Czterdziestolatek

Czterdziestolatek

Mural w Warszawie przedstawiający głównych bohaterów serialu – inż. Stefana Karwowskiego i technika Romana Maliniaka
Inny tytuł	40-latek
Gatunek	komedia
Kraj produkcji	Polska
Oryginalny język	polski
Twórcy	Jerzy Gruza
Główne role	patrz sekcja Główne role
Muzyka tytułowa	Andrzej Rosiewicz – Czterdzieści lat minęło...
Liczba odcinków	21
Liczba serii	4
Lista odcinków serialu Czterdziestolatek
Produkcja
Produkcja	Telewizja Polska
Reżyseria	Jerzy Gruza
Scenariusz	Jerzy Gruza Krzysztof T. Toeplitz
Muzyka	Jerzy Matuszkiewicz
Zdjęcia	Mieczysław Jahoda
Scenografia	Halina Dobrowolska
Czas trwania odcinka	od 40 do 63 minut
Pierwsza emisja
Kraj oryginalnej emisji	Polska
Stacja telewizyjna	TVP1
Pierwsza emisja	16 maja 1975 – 19 lutego 1978
Status	zakończony
Format obrazu	4:3
Format dźwięku	2.0 i 5.1
Chronologia
Kontynuacja	Czterdziestolatek. 20 lat później
Powiązane	Motylem jestem, czyli romans 40-latka

Czterdziestolatek (także 40-latek) – polski serial komediowy w reżyserii Jerzego Gruzy, emitowany przez Telewizję Polską od 16 maja 1975 do 19 lutego 1978. Tytułową rolę zagrał Andrzej Kopiczyński.

Czterdziestolatek obrazuje losy warszawskiej rodziny inżyniera Stefana Karwowskiego, które idealnie wkomponowały się w rzeczywistość lat 70. i propagandy sukcesu (m.in. budowa Trasy Łazienkowskiej, Dworca Centralnego czy Trasy Toruńskiej). Adres zamieszkania Karwowskich to blok mieszkalny przy ulicy Pańskiej w Warszawie^[1]. Rodzina Karwowskich ukazana jest jako reprezentatywna dla pokolenia tzw. pierwszej inteligencji technicznej PRL – awansowanej społecznie, zamieszkałej w centrum Warszawy, lecz nieobeznanej z kodami kulturowymi wyższych szczebli nomenklatury^[2]. Zgodnie z założeniami autorów, którzy sami w okresie pracy nad serialem przekroczyli 40. rok życia, serial eksponował wątki związane z kryzysem wieku średniego: romans na boku, próby rzucenia palenia, obsesja na punkcie utraty włosów, próba zadbania o kondycję fizyczną, duma z dorobku życiowego i zawodowego, chęć samorealizacji przez działalność społeczną itp.

Serial stanowi także dokument estetyki i mód epoki gierkowskiej. Szczególną rolę odgrywa wątek komputera marki Odra trzeciej generacji (Odra 1305 lub Odra 1325), jakoby wskazującego Karwowskiego na stanowisko dyrektora – obraz odzwierciedlający charakterystyczny dla lat 70. technokratyczny kult racjonalizacji zarządzania. Produkcja nie tylko rejestrowała, lecz i współtworzyła modę: zalecony przez serialowego projektanta wnętrz Iwona Czarneckiego (nawiązanie do Włodzimierza Bielickiego, scenografa współpracującego z Gruzą przy innych produkcjach)^[3] półokrągły łuk w otworze drzwiowym upowszechnił się w Polsce jako trwały element wystroju mieszkań lat 70. i 80., a samo określenie „łuk Karwowskiego” weszło do potocznej polszczyzny^[4]. Bohater jeździ typowym dla epoki czerwonym maluchem Fiat 126p z felgami „cytrynkami” czy chromowanymi zderzakami.

Lejtmotywem serialu są nieustanne spotkania Karwowskich z Kobietą Pracującą – erudycyjną kobietą pochodzenia inteligencko-ziemiańskiego, która bez kompleksów wykonuje różnorodne typy prac, także charakterystycznych dla niższego szczebla drabiny społecznej^[5.1].

• 
  Stołeczne osiedle Pańska, na którym mieszka rodzina Karwowskich
• 
  Czerwony Fiat 126p – taki samochód ma rodzina Karwowskich
• 
  Dworzec Centralny w Warszawie – inżynier Karwowski pracował na jego budowie

W nawiasach podano rok produkcji danego odcinka^[6].

1. Toast, czyli bliżej niż dalej (1974)
2. Walka z nałogiem, czyli labirynt (1974)
3. Wpadnij kiedy zechcesz, czyli bodźce stępione (1974)
4. Portret, czyli jak być kochanym (1974)
5. Kondycja fizyczna, czyli walka z metryką (1974)
6. Włosy Flory, czyli labirynt (1974)
7. Judym, czyli czyn społeczny (1974)
8. Otwarcie trasy, czyli czas wolny (1975)
9. Rodzina, czyli obcy w domu (1975)
10. Pocztówka ze Spitsbergenu, czyli oczarowanie (1975)
11. Cudze nieszczęście, czyli świadek obrony (1975)
12. Nowy zastępca, czyli meteor (1975)
13. Kozioł ofiarny, czyli rotacja (1976)
14. Sprawa Małkiewicza, czyli kamikadze (1976)
15. Kosztowny drobiazg, czyli rewizyta (1976)
16. Gdzie byłaś, czyli Szekspir (1976)
17. Cwana bestia, czyli kryształ (1977)
18. Gra wojenna, czyli na kwaterze (1977)
19. Z dala od ludzi, czyli coś swojego (1977)
20. W obronie własnej, czyli polowanie (1977)
21. Smuga cienia, czyli pierwsze poważne ostrzeżenie (1977)

Tytułową piosenkę „Czterdzieści lat minęło” do słów Jana Tadeusza Stanisławskiego i muzyki Jerzego Matuszkiewicza wykonał Andrzej Rosiewicz^[8].

Serial został wyprodukowany przez Telewizję Polską w latach 1974–1977. Pierwsza 7-odcinkowa seria cieszyła się tak wielką popularnością^[9], że z powodzeniem ją kontynuowano i zrealizowano też film pełnometrażowy Motylem jestem, czyli romans 40-latka oraz wielogodzinny telewizyjny program sylwestrowy „Sylwester Rodzinny – program z rodziną Czterdziestolatka” (31 grudnia 1975 od 22:20). W latach 1993–1994 TVP wyemitowała kontynuację serialu zatytułowaną Czterdziestolatek. 20 lat później. Do obsady dołączyli m.in.: Joanna Kurowska, Wojciech Mann i Wojciech Malajkat.

W marcu 2014 Rada miasta stołecznego Warszawy nadała nazwę skrzyżowaniu ulicy Tytusa Chałubińskiego, alei Jana Pawła II i Alej Jerozolimskich nazwę rondo Czterdziestolatka. Uchwała weszła w życie 18 kwietnia 2014 r.^[10]

10 maja 2014 z inicjatywy Amadeusza Szklarza-Habrowskiego z Instytutu Kultury Polskiej UW odbyły się obchody jubileuszu 40-lecia serialu^[11]. Odsłonięto tablicę Miejskiego Systemu Informacji na rondzie Czterdziestolatka w centrum Warszawy^[12], któremu serial patronuje od 18 kwietnia 2014^[13]. Odbyło się spotkanie z twórcami i aktorami serialu (Jerzym Gruzą, Anną Seniuk, Mirellą Olczyk-Kurkowską i Piotrem Kąkolewskim) oraz premiera niepublikowanego, pilotażowego odcinka kontynuacji przygód rodziny Karwowskich pt. Studenci Trzeciego Wieku. Czterdzieści lat minęło, jak jeden dzień w Domu Spotkań z Historią w Warszawie.

Mural autorstwa Bartka Podlewskiego przedstawiający Romana Maliniaka i inż. Stefana Karwowskiego został odsłonięty w 2020 na ścianie szybu windowego przy stacji metra Ursynów w Warszawie^[14].

• Motylem jestem, czyli romans 40-latka
• Czterdziestolatek. 20 lat później
• Kobieta Pracująca

• Czterdziestolatek w bazie IMDb (ang.)
• Czterdziestolatek w bazie Filmweb
• Czterdziestolatek w bazie filmpolski.pl
• Czterdziestolatek w Internetowej Bazie Filmowej (fdb.pl)
• Zdjęcia z filmu Czterdziestolatek w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
• Czterdziestolatek – odcinki serialu do obejrzenia w serwisie TVP VOD
• Mija 40 lat od premiery „Czterdziestolatka”. Tak dziś wygląda mieszkanie inżyniera Karwowskiego