Syndrom Bambiego

Młode Mulaka białoogonowego, którym jest główny bohater filmu fabularnego wytwórni filmowej Disney pod tytułem Bambi z 1942 roku[1].

Syndrom Bambiego lub Kompleks Bambiego (ang. Bambi syndrome, Bambi complex[2]; niem. Bambi-Syndrom[3])[a] – emocjonalne, wyidealizowane, infantylne i naiwne postrzeganie natury, zwłaszcza świata zwierząt (szczególnie dzikich), jako konsekwencja braku rzeczywistego i obiektywnego spojrzenia na nią, charakteryzujące się polaryzacją na „dobrą” naturę i „złego” człowieka. Postawa kreowana w dzieciństwie głównie przez filmy rysunkowe, reklamy i inne przekazy z dziedziny kultury masowej. Pewna forma antropomorfizacji[7][8][9][10].

Etymologia

Nazwa „syndrom Bambiego” nawiązuje bezpośrednio do disneyowskiego filmu animowanego z 1942 roku o tytułowym jelonku Bambim, będącego luźną adaptacją powieści z 1923 roku Bambi: Opowieść leśna autorstwa austriackiego pisarza Feliksa Saltena[b][13][14]. Premiera tego filmu poskutkowała zmianą sposobu postrzegania myśliwych przez opinie publiczną i dwukrotnym zmniejszeniem liczby polowań na jelenie w Stanach Zjednoczonych[15][16][17].

Film sprawił że słowo „Bambi” zyskało ikoniczne znaczenie w dyskursach i debatach na temat polowań[18]. W 1973 roku prezes amerykańskiego stowarzyszenia National Shooting Sports Foundation i redaktor magazynu „Field & Stream”[c], Warren Page, stwierdził, że:

W tym kraju jesteśmy poddawani praniu mózgu przez całe pokolenie. Nie tylko nasze dzieci, ale także nasze żony, bracia, matki, kuzyni i szwagrowie są nieustannie bombardowani mitem Disneya od 25 lat w filmach i telewizji. W cudownym świecie Disneya zwierzęta są słodsze od ludzi. Wilki spędzają czas, bawiąc się jak małe kocięta. Lew i baranek kochają się, a człowiek jest diabłem w czarnym kapeluszu (...) którego głównym celem jest przelanie krwi Bambiego. To jest właśnie syndrom Bambiego.

Warren Page, [19]

W latach dziewięćdziesiątych termin „syndrom Bambiego” zbadał i opisał w kontekście socjologicznym niemiecki fizyk i socjolog Rainer Brämer z Uniwersytetu Marburgskiego[20][21][22].

Syndrom Bambiego a efekt Bambiego

Syndromu Bambiego nie należy mylić z efektem Bambiego, który odnosi się do lepszego traktowania zwierząt uznawanych za „urocze” – podobny aspekt jak w przypadku niemowląt. Między innymi króliki są pod względem efektu Bambiego korzystniej postrzegane niż przykładowo węże[23][24].

Opis

Elementem syndromu Bambiego jest postrzeganie przyrody jako czegoś wyłącznie pięknego, czystego i dobrego. Świadomie bądź nieświadomie umoralnia się ją, nie dostrzegając lub ignorując jej brutalne aspekty oraz uczłowieczając ją w sposób pozytywny – nadając naturze jedynie dobre i ludzkie cechy. Same zaś zwierzęta przedstawiane są jako bezbronne i niewinne stworzenia, niezdolne do okrucieństwa i zabijania się wzajemnie. Jednocześnie odmiennie i przeciwstawnie potrafi być postrzegany sam gatunek ludzki, który jest demonizowany lub dehumanizowany, a więc widziany wyłącznie jako swego rodzaju reprezentant sił złowrogich i osobliwych – obcy twór spoza świata natury, który ją tylko zaburza i najeżdża[25][26][27][28].

Zjawisko jest na stałe zakorzenione w cywilizacji zachodniej i dotyczy zwłaszcza ludności z terenów zurbanizowanych, w społeczeństwie wysoko rozwiniętym, mającym zredukowany kontakt z dziką fauną i florą, a wiedzę oraz wyobrażenie o nich czerpiącym głównie ze środków masowego przekazu, zdecydowanie bardziej niż przez pryzmat osobistego obcowania z nimi na co dzień[29][30][31][32]. Syndrom Bambiego jest dodatkowo warunkowany też przez czynniki wychowawcze i socjalizacyjne. Przejawia się skłonnością do obdarzania zwierząt większą empatią niż ludzi, a także przyjmowania postaw w kontrze do realiów cywilizacji, kultury i natury ludzkiej[33][34][35].

Skutki

Syndrom Bambiego może prowadzić do różnych nieprzemyślanych i szkodliwych w skutkach zachowań i czynów[d], nie tylko dla człowieka, ale również dla samego środowiska naturalnego: np. zabieranie napotkanych podrostków[e], z lasów i łąk, w większości przypadków gdy zwierzę nie jest przykładowo ranne czy chore i nie potrzebuje pomocy człowieka. Innym przykładem jest nieprzemyślane karmienie dzikich zwierząt pokarmem, który może się okazać dla nich szkodliwy (patrz: anielskie skrzydło[36]). Bądź samo dokarmianie, uprawiane w sposób, w którym dzikie zwierzę skojarzy człowieka z jedzeniem i niechcący się uzależni. Czy sprzeciwianie się działaniom niezbędnym w zakresie zarządzania dziką przyrodą, takim jak zwalczanie gatunków inwazyjnych lub redukcje populacji. Jeszcze inny przykładem jest odstraszanie drapieżników od ich ofiar podczas polowania[33][37][38][39][40][41].

Przypadek Timothy’ego Treadwella

Ekstremalnym przykładem infantylnego postrzegania natury może być przypadek Timothy’ego Treadwella, amerykańskiego eko-aktywisty, miłośnika zwierząt i filmowca-zapaleńca. W latach dziewięćdziesiątych co roku wyprawiał się na teren Parku Narodowego Katmai na Alasce, by obserwować i bronić tamtejsze niedźwiedzie grizli przed domniemanymi zagrożeniami. Przy okazji wypraw powstawały amatorskie filmy, które finalnie posłużyły do produkcji filmu dokumentalnego Grizzly Man w reżyserii Wernera Herzoga.

Pomimo licznych ostrzeżeń ze strony pracowników parku, by nie zakłócał życia dzikich niedźwiedzi[f], Timothy kierując się swoją obsesyjną miłością do tych zwierząt i przekonaniem o możliwości harmonijnej koegzystencji, dalej angażował się w ich życie, twierdząc że wytworzył z nimi wyjątkową więź, jednocześnie zdając sobie sprawę z ryzyka swoich postępowań i godząc się na ewentualne tragiczne konsekwencje. 5 października 2003 roku został zaatakowany, rozszarpany i częściowo zjedzony, razem z jego ówczesną konkubiną, Amy Huguenard, przez jednego z tamtejszych niedźwiedzi. Zdarzenie zostało zarejestrowane dźwiękowo przez włączoną w trakcie ataku kamerę. Z uwagi na fakt ataku na człowieka i posmakowania ludzkiego mięsa, zwierzę musiało zostać zastrzelone – przez co Timothy sam stał się przykładem negatywnej ingerencji człowieka w naturę[33][42][43].

Krytyka

Środowiska myśliwskie uznają Bambiego za najlepsze narzędzie propagandy antyłowieckiej[44]. W latach siedemdziesiątych XX wieku na łamach amerykańskiej prasy łowieckiej pojawiło się pejoratywne określenie „bambiści” (ang. Bambi-ist) na przeciwników myślistwa[45][46].

Określenie jest używane w dużej mierze w pejoratywnym znaczeniu w stosunku do nastrojów środowisk liberalnych i enwironmentalistycznych[18]. Środowiska antyłowieckie i pro-zwierzęce zarzucają myśliwym używanie pojęcia syndromu Bambiego głównie w przypadku konstruktywnej krytyki poszczególnych aspektów łowiectwa oraz hipokryzję w jego stosowaniu, kiedy sami idealizują przyrodę na potrzeby swojego wizerunku lub demonizują przed opinią publiczną drapieżniki będące ich konkurentami pokarmowymi[47][48].

Amerykański dziennikarz Cleveland Amory, działacz na rzecz praw zwierząt, nie znosił, gdy uważało się go za „czułostkowego miłośnika Bambiego”. Podobnie filozof Tom Regan stanowczo podkreślał, że on i inni działacze na rzecz praw zwierząt nie są „szalonymi, emocjonalnymi i niewykształconymi” ludźmi z „kompleksem Bambiego”[49].

Uwagi

  1. ↑ Pejoratywnie też bambizm[4] (ang. bambism[5]) lub bambinizm[6].
  2. ↑ Film przedstawia świat przyrody jako krainę piękną, nasyconą niewinną miłością we wszystkich jej odmianach. Jedynym istotnym źródłem dysharmonii w magicznym lesie jest ludzka obecność, która objawia się jako fala szaleńczego mordu i ekologicznej katastrofy. Film znacznie różni się od książki. W Filmie nie jest oferowane, ani nawet sugerowane żadne rozwiązanie konfliktu, jak miało to miejsce u Saltena[11]. Autor Felix Salten, zapalony myśliwy, powiedział, że napisał powieść aby edukować czytelników o surowym świecie natury – w książce drapieżniki zabijają, ofiary giną, nawet sam Bambi potrafi być okrutny[12].
  3. ↑ Poświęconego myślistwu, wędkarstwu i rekreacji pozadomowej.
  4. ↑ Pomimo dobrych intencji, kierując się przede wszystkim subiektywnymi odczuciami, angażując się niepotrzebną ingerencję.
  5. ↑ Takich jak koźląt saren czy młodych zajęcy.
  6. ↑ Żeby nazbyt się nie zbliżał i ich nie dotykał, de facto je oswajając.

Przypisy

  1. ↑ Radosław Nawrot: Co to jest bambinizm? Disney zmienił nasze postrzeganie przyrody. zielona.interia.pl, 24 marca 2024. [dostęp 2024-03-24]. (pol.).
  2. ↑ Lutts 1992 ↓, s. 162.
  3. ↑ Rainer Brämer. Das Bambi-Syndrom – Wie Jugendliche heute die Natur–oder was sie dafür halten–erleben. „Psychologie Heute”, 1998. Weinheim: Beltz Verlagsgruppe GmbH & Co. KG. ISSN 0340-1677. (niem.).
  4. ↑ publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać bambizm [w:] Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl) [online], Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2023-04-26].
  5. ↑ Howard 1995 ↓, s. 256.
  6. ↑ publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać bambinizm [w:] Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl) [online], Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2023-04-26].
  7. ↑ Bogumiła Grabowska. Fauna i Flora | To nie kreskówka. „Echa Leśne”. 626 (4), s. 16–18, grudzień 2016. ISSN 1230-0071. [zarchiwizowane z adresu 2026-08-29]. (pol.).
  8. ↑ Howard 1990 ↓, s. 11.
  9. ↑ Howard 1991 ↓, s. 96.
  10. ↑ Lange 2023 ↓, s. 26.
  11. ↑ Cartmill 1993 ↓, s. 177–178.
  12. ↑ How well do you know Bambi? [online], The Wildlife Society, 24 stycznia 2022 [dostęp 2022-01-24] (ang.).
  13. ↑ Lutts 1992 ↓, s. 160.
  14. ↑ Brylla 2018 ↓, s. 209.
  15. ↑ Lutts 1992 ↓, s. 160–162.
  16. ↑ A. Waller Hastings. Bambi and the Hunting Ethos. „Journal of Popular Film and Television”. 24 (2), s. 53–59, kwiecień 1996. Taylor & Francis. DOI: 10.1080/01956051.1996.9943714. ISSN 0195-6051. OCLC 4653237349. (ang.).
  17. ↑ Karolina Kraushar: Nie tylko kompleks Piotrusia Pana. W psychologii znalazło się także miejsce dla syndromu Bambiego. g.pl, 30 marca 2024. [dostęp 2024-03-30]. (pol.).
  18. 1 2 Whitley 2008 ↓, s. 74.
  19. ↑ Amory 1974 ↓, s. 83.
  20. ↑ Börnecke 2003 ↓, s. 90.
  21. ↑ Rainer Brämer: Bambi-Syndrom aus Disneyland | Ein notwendiger Nachtrag. natursoziologie.de, 2007. [dostęp 2025-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-19)]. (niem.).
  22. ↑ Mękarska 2024 ↓, s. 116.
  23. ↑ Bolisnski 2016 ↓, s. 78.
  24. ↑ Roser 2015 ↓, s. 25.
  25. ↑ Rainer Brämer, Das Bambi-Syndrom – Vorläufige Befunde zur jugendlichen Naturentfremdung, „Natur und Landschaft”, 73 (5), Bonn: Bundesamt für Naturschutz (BfN), 1998, s. 218–222, ISSN 0028-0615 (niem.).
  26. ↑ Purser, Park i Montuori 1995 ↓, s. 1058.
  27. ↑ Desrochers 2022 ↓, s. 223–226.
  28. ↑ Robin Attfield. Attitudes to Wildlife in the History of Ideas. „Environmental History Review”. 15 (2), s. 71–78, lipiec 1991. Chicago: University of Chicago Press. DOI: 10.2307/3984971. ISSN 1053-4180. OCLC 5543621959. JSTOR: 3984971. (ang.).
  29. ↑ Pilichowski 2022 ↓, s. 56.
  30. ↑ Cahoon i in. 1989 ↓, s. 5.
  31. ↑ Christoph Drösser. Bambi-Syndrom. „Die Zeit”. 21, maj 2007. Hamburg: Zeitverlag Gerd Bucerius. ISSN 0044-2070. [dostęp 2007-05-16]. (niem.).
  32. ↑ Małgorzata Krokowska-Paluszak: Naukowcy z Katedry Leśnictwa i Ekologii Lasu w Olsztynie badają postrzeganie natury wśród dzieci. wril.uwm.edu.pl. (pol.).
  33. 1 2 3 Karolina Wojtaś: Bambinizm – co to jest? Przyczyny, objawy, czy syndrom Bambiego to choroba?. wylecz.to, 13 czerwca 2024. [dostęp 2024-06-13]. (pol.).
  34. ↑ Siebach, Jacqueline i Toni 2019 ↓, s. 133–134.
  35. ↑ Hrehorowicz i Klimaszewski 2025 ↓, s. 220.
  36. ↑ City of Spokane news. [w:] Here’s Another Good Reason Not To Feed Bread To Ducks In Spokane Park Ponds. [on-line]. spokanecity.org, 2008-07-12. [dostęp 2016-02-26]. (ang.).
  37. ↑ The British Medical Journal | 30 October 1976 | News and Notes | Views | Minerva. „The BMJ”. 2 (6043), s. 1080, październik 1976. Londyn: Brytyjskie Stowarzyszenie Medyczne. DOI: 10.1136/bmj.2.6043.1080. ISSN 0007-1447. OCLC 5855884117. JSTOR: 20412047. (ang.).
  38. ↑ Hrehorowicz i Klimaszewski 2025 ↓, s. 231–232.
  39. ↑ Łukasz Sakowski, „Kotełek tęsknił za paniusią”. Nadawanie ludzkich cech zwierzętom jest niebezpieczne [online], Holistic News, 30 września 2024 [dostęp 2024-09-30] (pol.).
  40. ↑ Jakub Borkowski: Inwazja natury, czyli dziki zwierz w mieście. uwm.edu.pl. [dostęp 2024-03-03]. (pol.).
  41. ↑ Gaba Kopyto: Czym jest syndrom Bambiego i jakie są jego konsekwencje?. dziendobry.tvn.pl, 8 października 2019. [dostęp 2019-10-08]. (pol.).
  42. ↑ Nick Jans: The Grizzly Maze: Timothy Treadwell's Fatal Obsession with Alaskan Bears. Nowy Jork: Penguin Group, 2005, s. 274. ISBN 0-525-94886-4. LCCN 2004030920. OCLC 57392858. (ang.).
  43. ↑ Jorge Conesa-Sevilla. Walking and Dying With Bears: An Ecopsychological Case Study of Timothy (Dexter) Treadwell. „The Trumpeter”. 24 (1), s. 136–150, 2008. AU Press. ISSN 1705-9429. [dostęp 2025-01-08]. (ang.).
  44. ↑ Cartmill 1993 ↓, s. 162.
  45. ↑ Hagel 1972 ↓, s. 235.
  46. ↑ Neff 1972 ↓, s. 4.
  47. ↑ Katarzyna Nowak: Myśliwi uratowali sarnę przed wilkiem. W sieci zawrzało. zielona.interia.pl, 18 marca 2024. [dostęp 2024-03-18]. (pol.).
  48. ↑ Leśnik z premedytacją rozpętał nagonkę na wilki i rozpowszechnił szkodliwe mity [online], niechzyja.pl, 29 grudnia 2017 [dostęp 2024-07-21] (pol.).
  49. ↑ Cartmill 1993 ↓, s. 181.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.