Wojciech Stec

Wojciech Jacek Stec

Data i miejsce urodzenia	15 października 1940 Warszawa
Data śmierci	4 grudnia 2024
Profesor nauk chemicznych
Specjalność: chemia bioorganiczna
Alma Mater	Politechnika Łódzka
Doktorat	1968 – chemia Politechnika Łódzka promotor: Andrzej Zwierzak
Habilitacja	1974 – nauki chemiczne Instytut Chemii Organicznej PAN
Profesura	1979
Polska Akademia Nauk
Status	członek rzeczywisty
Funkcja	Wiceprezes PAN (2007–2010)
Doktor honoris causa Politechnika Łódzka – 2012
Praca naukowa
Jednostka	Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN
Odznaczenia

Wojciech Jacek Stec (ur. 15 października 1940 w Warszawie, zm. 4 grudnia 2024)^[1][2] – polski chemik specjalizujący się w chemii bioorganicznej.

Wychowywał się w Kolonii Wola Zaradzyńska. Uczęszczał do Szkoły Podstawowej nr 3 w Pabianicach^[3]. W 1958 r. ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. J. Śniadeckiego w Pabianicach^[4]. Od 1962 członek PZPR^[5]. W 1963 roku ukończył studia na Wydziale Chemicznym Politechniki Łódzkiej^[4][6]. Podjął pracę w Instytucie Chemii Organicznej PAN, specjalizując się w lekkiej syntezie organicznej^[6]. W 1968 r. na Politechnice Łódzkiej uzyskał stopień doktora chemii^[7] za rozprawę pt. „Badania nad syntezą i przemianami chemicznymi tetraalkilowych hipofosforanów” (promotor: Andrzej Zwierzak)^[4]. Stopień doktora habilitowanego nauk chemicznych uzyskał w 1973 r. w Instytucie Chemii Organicznej PAN^[7][8][9] za pracę pt. „Stereochemia substytucji nukleofilowej na atomie fosforu”^[4]. Tytuł profesora nadzwyczajnego otrzymał w 1979 r., a profesora zwyczajnego w 1986 r.^[10][9]

Od 1972 r. (do 2015 r.) pracował w Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN^[7], gdzie od 1979 r. kierował założonym przez siebie Zakładem Chemii Bioorganicznej^[4][10][11]. Był jednym z twórców polskiej chemii fosforu w obszarze związków bioorganicznych^[2][10]. Jego wczesne prace dotyczyły syntezy i stereochemii organicznych związków fosforu, w tym syntezy enancjomerów grupy leków przeciwnowotworowych, takich jak cyklofosfamid, ifosfamid i trofosfamid. Jego badania były podstawą opracowania technologii wytwarzania Macdafenu (jednego z leków opartych na ifosfamidzie)^[6][10]. Późniejsze zainteresowania obejmowały m.in. oligonukleotydy i ich analogi (fosfotriestry, tiofosforany, selenofosforany, amidofosforany i metylofosfoniany), syntezę stereoselektywną, przypisanie konfiguracji absolutnej na atomie fosforu, stereochemię analogów oligonukleotydów^[4]. Był współtwórcą pierwszej metody stereokontrolowanej syntezy tiofosforanowych oligonukleotydów, stosowanych w terapii antysensowej^[2].

Wypromował 30 doktorów, z których część została później profesorami w Polsce z zagranicą^[2][9], np. Maria Koziołkiewicz (doktorat 1989), Piotr Guga (1991), Agnieszka Krakowiak (1999), Arkadiusz Chworoś (2001) i Bolesław Karwowski (2003)^[8]. Współtwórca 108 patentów i zgłoszeń patentowych^[12].

W 1994 r. został członkiem korespondentem, a w 2007 członkiem rzeczywistym PAN. Członek Prezydium PAN (2001–2004), wiceprezes PAN (2007–2010), wiceprzewodniczący PAN (1987–1989), przewodniczący Komitetu Biotechnologii PAN (1990–1995). Przewodniczący Komitetu Narodowego ds. Współpracy z Międzynarodowym Centrum Inżynierii Genetycznej i Biotechnologii ICGEB (od 1996 roku)^[1]. Prowadził wykłady i badania w USA, Chinach, Japonii i Niemczech^[6].

W 2004 roku otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej za otrzymanie nowych biologicznie czynnych związków o dużym potencjale terapeutycznym za pomocą oryginalnej, opracowanej przez siebie metody syntezy tiofosforanowych analogów DNA^[10].

Był autorem ponad 400 publikacji^[9], w tym ok. 300 recenzowanych artykułów naukowych w czasopismach indeksowanych przez Journal Citation Reports^[13], cytowanych przez innych autorów ponad 8600 razy (2024)^[14]. W roku 2024 jego indeks H wynosił 51^[14]. Do jego najczęściej cytowanych prac należą (w nawiasach liczba cytowań w 2024 r.)^[13]:

1. Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., GeraldG. Zon GeraldG., WilliamW. Egan WilliamW., Automated solid-phase synthesis, separation, and stereochemistry of phosphorothioate analogs of oligodeoxyribonucleotides, „Journal of the American Chemical Society”, 106 (20), 1984, s. 6077–6079, DOI: 10.1021/ja00332a054 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (531)
2. Wayne E.W.E. Morgan Wayne E.W.E., Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., John R. VanJ.R.V. Wazer John R. VanJ.R.V., Inner-orbital binding-energy shifts of antimony and bismuth compounds, „Inorganic Chemistry”, 12 (4), 1973, s. 953–955, DOI: 10.1021/ic50122a054 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (428)
3. Wayne E.W.E. Morgan Wayne E.W.E., John R. VanJ.R.V. Wazer John R. VanJ.R.V., Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., Inner-orbital photoelectron spectroscopy of the alkali metal halides, perchlorates, phosphates, and pyrophosphates, „Journal of the American Chemical Society”, 95 (3), 1973, s. 751–755, DOI: 10.1021/ja00784a018 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (385)
4. Jeremy L.J.L. Clark Jeremy L.J.L. i inni, Design, Synthesis, and Antiviral Activity of 2'-Deoxy-2'-fluoro-2'-C-methylcytidine, a Potent Inhibitor of Hepatitis C Virus Replication, „Journal of Medicinal Chemistry”, 48 (17), 2005, s. 5504–5508, DOI: 10.1021/jm0502788 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (267)
5. DuncanD. Laverty DuncanD. i inni, Cryo-EM structure of the human α1β3γ2 GABA_A receptor in a lipid bilayer, „Nature”, 565 (7740), 2019, s. 516–520, DOI: 10.1038/s41586-018-0833-4, PMID: 30602789, PMCID: PMC6364807 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (247)
6. P.J. VanP.J.V. Haastert P.J. VanP.J.V. i inni, Competitive cAMP antagonists for cAMP-receptor proteins, „Journal of Biological Chemistry”, 259 (16), 1984, s. 10020–10024, PMID: 6088478 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (189)
7. Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., AndrzejA. Grajkowski AndrzejA., MariaM. Koziolkiewicz MariaM., BogdanB. Uznanski BogdanB., Novel route to oligo(deoxyribonucleoside phosphorothioates). Stereocontrolled synthesis of P-chiral oligo(deoxyribonucleoside phosphorothioates), „Nucleic Acids Research”, 19 (21), 1991, s. 5883–5888, DOI: 10.1093/nar/19.21.5883, PMID: 1945876, PMCID: PMC329042 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (191)
8. Laurine A.L.A. LaPlanche Laurine A.L.A. i inni, Phosphorothioate-modified oligodeoxyribonucleotides. III. NMR and UV spectroscoptc studies of the R_P-R_P, S_P-S_P, and R_P-S_P duplexes, [d(GG_SAATTCC)] 2 , derived from diastereomeric O-ethyl phosphorothioates, „Nucleic Acids Research”, 14 (22), 1986, s. 9081–9093, DOI: 10.1093/nar/14.22.9081, PMID: 3786144, PMCID: PMC311930 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (176)
9. Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., GeraldG. Zon GeraldG., BogdanB. Uznaǹski BogdanB., Reversed-phase high-performance liquid chromatographic separation of diastereomeric phosphorothioate analogues of oligodeoxyribonucleotides and other backbone-modified congeners of dna, „Journal of Chromatography A”, 326, 1985, s. 263–280, DOI: 10.1016/S0021-9673(01)87452-5 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (161)
10. Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J. i inni, Deoxyribonucleoside 3'-O-(2-Thio-and 2-Oxo-"spiro"-4,4-pentamethylene-1,3,2-oxathiaphospholane)s: Monomers for Stereocontrolled Synthesis of Oligo(deoxyribonucleoside phosphorothioate)s and Chimeric PS/PO Oligonucleotides, „Journal of the American Chemical Society”, 120 (29), 1998, s. 7156–7167, DOI: 10.1021/ja973801j [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (156)
11. Y.Y. Takagi Y.Y., Recent advances in the elucidation of the mechanisms of action of ribozymes, „Nucleic Acids Research”, 29 (9), 2001, s. 1815–1834, DOI: 10.1093/nar/29.9.1815, PMID: 11328865, PMCID: PMC37246 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (151)
12. Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J. i inni, Diastereomers of Nucleoside 3'-O-(2-Thio-1,3,2-oxathia(selena)phospholanes): Building Blocks for Stereocontrolled Synthesis of Oligo(nucleoside phosphorothioate)s, „Journal of the American Chemical Society”, 117 (49), 1995, s. 12019–12029, DOI: 10.1021/ja00154a001 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (148)
13. Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., AndrzejA. Wilk AndrzejA., Stereocontrolled Synthesis of Oligo(nucleoside phosphorothioate)s, „Angewandte Chemie International Edition in English”, 33 (7), 1994, s. 709–722, DOI: 10.1002/anie.199407091 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (144)
14. René J.W. DeR.J.W.D. Wit René J.W. DeR.J.W.D. i inni, Inhibitory action of certain cyclophosphate derivatives of cAMP on cAMP‐dependent protein kinases, „European Journal of Biochemistry”, 142 (2), 1984, s. 255–260, DOI: 10.1111/j.1432-1033.1984.tb08279.x [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (143)
15. Zbigniew J.Z.J. Lesnikowski Zbigniew J.Z.J., MariaM. Jaworska MariaM., Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., Octa(thymidine methanephosphonates) of partially defined stereochemistry: synthesis and effect of chirality at phosphorus on binding to pentadecadeoxyriboadenylic acid, „Nucleic Acids Research”, 18 (8), 1990, s. 2109–2115, DOI: 10.1093/nar/18.8.2109, PMID: 2336391, PMCID: PMC330690 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (141)
16. Wojciech J.W.J. Stec Wojciech J.W.J., Wayne E.W.E. Morgan Wayne E.W.E., Royal G.R.G. Albridge Royal G.R.G., John R. VanJ.R.V. Wazer John R. VanJ.R.V., Measured binding energy shifts of "3p" and "3d" electrons in arsenic compounds, „Inorganic Chemistry”, 11 (2), 1972, s. 219–225, DOI: 10.1021/ic50108a001 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (135)
17. CarlosC. Gonzalez CarlosC., WojciechW. Stec WojciechW., Mark A.M.A. Reynolds Mark A.M.A., Thomas L.T.L. James Thomas L.T.L., Structure and Dynamics of a DNA•RNA Hybrid Duplex with a Chiral Phosphorothioate Moiety: NMR and Molecular Dynamics with Conventional and Time-Averaged Restraints, „Biochemistry”, 34 (15), 1995, s. 4969–4982, DOI: 10.1021/bi00015a008 [dostęp 2024-12-12]  (ang.). (133)

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1976)^[9]
• Medal 40-lecia Polski Ludowej^[5]
• Nagroda Miasta Łodzi (1988) ^[15]
• Kitasato Medal (nadany przez Kitasato University, Japonia, 1989)^[9]
• Medal Stanisława Kostaneckiego (1990)^[9]
• Fogarty Scholar-in-Residence (przyznawana przez NIH) (1991)^[9]
• Medal im. Leona Marchlewskiego (1995)^[9]
• Złota Odznaka Zrzeszenia Studentów Polskich (1996)^[9]
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1996)^[9][16]
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2004)^[9]
• Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (2004)^[10][9]
• Honorowy Obywatel Pabianic (2006)^[17]
• Medal Jędrzeja Śniadeckiego (2009)^[9]
• Doktorat honoris causa Politechniki Łódzkiej (2012)^[18]