Walter Dejaco
 SS-Obersturmführer | |
| Data i miejsce urodzenia |
19 czerwca 1909 |
|---|---|
| Data śmierci |
1978 |
| Przebieg służby | |
| Formacja | |
| Stanowiska |
szef sekcji planowania Centralnego Zarządu Budowlanego Waffen-SS i Policji w Auschwitz |
| Główne wojny i bitwy | |
Walter Dejaco (ur. 19 czerwca 1909 w Mühlau, zm. 1978) – austriacki architekt, zbrodniarz nazistowski, SS-Obersturmführer, szef sekcji planowania Centralnego Zarządu Budowlanego Waffen-SS i Policji w Auschwitz, projektant komór gazowych i krematoriów w Birkenau.
Życiorys
Urodził się w Mühlau, obecnie części Innsbrucku[1]. Był synem urzędnika pocztowego Karla Dejaco i Marii z d. Kornik[2]. Ukończył gimnazjum i technikum w Innsbrucku, w 1930 roku zdał egzaminy inżynierskie, następnie pracował jako architekt w Innsbrucku[3][2], dorabiał także jako instruktor narciarstwa i przewodnik turystyczny[4].
Od 1933 roku był członkiem zdelegalizowanych w Austrii NSDAP i SS[5][6], z powodu tej działalności w 1934 roku przebywał 5 miesięcy w więzieniu, następnie udał się na emigrację do Francji, a następnie do Włoch, pracował wówczas jako instruktor narciarstwa[6][3][4]. Od 1937 roku mieszkał w Niemczech, gdzie także pracował jako architekt. Po Anschlussie wrócił do Austrii[4]. W maju 1939 roku wziął ślub z Hertą Elsler[4].
W listopadzie 1939 roku zgłosił się do służby w SS-Totenkopfverbände w Krakowie[3][7]. Od 6 czerwca 1940 roku pracował w Centralnym Zarządzie Budowlanym Waffen-SS i Policji w Oświęcimiu[5], został przydzielony do biura budowlanego, gdzie odpowiedzialny był za dział projektowy[8]. Odpowiedzialny był za koordynowanie wszystkich prac budowlanych na terenie obozu Auschwitz-Birkenau, przygotowywał plany, często pełnił także funkcję kierownika budowy[8]. 20 kwietnia 1941 roku został awansowany do stopnia Rottenführera, w listopadzie tego samego roku na Unterscharführera, a miesiąc później został SS-Sonderführerem w randze Untersturmführera[3][7].
Zajmował się m.in. projektowaniem baraków obozowych[9]. W 1941 roku wraz z Georgem Werkmannem opracował projekt pierwszych krematoriów w Auschwitz-Birkenau, które przeznaczone miały być do spalania ciał radzieckich jeńców wojennych[10][11]. Wraz z Fritzem Ertlem koordynował następnie budowę krematoriów, wizytował często place budowy, zmuszając więźniów do wycieńczającej pracy[12]. Wraz z Ertlem zaprojektował także komory gazowe[10]. 16 września 1942 roku wraz z Rudolfem Hößem i Franzem Hösslerem wizytował obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem, gdzie zapoznawali się z metodami spalania zwłok wykorzystywanymi przez Paula Blobela w ramach akcji 1005[13].
W 1943 roku został zastępcą szefa Centralnego Zarządu Budowlanego w Oświęcimiu[5][7]. Od maja do sierpnia 1944 roku przebywał na kursie budowlanym w Arolsen[7]. W sierpniu 1944 roku został awansowany do stopnia SS-Obersturmführera[5][7]. Pracował w obozie do końca jego funkcjonowania[14], dostał się do niewoli radzieckiej, w której przebywał do 1950 roku[5][7]. Następnie pracował jako architekt w Reutte[15][7].
W styczniu 1972 roku w Wiedniu rozpoczął się proces jego i Fritza Ertla[12], przedstawiono im zarzut współudziału w mordach masowych więźniów Auschwitz poprzez planowanie, stworzenie i nadzorowanie komór gazowych i krematoriów[13], Dejacowi zarzucano także mordowanie więźniów z premedytacją, m.in. w październiku 1940 roku zastrzelił dwóch więźniów na placu budowy krematorium nr I, a w marcu 1942 roku zastrzelił grupę 5 więźniów żydowskich[13]. 10 marca 1972 roku zostali uniewinnieni[15][16], następnie sąd zwrócił im także koszty procesu[17].
Przypisy
- ↑ Database of perpetrators at Auschwitz [online], Memorial Aushwitz-Birkenau [dostęp 2026-01-16] (ang.).
- 1 2 Schafranek 2014 ↓, s. 94.
- 1 2 3 4 Preuss 2006 ↓, s. 379.
- 1 2 3 4 Schafranek 2014 ↓, s. 95.
- 1 2 3 4 5 6 Loose 2024 ↓, s. 458.
- 1 2 Allen 2007 ↓, s. 416.
- 1 2 3 4 5 6 7 Schafranek 2014 ↓, s. 96.
- 1 2 Preuss 2006 ↓, s. 375.
- ↑ Allen 2007 ↓, s. 414.
- 1 2 Jean-Louis Cohen, Auschwitz, miejsce wieloprzemysłowe, Dorota Wąsik (tłum.), Autoportret [dostęp 2026-01-16] (pol.).
- ↑ Preuss 2006 ↓, s. 376.
- 1 2 Preuss 2006 ↓, s. 377.
- 1 2 3 Preuss 2006 ↓, s. 380.
- ↑ Vorgeschichte [online], Dokumentationsarchiv des Österreichischen Widerstandes [dostęp 2026-01-19] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] (niem.).
- 1 2 Auschwitz Architect Goes Free; Austrian jury Also Clears Aide, The New York Times, 11 marca 1972 [dostęp 2026-01-16] [zarchiwizowane z adresu 2020-09-19] (ang.).
- 1 2 Schafranek 2014 ↓, s. 97.
- ↑ Allen 2007 ↓, s. 422.
Bibliografia
- Michael Thad Allen, Realms of Oblivion: The Vienna Auschwitz Trial, „Central European History”, 40 (3), 2007, s. 397–428, DOI: 10.1017/S0008938907000787, ISSN 1569-1616 [dostęp 2026-01-19] (ang.).
- Ingo Loose (red.), Volume 10: Poland. Annexed Territories August 1941–1945, The Persecution and Murder of the European Jews by Nazi Germany, 1933–1945., Berlin–Boston: De Gruyter Oldenbourg, 2024, ISBN 978-3-11-068742-2 (ang.).
- Małgorzata Preuss, Architekci Zagłady – analiza funkcjonowania Centralnego Zarządu Budowlanego w KL Auschwitz-Birkenau, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” (2), 2006, s. 374–384, DOI: 10.32927/ZZSiM.195, ISSN 2657-3571 [dostęp 2026-01-16].
- Hans Schafranek, Eine unbekannte NS-Tätergruppe: Biografische Skizzen zu österreichischen Angehörigen der 8. SS-Totenkopf-Standarte (1939–1941), [w:] Christine Schindler (red.), Täter. Österreichische Akteure im Nationalsozialismus, Wien 2014, s. 79–105, ISBN 3-901142-64-9.