Walery Przyborowski

Walery Przyborowski
Ilustracja
Walery Przyborowski (przed 1911)
Data i miejsce urodzenia

27 listopada 1845
Domaszowice

Data i miejsce śmierci

13 marca 1913
Warszawa

Narodowość

polska

Dziedzina sztuki

literatura piękna

Epoka

realizm

Ważne dzieła

Bitwa pod Raszynem
Chrobry
Lelum-Polelum
Szwedzi w Warszawie
Widmo na Kanonii

Grób Walerego Przyborowskiego na cmentarzu Powązkowskim (2018)

Walery (wł. Walerian[1]) Zygmunt Lucjan Przyborowski, ps. Zygmunt Lucjan Sulima, Żelisław Krzywda oraz Wanda L.[2] (ur. 27 listopada 1845 w Domaszowicach, zm. 13 marca 1913 w Warszawie) – polski historyk, pisarz, uczestnik powstania styczniowego (1863–1864).

Życiorys

Syn Ignacego Przyborowskiego herbu Sulima (stąd jeden z pseudonimów pisarza) i Tekli z domu Biechońskiej[3]. Przyborowski urodził się w rodzinie ziemiańskiej, ojciec był powstańcem listopadowym, następnie księdzem katolickim, który dokonał konwersji na luteranizm[2]. Uczył się w szkole elementarnej i w prywatnym gimnazjum (Instytut Naukowy Wyższy, od roku 1861/62 Kielecka Szkoła Wyższa Realna)[1] w Kielcach, a następnie Radomiu[4], gdzie uczył się w rosyjskim gimnazjum rządowym męskim[2]. Uczestniczył w powstaniu styczniowym walcząc w oddziałach Mariana Langiewicza i Zygmunta Chmieleńskiego, następnie ranny (prawdopodobnie w bitwie pod Grochowiskami)[1] przedostał się do Krakowa, a potem do Królestwa Polskiego[3]. Jego udział w walkach nie jest jednak udokumentowany i był później podawany w wątpliwość przez jego kuzyna, który służył jako oficer pod komendą Chmieleńskiego[5]. Po upadku powstania aresztowany przez władze carskie, ale wkrótce zwolniony[1]. W 1865 powrócił do Radomia w celu ukończenia gimnazjum[3]. Po studiach na Wydziale Filozoficzno-Historycznym w warszawskiej Szkole Głównej (których zapewne nie ukończył)[1] współpracował z różnymi czasopismami. W 1867 podjął współpracę z „Przeglądem Tygodniowym” jako recenzent i redaktor kroniki zagranicznej[3], rok później opublikował serię artykułów Listy o kobiecie pod pseudonimem „Wanda L. z Brzozówki”[1]. następnie także z „Kurierem Codziennym” i „Kurierem Warszawskim”. Około 1870 rozstał się z „Przeglądem Tygodniowym” w wyniku konfliktu z redaktorem naczelnym[6]. W latach 1870–73 współpracował z czasopismami „Opiekun Domowy” oraz „Wiek”[7], a następnie z wieloma innymi czasopismami regionalnymi i ogólnopolskimi. Łącznie zamieścił teksty w ponad 55 czasopismach (w 1885 funkcjonowały na terenach Polski 72 czasopisma)[1]. W 1871 ubiegał się o pozwolenie cenzury na założenie dziennika "Słowo", a w 1873 miesięcznika „Świat dziecięcy", ale nie uzyskał pozwolenia Głównego Urzędu Cenzury[1].

W 1872 ożenił się z zamożną wdową Barbarą Blum, pochodzenia niemieckiego[2] (co stało w opozycji do antyniemieckich poglądów pisarza i wydźwięku jego powieści). Mieszkali w kamienicy pod adresem Podwale 12 i doczekali się sześciorga dzieci (trzech synów i trzech córek, z czego dwoje najmłodszych zmarło w dzieciństwie)[1]. Spekulacje finansowe Przyborowskiego znacznie uszczupliły posag wdowy i były przyczyną nieporozumień w małżeństwie[6]. W latach 1873–1876 Walery Przyborowski pełnił funkcję Kontrolera Kasy Kościelnej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Warszawie[1]. W 1880 Przyborowski został współwłaścicielem i kierownikiem „Kuriera Codziennego”[3], trzy lata później redaktorem „Echa”. W latach 1885–1886 redagował założone przez siebie pismo „Chwila” (początkowo dziennik, później tygodnik[5]), w którym głosił hasła współpracy z Rosją na gruncie panslawizmu w celu odzyskania niepodległości[8], odrzucając także pracę organiczną[5]. Z powodu swoich poglądów przysporzył sobie wielu przeciwników[2], m.in. zerwał bliższe relacje z Elizą Orzeszkową[1]. W 1897 próbował ponownie pokierować ruchem ugodowym przy okazji wizyty cara Mikołaja II w Warszawie[5]. Po śmierci Barbary Blum w 1900 ożenił się po raz drugi z Jadwigą Sokołowską i przeniósł się do Radomia[2]. Od 1902 do 1907 był nauczycielem gimnazjalnym w Radomiu, gdzie uczył historii i literatury w Szkole Handlowej. Z drugiego związku małżeńskiego narodził się syn Walery (1908-75), późniejszy powstaniec warszawski[2]. Przyborowscy mieszkali w Radomiu przy ul. Lubelskiej, a następnie Reja 4[3]. Miesiące letnie spędzał na letnisku w Policznej[1]. W tych czasach Walery Przyborowski współpracował z Gazetą Radomską, a od 1902 z lwowskim Kwartalnikiem Historycznym[3].

Zmarł 13 marca 1913 w Warszawie w wyniku nieudanej operacji pęcherza[1]. Został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie, następnie przeniesiony na cmentarz Powązkowski (kwatera 180-5-28)[9].

Twórczość literacka

Pierwszy rozgłos przyniósł Przyborowskiemu cyklu artykułów o emancypacji kobiet (Listy o kobiecie), publikowanych w 1868 w „Przeglądzie Tygodniowym” pod pseudonimem „Wanda L. z Brzozówki”.

Jako powieściopisarz debiutował w 1869 powieścią Hinda o niemożliwej miłości młodej Żydówki oraz chrześcijanina (lekarza z Podlasia)[10]. W kolejnych latach tworzył kolejne powieści obyczajowe, jak także opublikował pod pseudonimem "Wanda L.": cykl artykułów o emancypacji kobiet, publikowanych w Przeglądzie Tygodniowym[2].

Od połowy lat 70. XIX w. rozpoczął pisanie powieści historycznych, także dla młodzieży (pierwsza Bitwa pod Raszynem z 1881), które z czasem zdobyły ogromną popularność. Powieści (publikowane często pod pseudonimem Zygmunt Lucjan Sulima), przypominały wydarzenia narodowej historii i budziły świadomość narodową, m.in.: Bitwa pod Raszynem (1881), Szwoleżer Stach (1900), Szwedzi w Warszawie (1901), Upiory (1902), Noc styczniowa (1903), Rycerz bez skazy i trwogi (1913). Pod pseudonimem Zygmunta Lucjana Sulimy wydał Pamiętnik powstańca z 1863 roku oraz Wspomnienia ułana z 1863 roku. Pisał także wielotomowe dzieła historyczne na ten temat. Pisarz często umieszczał akcję swoich utworów literackich w historycznej Małopolsce[11], na Mazowszu[12] lub na Podlasiu[13]. Był niezwykle płodnym twórcą, publikującym po kilka powieści rocznie. Aktualnie znanych jest ok. 100 powieści Przyborowskiego (głównie historycznych), ale wciąż odkrywane są nowe publikowane wcześniej tylko w regionalnych czasopismach (np. Krew nie wietrzeje[14], Pożar we Wrocieryżu[15]).

Po publikacji antycarskich książek Grom Maciejowski i Reduta Woli został pociągnięty do odpowiedzialności karnej, w sprawie której w 1910 został uniewinniony, lecz w lutym 1912 wyrok ten uchylono i wyrokiem izby sądowej w Warszawie pisarz został skazany na karę sześciu miesięcy więzienia[16], zamienionej potem na areszt domowy ze względu na zły stan zdrowia Przyborowskiego[3].

Przyborowski opublikował również kilka ważnych prac historycznych dotyczących powstania styczniowego: Historia dwóch lat 1861/62 (1892–1896), Ostatnie chwile powstania styczniowego (1887–1888), Dzieje 1863 r. (1897)[17], częściowo na podstawie otrzymanych lub zakupionych archiwów[2]. Posiadał m.in. rękopis wspomnień gen. Józefa Zajączka[18].

Twórczość literacka – powieści kryminalne

Przyborowski jest uważany za pierwszego autora i twórcę polskiej powieści kryminalnej[19][20]. Łącznie jest znanych jedenaście jego powieści kryminalnych. Pierwsze tytuły o tej tematyce publikował już w drugiej połowie lat 70. XIX w.: Noc z 3 na 4 grudnia (1875), Liść akacji (1876) oraz Czerwona skrzynia (1877). Twórca tzw. kryminału dworkowego[19], w którym akcja powieści dzieje się na polskiej prowincji, w majątkach szlacheckich, najczęściej na Kielecczyźnie (skąd pochodził autor), w zaborze rosyjskim. Do tej grupy należą przede wszystkim powieści kryminalne z lat 70. XIX w. Akcja powieści z lat 80. i 90. XIX w. rozgrywa się już najczęściej w Warszawie, stąd te powieści określane są mianem „warszawskich”[19].

Wspólną cechą powieści kryminalnych Przyborowskiego było osadzenie ich akcji w przeszłości, najczęściej w 1 połowie XIX w., np. w czasach wojen napoleońskich lub tuż po. W twórczości kryminalnej przejawiają się elementy grozy, zaczerpnięte z literatury romantycznej, tajemnicze ukryte skarby, zjawy, szkielety, ruiny zamków, podziemia[19].

Najstarsze dwie powieści mają dopisek: „z akt sądowych”, czym autor chciał prawdopodobnie uwiarygodnić historie w oczach czytelników[19].

Wczesna powieść Czerwona skrzynia (1877) ma wydźwięk antymasoński[19].

Rubin wezyrski (1880) jest powieścią historyczną z elementami powieści kryminalnej, aktualnie jest zaliczany przez badaczy do powieści kryminalnej[19]. Istotny wątek kryminalny znajduje się również w osadzonej w XVII w. podczas wojen polsko-tureckich powieści Widmo Ibrahima (1899)[21].

Przełomowym tytułem jest Szkielet w domu (1887), w którym po raz pierwszy w polskiej literaturze autor zastosował suspens (zawieszenie akcji pod koniec odcinka/rozdziału)[22].

Wśród powieści kryminalnych wyróżnia się Widmo na Kanonii (1891), zawierające jeden z najlepszych opisów gwary złodziejskiej w Warszawie końca XIX w.[23][22].

Większość powieści drukowana była w odcinkach, najwięcej w Gazecie Kieleckiej. Przez lata nie miały one wydań książkowych. Dopiero w ostatnich latach część z nich ukazała się drukiem oraz jako wydania audio[22].

Wśród możliwych inspiracji dla powieści kryminalnych Walerego Przyborowskiego wskazuje się Edgara Allana Poego (Zabójstwo przy Rue Morgue), francuskiego pisarza Emile Gaboriau (Gdzie winowajca?, Agent policyjny, Niewolnicy paryscy), jak i angielskiego pisarza Williama Wilkie Collinsa[8].

Poglądy historyczno-społeczne

Walery Przyborowski przez większą część życia mieszkał w zaborze rosyjskim. Był zwolennikiem, zwłaszcza w latach 80. porozumienia z Rosją. W jego powieściach historycznych złe charaktery to najczęściej Niemcy lub Prusacy, natomiast Rosjanie praktycznie nie pojawiali się w tych rolach[24].

Przyborowski uważał, że odpowiedzialność za upadek I Rzeczypospolitej ponosi nie jej ustrój, brak mieszczaństwa, znacząca rola szlachty, ale najazd obcych mocarstw i brak dobrych dowódców. W publikacji naukowej Przyczyny upadku Polski - zarys historyczny wskazał winnych upadku Polski, m.in. Kazimierza Pułaskiego, Stanisława Augusta Poniatowskiego (którego uważał za zdrajcę) oraz Tadeusza Kościuszkę. Winą za niepowodzenie powstań obarczył ks. Józefa Poniatowskiego, Józefa Chłopickiego i Jana Skrzyneckiego[18].

W swojej pierwszej powieści Hinda (1869) zamieścił autorskie przesłanie za wprowadzeniem małżeństw świeckich, podkreślał również zgubną wiarę w przesądy, zwłaszcza żydowskie (choć sama powieść nie ma wydźwięku antysemickiego)[10].

Publikacje

Powieści historyczne

  1. Wspomnienia ułana z 1863 roku Cz. 1 (1874);
  2. Aryanie. Powieść historyczna z XVII wieku (książkowo 1875; Gazeta Kielecka 1899);
  3. Pożar we Wrocieryżu (1876 Tygodnik romansów i powieści, wyd. książkowe 2025[25])
  4. Przygody Pana Krzysztofa Wiszowatego na obczyźnie (1877 w odcinkach, wydanie książkowe 2018[26]);
  5. Sokół królewski. Powieść historyczna z czasów Zygmunta Augusta (1877 Przegląd Tygodniowy, 1886 Gazeta Kielecka, wyd. książkowe 1901, 1933, 2025[27])
  6. Najazd o cześnikównę. Powieść z XVII wieku według notatek imci Pana Niemiry (1878, wznowienie 2025[28])
  7. Wspomnienia ułana z 1863 roku Cz. 2 (1878);
  8. Krwawa noc. Powieść z powstania styczniowego (1878 w odcinkach, wydanie książkowe 2017[29]);
  9. Skarby fukierowskie (1878 Kurier Warszawski, wyd. książkowe jako Skarby pradziadowskie 1904; wznowienie 2024[30])
  10. Oblężenie Warszawy. Powieść historyczna z końca XVIII w. (1879, wznowienie 2025[31])
  11. Księżniczka z Minsterberga. Powieść historyczna z XIV wieku (1880, I wydanie powojenne dopiero 2025[32]);
  12. Za grzechy krwi. Powieść (1880);
  13. Bitwa pod Raszynem (1881, wznawiana wielokrotnie)[33];
  14. Opowiadanie żołnierza (Gazeta Kielecka 1882);
  15. Płowce: powieść historyczna z XIV w. (1884);
  16. Chamska dusza. Powieść z XVIII w. (1885 Gazeta Kielecka, 1904 wydanie książkowe);
  17. Strachy w zamczysku (1886 Tygodnik Chwila, wydanie książkowe 2024[34])
  18. Król Krak i królewna Wanda. Opowiadanie przedhistoryczne (1887);
  19. Lelum-Polelum. Opowiadanie historyczne z X wieku (1888);
  20. Myszy króla Popiela. Opowiadanie przedhistoryczne (1888);
  21. Stan trzeci. Powieść historyczna z czasów Sejmu Czteroletniego (1889)
  22. Trupieniec: powieść z czasów drugiego najazdu szwedzkiego (1889 Gazeta Kielecka; wyd. książkowe w USA jako Trupia rzeka: powieść z czasów drugiego najazdu szwedzkiego [b. r.]);
  23. Chrobry (1890);
  24. Czarny rycerz. Opowiadanie historyczne z XI wieku (1890, wznowienie 2025 jako Czarny Rycerz: powieść historyczna z czasów Bolesława Śmiałego[35]);
  25. Ślady na śniegu (1891 Przegląd Tygodniowy, wyd. książkowe 2024)
  26. Noc lipcowa. Obrazek z XVIII wieku (1896 Gazeta Kielecka)
  27. Rycerz Mora. Powieść z czasów pierwszego najazdu szwedzkiego (1897);
  28. Madejowe łoże. Opowiadanie historyczne z XI w. (1897);
  29. Austryjacy w Warszawie. Powieść z czasów Księstwa Warszawskiego (1899, wyd. 1903[36]; wznowienie 2026[37]);
  30. Widmo Ibrahima. Powieść na tle historycznym z czasów Michała Korybuta (1899; wznowienie 2024)
  31. Szwoleżer Stach. Powieść z początku naszego wieku (1900);
  32. Młodzi gwardziści. Powieść z oblężenia Warszawy przez Prusaków w 1794 r. (Wyd. jako Czterej gwardziści 1901; Młodzi gwardziści od 1909)[3][33];
  33. Krwawi. Powieść neapolitańska z niedalekiej przeszłości (1901);
  34. Szwedzi w Warszawie (1901);
  35. Na San Domingo. Opowiadanie legionisty z początków XIX w. (1902);
  36. Przygody Adamka. Powieść historyczna z XVIII wieku (1902);
  37. Upiory. Powieść z 1863 r. (1902);
  38. Noc styczniowa z 22 na 23 stycznia. Powieść z moskiewskiej niewoli (1903);
  39. Było to pod Jeną. Opowiadanie legionisty (1904);
  40. Olszynka Grochowska. Powieść osnuta na tle 1831 r. (1906)
  41. Adiutant naczelnego wodza. Powieść z 1831 r. (1907[38])
  42. Namioty wezyra: Wydarzenia związane z wyprawą Sobieskiego pod Wiedeń (bez daty, 2. wydanie 1907)[3]
  43. Racławice. Powieść historyczna (1907);
  44. Grom maciejowicki. Powieść historyczna z 1794 r. (1908);
  45. Pod Stoczkiem. Powieść z 1831 r. (1908);
  46. Reduta Woli. Powieść historyczna dla młodzieży z 1831 r. (1908)[33];
  47. Młody konfederat barski. Powieść historyczna dla młodzieży (1909)[33];
  48. Berezyna czyli Córka trzeciego pułku. Powieść historyczna dla młodzieży z 1812 roku (1910; wznowiona 2026 jako Berezyna, czyli córka trzeciego pułku: powieść z czasów napoleońskich[39])[33]
  49. Grunwald. Powieść historyczna dla młodzieży (1910; wiele wznowień)[33];
  50. Berek pod Kockiem. Powieść historyczna dla młodzieży (1911)[33];
  51. Jak Prusacy uciekali z Warszawy. Powieść historyczna dla młodzieży z początków przeszłego wieku (1911)[33];
  52. Cień. Powieść sprzed stu lat (1912, Nowości ilustrowane, wydanie książkowe 2023) – romans kryminalny z czasów Księstwa Warszawskiego
  53. Zdobycie Sandomierza. Opowiadanie historyczne z r. 1809 (1912);
  54. Rycerze barscy (2 tomy; 1912);
  55. Rok krwi i niedoli: 1812. Opowiadanie dziadunia (1913);
  56. Rycerz bez skazy i trwogi (Książę Józef). Powieść sprzed stu laty (1913) – wyd. później jako Rycerz bez skazy: powieść historyczna (1934)[40] lub Książę Józef Poniatowski - rycerz bez skazy (2025)[41]

Powieści kryminalne

  1. Noc z 3 na 4 grudnia (1875, Gazeta Toruńska, wydanie książkowe 2016[42])
  2. Liść akacji (1876, Gazeta Kielecka, wydanie książkowe 2016[43])
  3. Czerwona skrzynia (1877, Gazeta Kielecka, wydanie książkowe 2016[44])
  4. Rubin wezyrski (1880, wydanie książkowe 2017[45]);
  5. Krew nie wietrzeje (1881, pod pseud. Żelisław Krzywda, Wędrowiec, wydanie książkowe 2023[14])
  6. Kwiat agawy (1882, Gazeta Kielecka; wydanie książkowe 2023)
  7. Szkielet w domu (1887, Gazeta Kielecka, wydanie książkowe 2016[46])
  8. Szkielet na Lesznie (1891, "Dziennik dla wszystkich", wydanie książkowe 2016[47][48])
  9. Widmo na Kanonii (1891, wznowiona w 2 tomach 2017[49][50])
  10. Tajemnicza zagadka (1891 jako Mnisze skarby w Gazecie Kieleckiej; 1893, "Dziennik dla wszystkich i anonsowy", wydanie książkowe 2016[51])
  11. W Lasku Bielańskim (1900-01, "Ziarno", wydanie książkowe 2016[52])

Powieści pozostałe

  1. Hinda (1869, wznowienie 2025) - powieść debiutancka – romans w środowisku żydowskim[53][10];
  2. Powieść o pięknej dziewczynie (1870);
  3. Na mogile. Powieść z niedalekiej przeszłości (1873, wznowienie 2025[54])
  4. Na partykularzu. Powieść współczesna (1873);
  5. Życie za marzenie (1873);
  6. Bicz korali (1879 Biesiada literacka, wyd. książkowe 1912);
  7. O cześć ojcowską (1879);
  8. Cherubin (1883);
  9. Magdalena (1883);
  10. Marznące fale (1886 Chwila, wyd. książkowe 1896);
  11. Czekaj Reginko! (1887);
  12. O miliony (1888);
  13. Gruba Rózia (1892);
  14. Sprawa o sukcesję (Gazeta Kielecka 1893, 1898);
  15. Na Oceanie Spokojnym. Powieść dla młodzieży (1897);
  16. Mgławica (1904 Gazeta Warszawska, wyd. książkowe 1912)[3]; wyd. skrócone jako Czerwona mara (1911 Nowości ilustrowane, wyd. książkowe 1912)[a]
  17. Męty. Powieść warszawska (napisana 1904-05, wydanie 1906);

Publicystyka

  1. Listy o kobietach – cykl artykułów w Przeglądzie Tygodniowym (1868);
  2. Dzieje Polski do r. 1772. Opracowanie dla młodzieży (1879);
  3. Barsznanie na Jasnej Górze : szkic historyczny (1880 Biesiada Literacka);
  4. Niewieście ideały poetów polskich: szkice biograficzno-literackie (1881);
  5. Włościanie u nas i gdzieindziej (1881; razem z Elizą Orzeszkową);
  6. Baśnie ludowe : opracował dla młodszej dziatwy Walery Przyborowski (1882; rys. Wojciech Gerson)
  7. Ostatnie chwile powstania styczniowego. Na podstawie autentycznych źródeł (4 tomy; 1887-88);
  8. Polacy w Hiszpanii 1808-12 (1888);
  9. Historia dwóch lat: 1861–1862 (5 tomów, 1892-96)
  10. Historya Franka i Frankistów (1893);
  11. Dzieje 1863 roku (5 tomów, 1897-1919);
  12. Stara i młoda prasa. Przyczynek do historii literatury ojczystej 1866–1872. Kartki ze wspomnień Eksdziennikarza (1897);
  13. Cudzoziemcy w Warszawie w XVII i XVIII wieku : szkice historyczne (1899);
  14. Z przeszłości Warszawy. Szkice historyczne (1899);
  15. Historia sześciu miesięcy. Ustęp z dziejów 1862 r. (1901) - skrócona wersja Historii dwóch lat 1861-1862;
  16. Z przeszłości Warszawy. Legendy warszawskie (1902);
  17. Przyczyny upadku Polski. Zarys historyczny (1901-06, wyd. 1909, wznowienie 2025[18]);

Lista powieści historycznych oraz pozostałych przygotowana za: Walery Przyborowski. Bibliografia podmiotowo-przedmiotowa, Radom 1993.

Uwagi

  1. ↑ Według katalogu wydawniczego Antoniego Alfreda Paryskiego lub jego brata Michała była to „powieść na tle rewolucji i bandytyzmu w Polsce po roku 1905”[55].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Piotr Wdowski, Walery Przyborowski (1845-1913): Historyk powstania styczniowego, Toruń 2018.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Elżbieta Pawlak, Walery Przyborowski – szkic biograficzny, [w:] Walery Przyborowski i Józef Brandt, Lublin 2007, s. 227-240.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Walery Przyborowski. Bibliografia podmiotowo-przedmiotowa, Radom 1993.
  4. ↑ A. Massalski, J. Szczepański, Słownik biograficzny zasłużonych nauczycieli i wychowanków. I Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, Kielce 2010, s. 105.
  5. 1 2 3 4 S.A., Walery (Walerian) Przyborowski, [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny [online], Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny [dostęp 2025-05-01]. Wersja drukowana: Polski Słownik Biograficzny, t. 29, Instytut Historii PAN, 1986.
  6. 1 2 Walery Przyborowski, [w:] Marek Kątny, Pisarze regionu Świętokrzyskiego seria II tom 2, 2005.
  7. ↑ Walery Przyborowski, Tajemnicza zagadka, Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2016, ISBN 978-83-7565-495-0, OCLC 971452807 [dostęp 2023-03-01].
  8. 1 2 Początki powieści kryminalnej w Polsce – casus Walery Przyborowski, [w:] Elżbieta Pawlak-Hejno, Literatura kryminalna, śledztwo w sprawie gatunków, 2014, ISBN 978-83-63464-60-8.
  9. ↑ Cmentarz Stare Powązki: TEODOR BLUM, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2020-02-24].
  10. 1 2 3 Recenzja „Hindy” – debiutanckiej powieści Walerego Przyborowskiego – CM Klasyka [online], 18 września 2025 [dostęp 2025-09-18].
  11. ↑ M.in. Cień, Krwawa noc, Pożar we Wrocieryżu; większość powieści kryminalnych.
  12. ↑ m.in. Bitwa pod Raszynem, Księżniczka z Minsterberga, Oblężenie Warszawy, Sokół królewski
  13. ↑ m.in. Rycerz bez skazy, Sokół królewski, Ślady na śniegu.
  14. 1 2 u, Walery Przyborowski, Krew nie wietrzeje (1881) [online], Strefa Kryminału, 23 września 2023 [dostęp 2023-09-23] (pol.).
  15. ↑ Walery Przyborowski, Pożar we Wrocieryżu (pierwsze wydanie książkowe) – CM Klasyka [online], 15 września 2025 [dostęp 2025-09-18].
  16. ↑ Skazanie powieściopisarza. „Nowości Illustrowane”. Nr 6, s. 13, 10 lutego 1912.
  17. ↑ Krystyna Kuliczkowska, Irena Słońska: Mały słownik literatury dla dzieci i młodzieży. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1964, s. 263-266.
  18. 1 2 3 Walery Przyborowski, Przyczyny upadku Polski. Zarys historyczny, Warszawa 2025, ISBN 978-83-68508-47-5.
  19. 1 2 3 4 5 6 7 Marta Ruszczyńska, Powieści kryminalne Walerego Przyborowskiego. W poszukiwnaiu gatunku, „Ruch Literacki”, 2018.
  20. ↑ Tadeusz Bujnicki, Między "Nocą z 3-go na 4 grudnia" a "Liściem akacji" Walerego Przyborowskiego, czyli początki polskiej powieści kryminalnej, „Studia Historicolitteraria”, 2013.
  21. ↑ Walery Przyborowski, Widmo Ibrahima, Warszawa 2024.
  22. 1 2 3 u, Powieści kryminalne Walerego Przyborowskiego – pierwszego polskiego autora kryminałów [online], Strefa Kryminału, 9 stycznia 2023 [dostęp 2023-01-11] (pol.).
  23. ↑ Walery Przyborowski, [w:] Walery Przyborowski, Widmo na Kanonii, tom 1, Warszawa 2017.
  24. ↑ Np. Oblężenie Warszawy, ks. Józef Poniatowski - rycerz bez skazy, Krew nie wietrzeje, Księżniczka z Minsterberga.
  25. ↑ Walery Przyborowski, Pożar we Wrocieryżu (pierwsze wydanie książkowe) – CM Klasyka [online], 15 września 2025 [dostęp 2025-09-15].
  26. ↑ Walery Przyborowski, Przygody Pana Krzysztofa Wiszowatego na obczyźnie, 1. wydanie książkowe, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2018, ISBN 978-83-66022-41-6, OCLC 1150340367 [dostęp 2023-01-15].
  27. ↑ Walery Przyborowski, Sokół królewski: powieść z czasów Zygmunta Augusta – CM Klasyka [online], 25 września 2025 [dostęp 2025-09-25].
  28. ↑ Walery Przyborowski, Najazd o cześnikównę – CM Klasyka [online], 23 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-23].
  29. ↑ Walery Przyborowski, Krwawa noc, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2017, ISBN 978-83-65499-89-9, OCLC 1020472549 [dostęp 2023-01-15].
  30. ↑ Walery Przyborowski, Skarby fukierowskie (pradziadowskie), Warszawa: Wydawnictwo CM, 2024, ISBN 978-83-68018-33-2.
  31. ↑ Walery Przyborowski, Oblężenie Warszawy – powieść historyczna z końca XVIII w. – CM Klasyka [online], 26 sierpnia 2025 [dostęp 2025-08-26].
  32. ↑ Walery Przyborowski, Księżniczka z Minsterberga – powieść historyczna z XIV w. – CM Klasyka [online], 26 sierpnia 2025 [dostęp 2025-08-26].
  33. 1 2 3 4 5 6 7 8 Powieść historyczna dla młodzieży.
  34. ↑ Walery Przyborowski, Strachy w zamczysku. Kto winien?, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2024, ISBN 978-83-68018-32-5.
  35. ↑ Walery Przyborowski, Czarny Rycerz: powieść historyczna z czasów Bolesława Śmiałego – CM Klasyka [online], 28 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-28].
  36. ↑ Ilustracje Antoni Kamieński.
  37. ↑ Walery Przyborowski, Austriacy w Warszawie: powieść z czasów Księstwa Warszawskiego., Warszawa 2026, ISBN 978-83-68508-67-3.
  38. ↑ Ilustracje Stanisław Masłowski.
  39. ↑ Walery Przyborowski, Berezyna, czyli córka trzeciego pułku: powieść z czasów napoleońskich, Warszawa 2026, ISBN 978-83-68508-86-4.
  40. ↑ Rycerz bez skazy. Powieść historyczna / Walery Przyborowski [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2025-04-28].
  41. ↑ Walery Przyborowski, Książę Józef Poniatowski – rycerz bez skazy – CM Klasyka [online], 28 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-28].
  42. ↑ Walery Przyborowski, Noc z 3 na 4 grudnia, Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2016, ISBN 978-83-7565-456-1, OCLC 944107815 [dostęp 2023-01-15].
  43. ↑ Walery Przyborowski, Liść akacji, Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2016, ISBN 978-83-7565-483-7, OCLC 958203842 [dostęp 2023-01-15].
  44. ↑ Walery Przyborowski, Czerwona skrzynia, wyd. 1 powojenne, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2016, ISBN 978-83-65499-01-1, OCLC 979112381 [dostęp 2023-01-15].
  45. ↑ Walery Przyborowski, Rubin wezyrski, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2017, ISBN 978-83-65499-66-0, OCLC 1010876593 [dostęp 2023-01-15].
  46. ↑ Walery Przyborowski, Szkielet w domu, Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2016, ISBN 978-83-7565-490-5, OCLC 971421345 [dostęp 2023-01-15].
  47. ↑ Walery Przyborowski, Szkielet na Lesznie, wyd. 1. powojenne, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2016, ISBN 978-83-65499-10-3, OCLC 995695721 [dostęp 2023-01-15].
  48. ↑ Walery Przyborowski, Szkielet na Lesznie, Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2016, ISBN 978-83-7565-479-0, OCLC 953187167 [dostęp 2023-01-15].
  49. ↑ Walery Przyborowski, Widmo na Kanonii. T. 1, wyd. 1. powojenne, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2017, ISBN 978-83-65499-41-7, OCLC 995409074 [dostęp 2023-01-15].
  50. ↑ Walery Przyborowski, Widmo na Kanonii. T. 2, wyd. 1. powojenne, Warszawa: Wydawnictwo CM, 2017, ISBN 978-83-65499-42-4, OCLC 995408384 [dostęp 2023-01-15].
  51. ↑ Walery Przyborowski, Tajemnicza zagadka, Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2016, ISBN 978-83-7565-495-0, OCLC 971452807 [dostęp 2023-01-15].
  52. ↑ Walery Przyborowski, W Lasku Bielańskim, Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2016, ISBN 978-83-7565-455-4, OCLC 944107814 [dostęp 2023-01-15].
  53. ↑ http://lubimyczytac.pl/autor/125471/walery-przyborowski [dostęp 25,06.2017]
  54. ↑ Walery Przyborowski, Na mogile, seria: Zapomniane polskie powieści – CM Klasyka [online], 28 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-28].
  55. ↑ Krystyna Duda-Dziewierz, Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babica powiatu rzeszowskiego, Warszawa: Polski Instytut Socjologiczny, 1938, s. 124.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.