USS Archerfish (SS-311)
![]() | |
| Historia | |
| Stocznia |
Portsmouth Naval Shipyard |
|---|---|
| Położenie stępki |
22 stycznia 1943 |
| Wodowanie |
28 maja 1943 |
| Wejście do służby |
4 września 1943 |
| Wycofanie ze służby |
1 maja 1968 |
| Los okrętu |
zatopiony jako okręt cel 19 października 1968 |
| Dane taktyczno-techniczne | |
| Wyporność |
na powierzchni: 1500 t |
| Długość |
95 m |
| Szerokość |
8,3 m |
| Napęd | |
| silniki wysokoprężne do napędu na powierzchni, silniki elektryczne do napędu w zanurzeniu | |
| Prędkość |
20 węzłów |
| Uzbrojenie | |
| 10 wyrzutni torped kaliber 533 mm, 1 działo kaliber 102 mm | |
| Załoga |
80 |
USS Archerfish (SS-311) – amerykański okręt podwodny typu Balao z okresu II wojny światowej. Nazwa okrętu pochodzi od ryb z gatunku archerfish. W pierwszych latach służby okręt znany był pod oznaczeniem USS "Archer-Fish". Okręt zasłynął z zatopienia w 1944 japońskiego lotniskowca „Shinano”[1][2].
Historia
Położenie stępki pod USS "Archer-Fish" nastąpiło 22 stycznia 1943 w stoczni Portsmouth Navy Yard w stanie Main. Wodowanie miało miejsce 28 maja 1943, wejście do służby 4 września 1943. Po szkoleniu załogi na wodach Atlantyku okręt udał się przez Kanał Panamski do Pearl Harbor, gdzie 29 listopada 1943 wszedł w skład Floty Pacyfiku.
Pierwszy patrol bojowy (16 marca 1944 - 27 kwietnia 1944)
Pierwszy patrol bojowy okrętu podwodnego USS Archerfish odbył się pod dowództwem G.W. Kehla w okresie od 23 grudnia 1943 roku do 15 lutego 1944 roku. Wyznaczonym rejonem działań były wody wokół północnej Formozy (Tajwanu), ograniczone szerokością geograficzną od 23N do 26N oraz długością od 130E do wybrzeży Chin. Okręt wypłynął z Pearl Harbor 23 grudnia 1943 roku, zatrzymał się w bazie Midway 27 grudnia w celu uzupełnienia paliwa oraz usunięcia uszkodzeń poszycia i pokładu, po czym tego samego dnia udał się w stronę wyznaczonego akwenu. Podczas rejsu załoga zmagała się z trudnymi warunkami pogodowymi oraz wykryła przeciek w uszczelce głównej indukcji w tylnej maszynowni, co ograniczało możliwości bezpiecznego zanurzenia[3].
W trakcie patrolu Archerfish nawiązał cztery kontakty z jednostkami nawodnymi kwalifikującymi się do ataku torpedowego i przeprowadził trzy ataki. Pierwszy atak nastąpił nocą 18 stycznia 1944 roku na podstawie wskazań radaru przy wzburzonym morzu i słabej widoczności. Wystrzelono cztery torpedy rufowe Mark 14-3A do niewidocznego celu, jednak wszystkie chybiły, przechodząc prawdopodobnie pod celem, którym okazana się jednostka eskortowa o małym zanurzeniu. Drugi atak miał miejsce nocą 22 stycznia 1944 roku na konwój składający się z czterech dużych i trzech małych okrętów. Z wyrzutni dziobowych wystrzelono cztery torpedy w kierunku dużego statku, po czym nastąpiła potężna eksplozja. Po ataku okręt został zmuszony do zanurzenia przez ostrzał i przeszedł kontratak eskorty, która zrzuciła 11 bomb głębinowych. Trzeci atak przeprowadzono 25 stycznia 1944 roku nocą tuż przy brzegach Formozy przeciwko jednostce handlowej z eskortą, jednak cztery wystrzelone dziobowe torpedy również chybiły cel z nieznanych przyczyn. Okręt opuścił rejon patrolowania 6 lutego 1944 roku i dopłynął do bazy Midway 15 lutego 1944 roku[3].
W oficjalnym raporcie z patrolu dowództwo przypisało okrętowi zatopienie w drugim ataku z 22 stycznia 1944 roku statku pasażersko-towarowego o tonażu od 8 000 do 10 000 ton[3]. Jednakże powojenne analizy oraz badania przeprowadzone przez JANAC (Joint Army-Navy Assessment Committee), ujęte w adnotacjach do raportu, nie potwierdziły zatopienia ani uszkodzenia jakiejkolwiek japońskiej jednostki przez USS Archerfish w tym dniu ani podczas całego pierwszego patrolu[4].
Drugi patrol bojowy (23 grudnia 1943 - 15 lutego 1944)
Drugi patrol bojowy amerykańskiego okrętu podwodnego USS Archerfish (SS-311) odbył się w okresie od 16 marca do 27 kwietnia 1944 roku pod dowództwem komandora porucznika G.W. Kehla. Przed rozpoczęciem tej misji okręt przeszedł czternastodniowy refit w bazie na wyspie Midway, trwający od 16 lutego do pierwszych dni marca 1944 roku. Podczas prac remontowych usunięto poważną usterkę z pierwszego patrolu, jaką był przeciek w kołnierzu kadłubowym głównej indukcji, wymieniając uszkodzoną gumową uszczelkę na nową z wkładką płócienną. Przegląd baterii akumulatorów wykazał jednak spadek ich pojemności – ogniwo numer 119 w przedniej baterii było całkowicie uszkodzone i musiało zostać odłączone, natomiast ogniwo numer 1 wykazywało znaczne spadki napięcia. Ponadto podczas ćwiczeń na morzu 5 marca doszło do silnego iskrzenia w silniku głównym numer 1, co wymusiło powrót do portu i wymianę wszystkich szczotek. Z powodu braku szarej farby maskującej w bazie Midway, okręt został w całości pomalowany na kolor czarny[5].
Archerfish wypłynął z Midway na swój drugi patrol 16 marca 1944 roku w eskorcie lotniczej, kierując się w stronę przydzielonego akwenu w rejonie wysp Palau. Dwa dni później, 18 marca, okręt przekroczył 180. południk, zmieniając datę. Podczas rejsu załoga prowadziła codzienne ćwiczenia z zakresu kontroli uszkodzeń, procedur ataku oraz manewrów zanurzania. W trakcie przelotu, 25 marca, okręt otrzymał specjalne rozkazy od dowódcy Sił Podwodnych Floty Pacyfiku (ComSubPac), nakazujące szybkie przemieszczenie się na zachód w rejon na północ od Palau z zachowaniem należytej odległości od stref zamkniętych. W tym samym czasie personel medyczny musiał wdrożyć leczenie u jednego z członków załogi z podejrzeniem zapalenia wyrostka robaczkowego. Trasa w rejon działań charakteryzowała się intensywną obecnością lotnictwa wroga; przykładowo 25 marca samolot przeciwnika zrzucił w pobliżu zanurzającego się okrętu ciężką bombę głębinową, której wstrząs doprowadził do wyskoczenia bezpiecznika w panelu zasilania silnika sterów rufowych[5].
Na wyznaczoną pozycję w rejonie Palau Archerfish przybył 30 marca 1944 roku, gdzie jego głównym zadaniem było ratownictwo zestrzelonych (lifeguard duty) załóg alianckich samolotów uczestniczących w zmasowanych uderzeniach na tamtejsze bazy japońskie. 1 kwietnia załoga obserwowała z peryskopu kłęby dymu nad wyspą Anguar, co było efektem udanych nalotów alianckich sił lotniczych i morskich. Obecność w pobliżu silnie ufortyfikowanych baz wroga wiązała się ze stałym zagrożeniem ze strony patrolowego lotnictwa przeciwnika. Okręt musiał wielokrotnie wykonywać natychmiastowe zanurzenia po wykryciu samolotów za pomocą radaru SD lub obserwacji wzrokowej. 3 kwietnia Archerfish został tymczasowo podporządkowany dowództwu operacyjnemu ComTaskGroup 71.[5]
Podczas pobytu w rejonie działań okręt zmagał się z poważnymi usterkami mechanicznymi. 2 kwietnia uległ uszkodzeniu mechanizm sterowania zaworem zalewowym zbiornika negatywnego na skutek pęknięcia cięgna wewnątrz zbiornika. W efekcie zalewanie zbiornika było możliwe wyłącznie poprzez kolektor trymujący i trwało aż 8 minut, co wydłużyło czas osiągania dużych głębokości do około 5 minut i stwarzało ogromne niebezpieczeństwo w przypadku konieczności nagłej ucieczki przed lotnictwem. Ponadto w miarę zużywania paliwa pojawiły się problemy ze sterownością i właściwym zbalastowaniem okrętu w stanie maksymalnego obciążenia wodą i zapasami, co 19 kwietnia wymusiło przekształcenie zbiornika bezpieczeństwa w zbiornik zmienny. Kolejna awaria wydarzyła się 25 kwietnia, gdy zacięły się klapy odpowietrzające dziobowego zbiornika wypornościowego, uniemożliwiając zanurzenie przez 10 minut, dopóki mechanizm nie został uruchomiony ręcznie przy użyciu młotka[5].
Najważniejszym problemem drugiego patrolu był całkowity brak kontaktów z nawodnymi okrętami lub statkami handlowymi przeciwnika, które nadawałyby się do przeprowadzenia ataku torpedowego. Przez całe 16 dni pobytu w wyznaczonym sektorze załoga nie przeprowadziła ani jednego ataku torpedowego ani artyleryjskiego. Wszystkie wykrycia radarowe na urządzeniu SJ okazały się być zakłóceniami, niewielkimi chmurami deszczowymi lub kontaktami z własnymi jednostkami podwodnymi. Jedyny obiecujący kontakt wzrokowy z 9 kwietnia okazał się po podejściu jedynie dryfującym drewnianym rumowiskiem, które z daleka przypominało kiosk okrętu podwodnego. Wobec ciągłego zagrożenia ze strony patroli lotniczych okręt spędził w zanurzeniu łącznie aż 15 dni[5].
Intensywne manewrowanie na wysokich prędkościach w celu realizacji zadań specjalnych oraz zmiennych rozkazów doprowadziło do szybkiego wyczerpania zapasów paliwa. 8 kwietnia ComSubPac wydał rozkaz opuszczenia rejonu działań i powrotu do bazy Pearl Harbor z postojem na wyspie Johnston. W drodze powrotnej Archerfish zawinął na Johnston 23 kwietnia 1944 roku, gdzie pobrał 14 900 galonów paliwa oraz uzupełnił świeże zapasy. Przeprowadzono tam również próby pełnego rozładowania i ładowania baterii akumulatorów, uzyskując ich 100% pojemność. Tego samego dnia okręt wyruszył w dalszą drogę i 27 kwietnia 1944 roku bezpiecznie zacumował w bazie Pearl Harbor[5].
W oficjalnych podsumowaniach dowódca 201. Dywizjonu Okrętów Podwodnych oraz dowódca Sił Podwodnych Floty Pacyfiku, wiceadmirał C.A. Lockwood, podkreślili wzorowe morale i wysoki poziom wyszkolenia załogi, a także sprawność materiałową okrętu mimo braku sukcesów bojowych. Ze względu na brak jakichkolwiek zatopień lub uszkodzeń jednostek wroga, patrol ten został oficjalnie uznany za nieudany pod kątem przyznania odznaczenia bojowego (klasyfikacja „not successful for Combat Insignia Award”)[5].Powojenne analizy historyczne oraz oficjalne podsumowania zawarte w raporcie wykazały, że całkowity brak celów dla Archerfisha był bezpośrednim skutkiem niezwykle skutecznych uderzeń lotniczych i morskich floty amerykańskiej na Palau pod koniec marca 1944 roku [W załączniku/poprawce do raportu (Third Endorsement, COMSUBPAC Patrol Report No. 411, z dnia 1 maja 1944 r.) dowódca sił podwodnych wiceadmirał Charles A. Lockwood napisał bezpośrednio: "The lack of targets was due in part to the subsequent lack of shipping to and from Palau after the strike." - "Archer-Fish przebywał w rejonie Palau pełniąc służbę ratowniczą podczas uderzenia na Palau. Brak celów wynikał częściowo z późniejszego braku ruchu statków do i z Palau po tym uderzeniu."]. Naloty te sparaliżowały japońskie linie komunikacyjne i doprowadziły do całkowitego zamarcia wrogiego ruchu morskiego w tym rejonie, co uniemożliwiło okrętowi nawiązanie jakiegokolwiek kontaktu bojowego z przeciwnikiem[6][5].
Trzeci patrol bojowy (28 maj 1944 - 15 lipca 1944)
Trzeci patrol bojowy okrętu podwodnego USS Archerfish (SS-311) przebiegał w okresie od 9 czerwca do 9 lipca 1944 roku, przy czym cała misja licząc od wyjścia z portu do powrotu trwała od 28 maja do 15 lipca 1944 roku. Był to pierwszy patrol tego okrętu pod dowództwem nowego dowódcy, komandora podporucznika Williama H. Wrighta, który 18 maja 1944 roku zastąpił komandora porucznika G.W. Kehla. Okręt opuścił Pearl Harbor 28 maja w eskorcie ścigacza PC-569, przeprowadzając po drodze ćwiczenia z lotnictwem. Na początku czerwca zatrzymał się na krótko w bazie Midway w celu uzupełnienia paliwa oraz dokonania pilnych napraw parownika na okręcie-bazie Proteus. Po wyjściu z Midway 2 czerwca Archerfish skierował się na zachód w rejon wysp Bonin i Volcano, obejmujący wyspy Muko Jima, Chichi Jima, Haha Jima oraz Iwo Jima. Wyznaczona misja miała charakter wielozadaniowy: oprócz zwalczania japońskiej żeglugi morskiej, okręt został wyznaczony do pełnienia służby osłony ratowniczej (lifeguard duty) dla załóg amerykańskich samolotów pokładowych uczestniczących w zmasowanych nalotach na japońskie bazy oraz do prowadzenia rozpoznania wywiadowczego archipelagu[7].
Podczas podróży w rejon działań załoga Archerfisha wielokrotnie wykrywała samoloty wroga oraz nawiązywała kontakty z własnymi okrętami podwodnymi, takimi jak Tambor, Kingfish czy Swordfish. Od połowy czerwca okręt intensywnie patrolował wody wokół Iwo Jima, dostarczając cenne dane wywiadowcze dowództwu. 23 czerwca, podchodząc pod wyspę Tobiishi Bana, załoga za pomocą peryskopu zliczyła 76 japońskich samolotów stacjonujących na lotnisku na Iwo Jima, obserwując stały parasol myśliwski nad wyspą oraz ruchy małych drewnianych jednostek transportowych zakotwiczonych przy brzegu. W kolejnych dniach Archerfish obserwował z bliska liczne walki powietrzne, naloty amerykańskich samolotów Grumman oraz starty i lądowania dziesiątek japońskich bombowców i myśliwców (w noc z 24 na 25 czerwca naliczono 41 lądujących samolotów wroga). Kluczowym elementem misji ratowniczej były wydarzenia z 4 lipca, kiedy to podczas zmasowanego bombardowania Iwo Jima przez amerykańskie siły lotnicze i morskie, Archerfish podpłynął blisko pod ogień baterii brzegowych oraz zagrożenie ze strony wrogich samolotów, pomyślnie ratując amerykańskiego lotnika morskiego z wody. Dwa dni później, 6 lipca, okręt podjął z morza japońskiego rozbitka, który trafił do niewoli[7].
Do pierwszego starcia torpedowego doszło 28 czerwca 1944 roku w pobliżu brzegów Iwo Jima. Po wielogodzinnym manewrowaniu i śledzeniu celów, załoga wykryła japoński okręt wojenny, który został zidentyfikowany przez dowódcę jako niszczyciel typu Hatsuharu. O godzinie 11:06 Archerfish przeprowadził skryty atak peryskopowy z odległości zaledwie 1100 jardów, wystrzeliwując cztery torpedy dziobowe (kombinację typów Mark 14-3A i Mark 23) z nastawą głębokości na 6 stóp. Atak okazał się precyzyjny: załoga zaobserwowała dwa bezpośrednie trafienia – pierwsze tuż przed głównym masztem, co wywołało słup pary i czarnego dymu, a drugie bezpośrednio pod pomostem bojowym. Peryskop ukazał potężną eksplozję, ogień, wylatujące w powietrze szczątki oraz dziób okrętu przełamujący się i unoszący pod kątem 30 stopni ku górze, po czym jednostka zatonęła. Archerfish natychmiast schodził na głębokość 400 stóp (120 metrów), aby uniknąć kontrataku. O godzinie 11:15 rozpoczęło się zrzucanie bomb głębinowych, z których pierwsze eksplozje wywołały tak silne wstrząsy, że doprowadziły do poważnego uszkodzenia obu głowic hydrofonowych. Lewa głowica została skręcona i wyrwana z prowadnic, natomiast prawa uległa zakleszczeniu w pozycji pół-podniesionej, co wyeliminowało podstawowe systemy słuchowe i wymusiło korzystanie wyłącznie z pasywnej stacji JP.[7]
Drugi atak torpedowy miał miejsce 2 lipca 1944 roku w rejonie wysp Haha Jima i Chichi Jima przeciwko silnie eskortowanemu konwojowi składającemu się z pięciu statków (w tym jednego bardzo dużego transportowca wojska o szacowanym tonażu co najmniej 10 000 ton oraz czterech średnich frejterów i zbiornikowców) pod osłoną dwóch niszczycieli, stawiacza min i dwóch ścigaczy. O godzinie 11:57 Archerfish wystrzelił salwę sześciu torped dziobowych w stronę wielkiego transportowca z odległości 3000 jardów, a po dwóch minutach biegu torped odnotowano cztery potężne, zgodne z czasem eksplozje. Natychmiast po tym okręt wykonał zwrot rufą i o 11:59 wystrzelił trzy elektryczne torpedy Mark 18 z wyrzutni rufowych – dwa w stronę niszczyciela i jedno w stronę nakładającego się na niego frejtera. W centrum dowodzenia i przedziale rufowym usłyszano kolejne czasowe trafienia. Reakcja eskorty była natychmiastowa i niezwykle agresywna: Archerfish został poddany zmasowanemu kontratakowi bombami głębinowymi. Aby przetrwać, dowódca zszedł na głębokość aż 500 stóp, manewrując z minimalną prędkością. Łącznie japońskie okręty zrzuciły aż 107 bomb głębinowych. Choć wstrząsy były silne, kadłub wytrzymał próbę, a praca operatora stacji JP pozwoliła na bezszelestne wymknięcie się z rejonu ataku[7].
Oprócz ciężkich uszkodzeń stacji hydrolokacyjnych JK/QC/QB powstałych podczas kontrataków bombowych, patrol ujawnił szereg drobniejszych usterek na Archerfishu. Pokrywa włazu do kiosku przeciekała przy każdym zanurzeniu na głębokości od 30 do 35 stóp, a miękka łata przedniej baterii wywoływała ciągłe przecieki niezależnie od głębokości. Wykryto również postępującą korozję elektrolityczną w rurociągach wody chłodzącej instalacji klimatyzacji oraz nadmierny hałas maszyny sterowej podczas cichego pływania ("silent running"). Mimo tych problemów okręt zachował sprawność bojową i po zakończeniu zadań w rejonie wysp Bonin wyruszył 9 lipca w drogę powrotną. 15 lipca 1944 roku Archerfish pomyślnie zawinął do bazy na wyspie Midway, kończąc swój trzeci patrol po 33 dniach spędzonych w rejonie operacyjnym[7].
W oficjalnych raportach z patrolu dowódca okrętu William H. Wright, dowódca 201. Dywizjonu Okrętów Podwodnych komandor F.W. Fenno oraz dowódca Sił Podwodnych Floty Pacyfiku wiceadmirał Charles A. Lockwood niezwykle wysoko ocenili postawę załogi, agresywność ataków oraz sprawne przeprowadzenie akcji ratowniczej. W oficjalnym podsumowaniu przyznano Archerfishowi zatopienie japońskiego niszczyciela typu Hatsuharu o wyporności około 1400 ton (z ataku z 28 czerwca) oraz uszkodzenie wielkiego transportowca wojska o tonażu 10 000 ton oraz mniejszej jednostki handlowej lub niszczyciela (z ataku z 2 lipca), uznając patrol za udany i przyznając okrętowi odznaczenie bojowe (Combat Insignia Award)[7]. Weryfikacja tych doniesień na podstawie powojennych analiz i badań japońskich dokumentów przez JANAC (Joint Army-Navy Assessment Committee) przyniosła jednak dokładniejszy obraz sukcesów bojowych okrętu. Powojenne analizy wykazały, że 28 czerwca 1944 roku Archerfish w rzeczywistości zatopił japoński okręt obrony wybrzeża – Okręt Obrony Wybrzeża Nr 24 (Kaibokan CD-24). Pomyłka w identyfikacji wynikała ze zbliżonej sylwetki tej nowej serii japońskich eskortowców do małych niszczycieli. Z kolei w odniesieniu do drugiego ataku z 2 lipca, pomimo odnotowania precyzyjnych eksplozji czasowych, powojenne zestawienia strat wroga nie potwierdziły zatopienia 10 000-tonowego transportowca w tym dniu[4]. Sytuacja ta stanowi przykład wojennej naddinterpretacji wyników ataków torpedowych, w których z powodu głębokiego zanurzenia pod zmasowanym atakiem bombowym załoga nie mogła przeprowadzić bezpośredniej obserwacji wzrokowej i opierała się wyłącznie na odgłosach wybuchów pod wodą.
Czwarty patrol bojowy (7 sierpnia 1944 - 29 września 1944)
Czwarty patrol bojowy okrętu podwodnego USS Archerfish (SS-311) odbył się w okresie od 7 sierpnia do 29 września 1944 roku, przy czym same działania w wyznaczonym rejonie operacyjnym trwały 34 dni. Przed rozpoczęciem tej misji okręt przeszedł rutynowy przegląd i prace remontowe w bazie na wyspie Midway, przeprowadzone przez załogę okrętu-bazy USS Proteus. Po zakończeniu prac i trzydniowym intensywnym szkoleniu jednostka uzyskała pełną gotowość do wyjścia w morze. Archerfish opuścił Midway 7 sierpnia 1944 roku pod dowództwem komandora podporucznika Williama H. Wrighta w eskorcie lotniczej, płynąc na dwóch silnikach i prowadząc codzienne ćwiczenia manewrowe, procedury zwalczania pożarów oraz rutynowe zanurzenia. Celami patrolu były macierzyste wody Cesarstwa Japońskiego na wschód od wyspy Kiusiu oraz na południe od Shikoku, obejmujące kluczowe akweny podejść do cieśnin Bungo Suido i Kii Suido, a także rejony przylądków Shiono Misaki, Muroto Zaki, Ashizuri Saki, Toi Misaki oraz wysp Tanega Shima i Okino Shima[8].
Jedyne starcie artyleryjskie miało miejsce jeszcze w drodze do rejonu patrolowania, 13 sierpnia 1944 roku, około 500 mil od najbliższego lądu. O godzinie 09:20 dostrzeżono maszty jednostki, którą po zanurzeniu i podejściu zidentyfikowano jako trawler o wyporności około 300 ton. Pojazd posiadał wysokie maszty z rozbudowanymi antenami, dwa działka kalibru 20–40 mm na pokładówce i dziobie oraz zrzutnię z dwiema bombami głębinowymi na rufie (cytując oficjalny raport: "The masts were high with conspicuous antenna. Two 20-40 mm. were visible on the deck house and forecastle and a rack with two depth charges aft." - "Maszty były wysokie, a na nich widniały rzucające się w oczy anteny. Na nadbudówce i na dziobie widoczne były dwie anteny o średnicy 20–40 mm, a na rufie – stojak z dwiema bombami głębinowymi."). Mimo braku chęci narażania okrętu na uszkodzenia na wczesnym etapie patrolu, dowódca uznał cel za zbyt cenny, by go zignorować, postanawiając zniszczyć go ogniem artyleryjskim spoza zasięgu skutecznego ostrzału wroga. Archerfish wynurzył się o 11:18 i po zmniejszeniu dystansu do 4500 jardów otworzył ogień z pokładowego działa kalibru 4 cale, działek 20 mm i wielkokalibrowych karabinów maszynowych kalibru 12,7 mm. Japońska jednostka odpowiedziała ogniem z działek małokalibrowych, jednak jej pociski spadały znacznie przed amerykańskim okrętem. W trakcie dwugodzinnej walki przeciwnik dwukrotnie zastosował świece dymne w celu zamaskowania manewrów, zrzucił do wody bomby głębinowe i podjął próbę taranowania. Amerykańska obsada armaty uzyskała sześć bezpośrednich trafień pociskami burzącymi, które zdemolowały nadbudówkę i zniszczyły maszty trawlera. Pociski przeciwpancerne okazały się nieskuteczne wobec drewnianego kadłuba. Wykorzystano 60 pocisków 4-calowych burzących, 60 pocisków przeciwpancernych, 1200 pocisków 20 mm oraz 400 pocisków kalibru 12,7 mm. Mimo poważnych strat w ludziach i zniszczenia urządzeń pokładowych, silnik japońskiego patrolowca nadal działał, a jednostka nie zaprzestała ognia, co skłoniło dowódcę Wrighta do przerwania starcia bez podchodzenia na bliski dystans, aby nie ryzykować życia własnych artylerzystów[8].
Okręt wszedł w wyznaczony rejon operacyjny 16 sierpnia 1944 roku. Z powodu ciągłego zagrożenia ze strony japońskiego lotnictwa patrolowego Archerfish prowadził w ciągu dnia wyłącznie patrol podwodny, wynurzając się na ładowanie akumulatorów i przewietrzenie kadłuba dopiero po zmroku. Akwen ten charakteryzował się niezwykle silnym przeciwdziałaniem lotniczym i radarowym przeciwnika. Pokładowy odbiornik ostrzegawczy APR-1 niemal nieustannie rejestrował sygnały japońskich stacji radarowych pracujących na częstotliwościach od 90 do 265 MHz, zwłaszcza w pobliżu cieśnin Kii Suido i Bungo Suido. W trakcie trwania patrolu załoga odnotowała kilkadziesiąt kontaktów z samolotami wroga, w tym z bombowcami i samolotami patrolowymi typów Mavis, Nell, Betty, Zeke, Topsy, Dave, Tei oraz Rufe. Załoga musiał wielokrotnie wykonywać natychmiastowe zanurzenia alarmowe po wykryciu maszyn wroga wzrokowo lub za pomocą radaru SD. 17 sierpnia doszło do krótkiego spotkania na powierzchni z własnym okrętem podwodnym USS Albacore, po czym obie jednostki powróciły do swoich zadań.[8]
Wrzesień przyniósł kolejne kontakty z jednostkami nawodnymi, jednak ruch większych statków handlowych w tym rejonie był znikomy. 2 września o świcie radar SJ wykrył w odległości 9000 jardów cel, który po krótkiej obserwacji z mostka rozpoznano jako okręt podwodny płynący z prędkością 18 węzłów. Zanim Amerykanie zdołali zająć pozycję do ataku, japońska jednostka zanurzyła się, co skłoniło Archerfisha do wykonania tego samego manewru i kontakt został bezpowrotnie utracony. Najważniejszy incydent z udziałem wrogich okrętów wojennych rozegrał się 8 września w rejonie przylądka Shiono Misaki. Archerfish natrafił na zorganizowaną japońską grupę do zwalczania okrętów podwodnych, w skład której wchodziły ścigacz PC, cztery uzbrojone trawlery, niszczyciel typu Wakatake oraz torpedowiec typu Chidori. O godzinie 06:45 dowódca rozpoczął manewry wyjścia na pozycję do ataku torpedowego na niszczyciel Wakatake płynący z prędkością 13 węzłów. Gdy odległość zmalała do 3000 jardów, japoński niszczyciel nagle wykonał ostry zwrot bezpośrednio w stronę okrętu podwodnego i gwałtownie zwiększył prędkość śrub z 160 do 250 obrotów na minutę. Wobec niewielkiego zanurzenia niszczyciela oraz intensywnego patrolowania obszaru przez towarzyszący torpedowiec Chidori i trawlery, dowódca Wright uznał, że japońskie okręty albo torują drogę nadchodzącemu konwojowi, albo wykryły obecność podwodnego napastnika. W ocenie sytuacji podjął decyzję o przerwaniu podejścia i zejściu na głębokość 350 stóp, aby nie narażać okrętu na zniszczenie. Japońskie jednostki prowadziły intensywne poszukiwania sonarowe nad głową Archerfisha przez blisko godzinę, po czym odpłynęły.
W kolejnych dniach, 9 i 11 września, załoga dostrzegła następne jednostki wroga, w tym okręt desantowy typu LST, małe statki pomocnicze oraz uzbrojone trawlery, jednak żaden z tych celów nie kwalifikował się do użycia cennych torped. Po wyczerpaniu limitu czasu w rejonie operacyjnym Archerfish rozpoczął 18 września rejs powrotny w kierunku bazy na Midway. 21 września w drodze powrotnej wykryto kolejny 300-tonowy kuter patrolowy, lecz z powodu całkowitego braku amunicji do głównego działa 4-calowego zrezygnowano z przeprowadzenia ataku na powierzchni i wyminięto cel pod wodą.
Archerfish dopłynął do bazy na wyspie Midway 24 września 1944 roku, kończąc "bezpośrednią" część patrolu bojowego. Tego samego dnia na pokład przybył komandor Joseph F. Enright, który oficjalnie przejął dowodzenie nad okrętem od komandora podporucznika W.H. Wrighta. Po uzupełnieniu paliwa okręt udał się w dalszy rejs na Hawaje i 29 września 1944 roku pomyślnie zacumował w bazie Pearl Harbor. W oficjalnych ocenach dowództwo 42. Dywizjonu Okrętów Podwodnych oraz wiceadmirał J.H. Brown Jr. chwalili wysokie morale i agresywność załogi, jednak ze względu na brak zatopień i znikomy kontakt z większymi statkami handlowymi przeciwnika, patrol został oficjalnie zakwalifikowany jako nieudany pod kątem przyznania odznaczenia bojowego (not successful for Combat Insignia Award). Jedynym oficjalnym osiągnięciem zapisanym na konto okrętu było uszkodzenie 250-tonowego kutra patrolowego w ataku artyleryjskim z 13 sierpnia[8]. Powojenne analizy historyczne oraz szczegółowe weryfikacje przeprowadzone przez powołany po wojnie połączony komitet badania strat wojennych JANAC (Joint Army-Navy Assessment Committee) w pełni potwierdziły wnioski dowództwa, wykazując, że podczas swojego czwartego patrolu bojowego USS Archerfish nie zatopił żadnej japońskiej jednostki morskiej[4]. Mimo braku sukcesów w postaci zatopionego tonażu, patrol ten dostarczył dowództwu US Navy wartościowych danych rozpoznawczych dotyczących taktyki japońskich grup ZOP, rozmieszczenia nadbrzeżnych stacji radarowych oraz natężenia ruchu lotniczego u wybrzeży wysp Honsiu i Shikoku.
Piąty patrol bojowy (30 października 1944 - 15 grudnia 1944)[9]
Tło operacyjne
Piąty patrol bojowy okrętu podwodnego USS Archerfish (SS-311) odbył się w okresie od 30 października do 15 grudnia 1944 roku i zakończył się jednym z najbardziej spektakularnych sukcesów amerykańskiej broni podwodnej podczas wojny na Pacyfiku. Misja ta była pierwszym patrolem okrętu pod dowództwem komandora Josepha F. Enrighta, który 29 września 1944 roku w Pearl Harbor przejął dowodzenie od komandora podporucznika W.H. Wrighta. Przed wypłynięciem w rejon działań okręt przeszedł w Pearl Harbor dwutygodniowy refit zakończony 14 października, podczas którego zamontowano nową pompę trymującą Goulda, zmodyfikowany reflektor radaru SJ, nowe urządzenia TBT Mark VIII oraz wykrywacz radarowy SPA, a następnie odbył ośmiodniowy program szkoleniowy pod nadzorem komandora W.H. Brockmana. Archerfish opuścił bazę w Pearl Harbor 30 października 1944 roku na mocy rozkazu operacyjnego Comsubpac 364-44 w eskorcie ścigacza PC 580, osiągając na trasie prędkość 18,5 węzła i mijając po drodze liczne własne okręty podwodne, w tym Snapper, Sea Horse, Skate, Drum, Pampanito oraz Cod.
9 listopada 1944 roku Archerfish zawinął do portu na wyspie Saipan w celu dokonania drobnych napraw przeglądowych na okręcie-bazie USS Fulton, obejmujących usunięcie przecieku w kablu tylnego TBT, naprawę zaworu chłodzenia maszyny lodowej, załatanie tłumika oraz przegląd peryskopu numer 2. Podczas dwudniowego postoju na wyspie doszło do niecodziennego incydentu, gdy czterech marynarzy z Archerfisha, odłączonych od grupy spacerowej, weszło na pole trzciny cukrowej i natknęło się na trzech japońskich żołnierzy; po zdecydowanym wezwaniu do zatrzymania się Japończycy uciekli, pozostawiając załadowany karabin, bagnet, apteczkę oraz racje żywnościowe K. 11 listopada okręt wypłynął z Saipanu w grupie taktycznej zwanej „FennoMints” wraz z okrętem Scabbardfish, po czym udał się w swój wyznaczony rejon operacyjny – sektor 5 wokół wysp Nanpo Shoto oraz wód na południe od wyspy Honsiu, znany pod kryptonimem „Hit Parade”. Głównym zadaniem jednostki miało być pełnienie służby ratowniczej (lifeguard duty) na rzecz załóg amerykańskich ciężkich bombowców B-29 Superfortress dokonujących nalotów na Tokio i rejon przemysłowy Nagoja-Tokio. Przez pierwsze kilkanaście dni pobytu w rejonie Archerfish wykonywał rutynowe zanurzenia alarmowe i patrolował wyznaczone pozycje osłony, jednak planowane naloty B-29 były wielokrotnie przekładane ze względu na złe warunki atmosferyczne. Przełomowy moment patrolu nastąpił wieczorem, 28 listopada 1944 roku w pobliżu wyspy Inamba Shima:
Wykrycie celu (28 listopada 1944)
- Godzina 20:34 (czas strefowy "Item"): Załoga USS Archerfish dostrzegła wyspę Inamba Shima w odległości około 12 mil morskich (brak kontaktu radarowego z samą wyspą).
- Godzina 20:48: Stacja radarowa nawierzchniowa typu SJ nawiązała kontakt z dużym celem nawierzchniowym w odległości 24 700 jardów (ok. 22,6 km) na namiarze 028 (kontakt sklasyfikowany w dzienniku jako Ship Contact #4). Zespół bojowy okrętu podwodnego natychmiast rozpoczął śledzenie celu z pozycji wyprzedzającej.
- Godzina 21:40: Na podstawie analizy radarowej zidentyfikowano cel jako lotniskowiec płynący z prędkością 20 węzłów na kursie podstawowym 210. Załoga oceniła początkowo, że jednostka posiada tylko jeden okręt eskorty. Z powodu pełnego zachmurzenia i ciemnego horyzontu na północy, USS Archerfish rozpoczął podejście nawierzchniowe od strony prawej burty celu.
Śledzenie i pościg nawierzchniowy (28–29 listopada 1944)
- Godzina 22:30: Obserwatorzy dostrzegli niszczyciel eskorty z prawej strony swojego okrętu. Uniemożliwiło to kontynuowanie podejścia na powierzchni z tej strony; USS Archerfish zmienił kurs i powrócił na kurs równoległy do kursu podstawowego celu.
- Godzina 22:50: Zespół wroga zaczął się zbliżać, a okręt podwodny znajdował się zbyt daleko od toru ruchu formacji, aby wykonać bezpieczne zanurzenie. W tym czasie lotniskowiec włączył na szczycie masztu czerwone światło sygnałowe (red truck light) na około 10 sekund, wyłączył je na 20 sekund i włączył ponownie na 10 sekund. Odległość do najbliższego niszczyciela eskorty wynosiła 6 100 jardów (ok. 5,6 km), a do lotniskowca 15 000 jardów (ok. 13,7 km). Dowódca odesłał obserwatorów pod pokład w oczekiwaniu na ewentualny ostrzał, jednak eskorta wroga nie dostrzegła okrętu podwodnego.
- Godzina 23:00: Załoga ustaliła pełny skład ugrupowania wroga: duży lotniskowiec oraz 4 niszczyciele eskorty (po jednym na każdej burcie, jeden przed dziobem i jeden na rufie). (w rzeczywistości były to trzy niszczyciele: Hamakaze, Yukikaze, Isokaze oraz jeden ścigacz okrętów podwodnych "Cha-241"[10])
- Godzina 23:30: USS Archerfish nadał pierwszą wiadomość meldunkową o wykryciu zespołu wroga (contact message).
- Godzina 23:40: Zespół wroga wykonał duży zwrot (zygzak) w kierunku pozycji USS Archerfish.
- Godzina 00:00 (29 listopada): Formacja japońska dokonała zmiany kursu podstawowego na zachód. USS Archerfish znalazł się na lewej flance celu, jeszcze dalej od jego toru ruchu. Zmieniono kurs okrętu podwodnego na 270 i zwiększono obroty już i tak przeciążonych silników, aby utrzymać pościg.
- Pościg w godzinach 00:00 – 03:00: Rozpoczął się długotrwały wyścig nawierzchniowy. Prędkość zespołu wroga (ok. 20 węzłów) przewyższała maksymalną prędkość nawodną USS Archerfish o około 1 węzeł, jednak regularne manewry zygzakowate lotniskowca pozwalały okrętowi podwodnemu na powolne nadrabianie dystansu i wychodzenie na pozycję dogodną do ataku.
- Godzina 02:41: Nadano drugą wiadomość meldunkową o kontakcie, gdy wydawało się, że cel utrzyma kurs 275, co ograniczało szanse na zajęcie pozycji do strzału.
- Godzina 03:00: Lotniskowiec wykonał kluczowy zwrot (zmianę kursu podstawowego lub duży zygzak) na południe, co spowodowało gwałtowne zmniejszanie odległości i umożliwiło USS Archerfish zajęcie pozycji przed celem.
Atak torpedowy (29 listopada 1944)
- Godzina 03:05: USS Archerfish przeszedł na kurs 100 i zanurzył się. Odległość do lotniskowca w momencie zanurzenia wynosiła 11 700 jardów (ok. 10,7 km).
- Manewry podwodne: Po podniesieniu peryskopu dostrzeżono lotniskowiec w odległości 7 000 jardów. Zmieniono kurs o 10 stopni w lewo, aby uniknąć nadmiernego zbliżenia do toru celu. Odległość spadła do 3 500 jardów przy niewielkim kącie natarcia na prawą burtę wroga. Jeden z niszczycieli eskorty podpłynął w pobliże lotniskowca, aby odebrać sygnał świetlny (blinker message), przechodząc w odległości zaledwie 400 jardów przed peryskopem USS Archerfish.
- Godzina 03:16: Lotniskowiec wykonał zwrot o około 30 stopni w prawo (odchylając się od okrętu podwodnego), co stworzyło idealną pozycję do strzału: kąt biegu celu (track angle) 70 stopni na prawą burtę, odległość 1 400 jardów (ok. 1 280 metrów). Ze względu na późny zwrot celu konieczne było zastosowanie kątów żyroskopowych.
- Godzina 03:17 (Salwa torpedowa): USS Archerfish wystrzelił salwę 6 torped Mark 14-3A ze wszystkich dziobowych wyrzutni torpedowych (wyrzutnie nr 1–6). Torpedy miały ustawioną głębokość biegu na 10 stóp (ok. 3 metry) oraz zapalniki kontaktowe. Pierwsza torpeda została wystrzelona z kątem żyroskopowym 28 w prawo, a rozproszenie (spread) pokrywało długość celu od rufy do dziobu.
- Godzina 03:17:47 (Trafienie nr 1): Po 31 sekundach od wystrzelenia zaobserwowano i usłyszano pierwsze trafienie torpedy w część rufową lotniskowca (w pobliżu śrub i steru). Po kadłubie celu uniosła się duża kula ognia.
- Godzina 03:17:57 (Trafienie nr 2): Po 41 sekundach zaobserwowano i usłyszano drugie trafienie, około 50 jardów przed pierwszym. W tym momencie, wobec zbliżającego się niszczyciela eskorty (znajdującego się w odległości ok. 500 jardów) oraz widocznych kilwaterów torped, dowódca USS Archerfish nakazał schodzenie na dużą głębokość.
- Godzina 03:18 – 03:20 (Trafienia nr 3–4): Podczas schodzenia okrętu podwodnego w głąb załoga usłyszała kolejne 4 eksplozje torped, odpowiadające interwałom czasowym i charakterystyce akustycznej pierwszych dwóch trafień. Łącznie odnotowano 6 pewnych trafień torpedowych, jednak powojenna analiza wykazała, że odnotowano łącznie 4 trafienia.
Kontratak eskorty i zatonięcie celu
- Godzina 03:25: Niszczyciele eskorty rozpoczęły kontratak bombami głębinowymi. Zrzucono łącznie 14 bomb głębinowych, z których najbliższa wybuchła w odległości około 300 jardów (270m) od USS Archerfish.
- Godzina 03:45: Zrzucono ostatnią bombę głębinową. Załoga stacji hydroakustycznej odnotowała ciągłe odgłosy pękania, gniecenia konstrukcji i bulgotania (odgłosy te zajmowały sektor 90 stopni na skali sonaru pasywnego).
- Godzina 04:05: Odgłosy destrukcji kadłuba ucichły po 47 minutach od momentu pierwszego trafienia. Dźwięk pracy ciężkich śrub lotniskowca ustał całkowicie i nie został ponownie usłyszany. Eskortowce wroga zaniechały poszukiwań okrętu podwodnego i zgromadziły się wokół rejonu trafienia, prawdopodobnie prowadząc akcję ratowniczą i podejmując rozbitków.
- Godzina 06:10: Po nadejściu świtu USS Archerfish wykonał pierwszą obserwację peryskopową. W rejonie ataku nie stwierdzono obecności żadnych jednostek pływających.
W dalszej części patrolu Archerfish kontynuował służbę ratowniczą i patrolową, zmagając się z trudnymi warunkami pogodowymi oraz awariami technicznymi. 1 grudnia okręt został wyrzucony na powierzchnię przez wysoką falę do głębokości 30 stóp, dostrzegając torpedowiec typu Otori w odległości 8000 jardów, jednak dzięki złej pogodzie nie został zauważony. 3 grudnia po odebraniu sygnału wzywania pomocy od uszkodzonego B-29 okręt pędził na pełnej prędkości przez wzburzone morze, co doprowadziło do zalania głównej indukcji i ciężkiego uszkodzenia generatora pomocniczego, w którym słona woda zalała twornik i uzwojenia, powodując pełne przebicie do masy. Trzydniowe poszukiwania zaginionej załogi samolotu w kwadracie poszukiwań nie przyniosły rezultatów. Drugi atak torpedowy Archerfish przeprowadził nocą 9 grudnia 1944 roku o godzinie 02:10 przeciwko dwóm jednostkom eskortowym (prawdopodobnie niszczycielom) na pozycji 34N, 141-45E. Z wyrzutni dziobowych wystrzelono cztery torpedy Mark 14 z nastawą na 6 stóp przy odległości 3120 jardów, jednak wszystkie chybiły, odnotowując jedynie eksplozje pod koniec biegu torped, co przypisano zbyt dużej nastawie głębokości wobec małego zanurzenia celów lub wysokim falom.[9]
Okręt opuścił rejon operacyjny 11 grudnia i 15 grudnia 1944 roku pomyślnie dopłynął do bazy na wyspie Guam, kończąc swój piąty patrol bojowy. W oficjalnym raporcie z patrolu dowódca Joseph F. Enright zgłosił zatopienie wielkiego lotniskowca typu Hayataka lub Taiho o wyporności szacowanej na około 28 000 ton, opierając swoje roszczenie na zaobserwowaniu dwóch eksplozji i usłyszeniu czterch innych eksplozji[9].
Powojenne analizy historyczne oraz szczegółowe badania japońskich dokumentów wojskowych i rejestrów strat przeprowadzone przez komitet JANAC (Joint Army-Navy Assessment Committee) ujawniły niezwykłą prawdę o tym starciu, stanowiącą jeden z najważniejszych epizodów wojny morskiej na Pacyfiku. Okazało się, że zatopionym przez Archerfisha okrętem był w rzeczywistości potężny japoński lotniskowiec Shinano – flagowa, tajna konstrukcja cesarskiej marynarki wojennej o wyporności pełnej przekraczającej 68 000 ton, przebudowana z kadłuba trzeciego superpancernika typu Yamato. Shinano odbywał swój dziewiczy rejs ze Stoczni Marynarki w Yokosuce do bezpieczniejszego portu Kure, mając na pokładzie nieukończoną instalację wodoszczelną i ponad 2000 członków załogi oraz robotników stoczniowych. Cztery torpedy wystrzelone przez Archerfisha trafiło w prawą burtę okrętu, wywołując niekontrolowane zalewanie przedziałów maszynowych i kotłowni, co doprowadziło do przechylenia i zatonięcia giganta. Zatopienie Shinano przez USS Archerfish zostało oficjalnie uznane w powojennych analizach za największy sukces pojedynczego okrętu podwodnego w historii wojskowości pod względem tonażu zatopionego okrętu wojennego, a sam patrol został zakwalifikowany jako wybitnie udany, przynosząc dowódcy i załodze najwyższe odznaczenia bojowe[4].
W oficjalnym raporcie z patrolu z 15 grudnia 1944 roku cel sklasyfikowano na podstawie obserwacji peryskopowych jako lotniskowiec typu Hayataka lub Taiho o wyporności około 28 000 ton[9]. W powojennych badaniach weryfikacyjnych komisji JANAC potwierdzono, że zatopioną jednostką był japoński lotniskowiec Shinano o wyporności ponad 65 000 ton.[4][11]
Przypisy
- ↑ Kasperski 2019 ↓, s. 452-466.
- ↑ Archerfish I (SS-311), [w:] Dictionary of American Naval Fighting Ships [online], Naval History and Heritage Command [dostęp 2025-03-31] (ang.).
- 1 2 3 311 War Patrol #1 [online], www.ussarcherfish.com [dostęp 2026-08-06].
- 1 2 3 4 5 HyperWar: Japanese Naval and Merchant Shipping Losses During World War II [online], www.ibiblio.org [dostęp 2026-08-06].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 311 War Patrol #2 [online], www.ussarcherfish.com [dostęp 2026-08-06].
- ↑ Clay Blair, Ciche zwycięstwo. Amerykańska wojna podwodna przeciwko Japonii, Wydawnictwo Wydarzenia, 2001, ISBN 83-903230-0-2, strony 580–585.
- 1 2 3 4 5 6 311 War Patrol #3 [online], www.ussarcherfish.com [dostęp 2026-08-06].
- 1 2 3 4 311 War Patrol #4 [online], www.ussarcherfish.com [dostęp 2026-08-06].
- 1 2 3 4 311 War Patrol #5 [online], www.ussarcherfish.com [dostęp 2026-08-06].
- ↑ Imperial Flattops [online], www.combinedfleet.com [dostęp 2026-08-06].
- ↑ https://www.fischer-tropsch.org/primary_documents/gvt_reports/USNAVY/USNTMJ%20Reports/USNTMJ-200H-0745-0786%20Report%20S-06-2.pdf
Bibliografia
- Tadeusz Kasperski, Podwodne asy Pacyfiku 1941-1945. Patrole najsłynniejszych dowódców okrętów podwodnych U.S. Navy - ebook; w rozdziale VI - podrozdział 6.4 USS Archerfish i „Pływająca wyspa” - zatopienie lotniskowca Shinano, wyd. I, Oświęcim: Napoleon V, 2019, ISBN 978-83-7889-925-9.
Linki zewnętrzne
- www.history.navy.mil (ang.)
