Wojsko kwarciane

Wojsko kwarciane – zaciężne oddziały wojskowe autoramentu narodowego istniejące tylko w Koronie od ustanowienia w 1563 kwarty przez Zygmunta II Augusta.

Wojsko kwarciane wywodziło się z formacji obrony potocznej powstałej w końcu XV wieku, będącej systemem obrony kresów południowo-wschodnich przed najazdami wojsk państw bezpośrednio z nimi sąsiadującymi, głównie Tatarami^[1]. Stanowiły one stałe siły zbrojne w odróżnieniu od pospolitego ruszenia czy oddziałów powoływanych doraźnie. Podlegali oni całkowicie władzy hetmana^[2].

Przez całą historię swojego istnienia wojsko kwarciane działało na trzech głównych teatrach wojennych:

• południe, okolice Kamieńca Podolskiego
• wschód (walki z Moskwą)
• północ (wojny ze Szwecją)

Odebranie nieprawnie zagarniętych królewszczyzn zwiększyło dochody skarbu królewskiego, co z kolei umożliwiło m.in. stałe finansowanie armii. Wymuszone przez ruch egzekucyjny uporządkowanie zarządu królewszczyznami, umożliwiło uchwalenie na sejmie w 1564 specjalnego funduszu, pochodzącego z ćwierci dochodów uzyskiwanych w dobrach królewskich. Była to tzw. kwarta (łac. quarta pars – czwarta część). W 1632 wprowadzono nową kwartę (duplę), która została przeznaczona na utworzenie artylerii królewskiej.

Fundusze zebrane na utrzymanie wojska kwarcianego były przechowywane od 1569 na zamku w Rawie Mazowieckiej jako tzw. skarb rawski. Od 1616 do skarbu w Rawie wpływały również dochody ze składów winnych oraz tzw. trzeci grosz od sprzedaży ołowiu. Oficjalnie, z płacenia kwarty były zwolnione starostwa: łuckie, włodzimierskie, krzemienieckie (województwo wołyńskie) oraz bracławskie i winnickie (województwo bracławskie). Taki stan prawny obowiązywał od 1569, natomiast ich starostowie zgodzili się od 1590 płacić je dobrowolnie.

Wojsko to liczyło zwykle od tysiąca do sześciu tysięcy ludzi. W czasie pokoju ich liczba była ograniczana. Kwarciani, chociaż nieliczni, stanowili kręgosłup obrony organizowanej w razie agresji nieprzyjaciela. W krótkim czasie, po dołączeniu do nich oddziałów prywatnych oraz Kozaków rejestrowych, potrafiono stworzyć armię liczącą nawet kilkanaście tysięcy żołnierzy, zdolną odeprzeć niemal każdy najazd. Uzupełnieniem dla nich było wojsko suplementowe – zawodowi żołnierze powoływani w momentach poważniejszego zagrożenia^[3].

Wojsko kwarciane złożone było głównie z jazdy, oraz niewielkich ilości piechoty i artylerii. W jej oddziałach można było znaleźć formacje:

• husaria,
• jazda kozacka (lekka jazda),
• pancerni,
• rajtaria,
• piechota węgierska,
• dragonia (od 1626)
• jazda wołoska.

W 1652 kwarcianych połączono z wojskiem suplementowym i utworzono wojsko komputowe.

W 1648 stan wojsk kwarcianych wynosił:

Według Karola Górskiego:

1. Husarzy 1040
2. Pancernych 1170
3. Dragonów 900
4. Piechoty polskiej 300

Według Jana Wimmera:

1. 14 chorągwi husarii – 1051 koni
2. 22 chorągwie jazdy kozackiej – 1110 koni – z tego 7 małych chorągwi (po 50 koni) było przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych
3. 2 chorągwie wołoskie – 110 koni
4. 2 regimenty i 9 chorągwi dragonow – 1315 porcji – z tego 7 małych choragwie (po 25 porcji) przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych, jedna chorągiew dragonii (40 porcji) stała w Pucku i Kazimierzowie, jeden regiment stał jako garnizon w Kudaku, drugi regiment i jedna chorągiew stacjonowały jako garnizony innych zamkow ukraińskich
5. piechota polska – 450 porcji – chorągwie hetmanow (po 150 porcji) stały (jako straż przyboczna) w ich rezydencjach, oprócz tego chorągiew 150 porcji stała w Pucku i Kazimierzowie

• Aleksander Koniecpolski (zm. 1609)
• Samuel Łaszcz
• Jan Odrzywolski
• Janusz Tyszkiewicz Łohojski
• Teodor Woronicz

• Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski
• Mikołaj Ostroróg
• Stanisław Lanckoroński
• Andrzej Firlej (wojewoda sandomierski)

• Bitwa pod Oryninem (28 września 1618) – 3,3 tys. żołnierzy kwarcianych^[7]
• Bitwa pod Cecorą (18 września – 6 października 1620) – 3 tys. wojska kwarcianego^[8]
• 26 maja 1648 – Bitwa pod Korsuniem
• Bitwa pod Kumejkami – Wojsko kwarciane w kilku chorągwiach składało się z 17 chorągwi husarskich, 16 kozackich (nie mylić z Kozakami Zaporoskimi) i 9 kompanii dragonów i liczyło szacunkowo ok. 4400 ludzi^[9]
• Bitwa pod Korsuniem
• Bitwa pod Guzowem
• Bitwa pod Batohem

• skarb rawski

• „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. 7 (cz. 1), Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny, 1961, ISSN 0562-2786 .
• ZdzisławZ. Spieralski ZdzisławZ., JanJ. Wimmer JanJ., Polska sztuka wojenna w latach 1563–1647, TadeuszT. Nowak (red.), „Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej”, Z. 5, Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej, 1958, s. 141–143, OCLC 749927840 .
• JózefJ. Urbanowicz JózefJ. (red.), Mała encyklopedia wojskowa, t. 3 (R–Ż), Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1971, OCLC 830232381 .
• JanJ. Wimmer JanJ., Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1965, OCLC 831270105 .
• JacekJ. Jędrysiak JacekJ. i inni red., Wojsko – polityka – społeczeństwo. Studia z historii społecznej od antyku do współczesności, t. 2, Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2013 (Wrocławskie Studia z Historii Wojskowości), ISBN 978-83-62584-41-3 .
• TadeuszT. Nowak TadeuszT., JanJ. Wimmer JanJ., MarianM. Anusiewicz MarianM., Dzieje oręża polskiego do roku 1793, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968, OCLC 1413177412 .