki. Jest to nawiązanie do sceny z filmu Miś, w którym Ryszard Ochódzki (grany przez Tyma) pokonuje tę trasę. Główną nagrodą w Biegu jest Puchar Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy^[64].

Imię Stanisława Tyma nosi jeden z mostów w Kutnie, znajdujący się na ulicy Stanisława Barei. Z okazji 14 Majówki z Bareją, w dniu 1 maja 2025 roku wstęgę przecięli wiceprezydent Kutna Zbigniew Wdowiak oraz aktorka Krystyna Tkacz^[65][66].

• TomaszT. Strzyżewski TomaszT., Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa: Prohibita, 2015, ISBN 978-83-61344-70-4 .
• Katarzyna Stoparczyk: Tym. Człowiek szczery na trzy litery. Wydawnictwo Otwarte, 2025. ISBN 978-83-8399-002-6.

• Stanisław Tym w bazie IMDb (ang.)
• Stanisław Tym w bazie Filmweb
• Stanisław Tym w bazie filmpolski.pl [dostęp 2026-01-12].
• Stanisław Tym, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Osoby) [dostęp 2026-01-12] .
• Stanisław Tym na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”