Załuż

Załuż
wieś
Ilustracja
Główna arteria Załuża
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

sanocki

Gmina

Sanok

Wysokość

300-310 m n.p.m.

Liczba ludności (2024)

335[1]

Strefa numeracyjna

13

Kod pocztowy

38-534[2]

Tablice rejestracyjne

RSA

SIMC

0359830[3]

Położenie na mapie gminy wiejskiej Sanok
Mapa konturowa gminy wiejskiej Sanok, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa konturowa powiatu sanockiego, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Ziemia49°31′48″N 22°17′59″E/49,530000 22,299722[4]

Załuż – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Sanok[3]. Ma status sołectwa[5]. Leży nad Sanem.

Geografia

Załuż jest położony na prawym brzegu rzeki San (południowa część wsi)[6][7][8] i potoki Wujski[8]. Od strony północnej graniczy z wsią Wujskie, od wschodu z wsią Manasterzec, a od zachodu z wsią Bykowce[6][7]. Wieś leży na wysokości 300–310 m. n. p. m.[8]. Wzniesienie dzielące Bykowce z Załużem nosi nazwę Bukowina[7].

Przez Załuż przepływa potok o znanych mu nazwach Załużanka i Młynówki, w latach 30. celowo nie określany przez ludność[7].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Części wsi

Pod koniec XIX wieku na północy Zaluża istniał przysiółek Dolina[6]. W części za Sanem powstał przysiółek Kocaby[7]. W jego zakresie wyodrębniono także krańce Łazy i Dańców (Dańki) Kąt[9]. W stronę południową od stacji kolejowej powstała część Dworzyska, zamieszkiwana przez służbę dworską[10]. Istniały też części: Pańskie Łąki, zalesiona góra o nazwie Paproć (wys. 514 m n.p.m., z częściami Tańcowisko, Motycznik) oraz dalej Ostra Góra (wys. 447 m n.p.m.) idąc w stronę Sobienia[10]. W północno-wschodniej części Załuża powstały Górki (wzniesienie wys. 509 m n.p.m.) oraz Doliny[10].

Integralne części wsi Załuż[11][3]
SIMCNazwaRodzaj
0359847Borysówkaczęść wsi
0359853Dolinkiczęść wsi
0359860Kocabyczęść wsi
0359876Łazyczęść wsi
0359882Łąkiczęść wsi

Historia

Na obszarze Załuża odnaleziono monetę rzymską cesarza Hadriana[12][8]. Z czasów rzymski pochodzi też cmentarzysko[8].

Nazwa wsi pochodzi od określenia „za ługom” (pol. „za łęgiem”, „za łąką”)[8]. Z 1433 (lub 1436[13]) istnieje pierwsza wzmianka o istniejącej wsi Załuż (Zalusche) informująca, że Sidora pan pod przymusem wyprawił na wojnę. W pobliżu wsi istnieją ruiny zamku Sobień nadanego w 1389 przez Władysława Jagiełłę rycerskiemu rodowi Kmitów. W 1417 na zamku odbyły się zaślubiny Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską[14]. W 1479 rozgraniczono Załuż od Hołuczkowa i usypano kopce graniczne, a w 1494 rozgraniczono go od zamku Sobień.

W XV wieku Załuż wielokrotnie był wymieniany jako wieś szlachecka w dobrach Kmitów należąca do zamku Sobieńskiego[8]. Po 1580 Załuż przejęli Stadniccy z dawnymi dobrami Kmitów. W 1672 podczas najazdu tatarskiego w tej wsi ocalały trzy domy[13]. W 1731 właścicielami Załuża byli Ossolińscy, a w XIX wieku Krasiccy oraz Wiktorowie herbu Brochwicz[13][8].

Od drugiej połowy XIX wieku i na przełomie XIX/XX wieku właścicielem posiadłości tabularnej Załuż był Adam Wiktor[15][16][17][18][19][20][21]. W 1905 posiadał we wsi obszar 126,7 ha[22]. Po śmierci Adama Wiktora dobra przejął jego syn, Paweł Wiktor[23], w 1911 posiadający tam 595 ha[24]. W latach około 1914-1918 majątek posiadali spadkobiercy Adama Wiktora[25][26]. Według stanu z 1895 posiadłość tabularna była podzielona na dwa korpusy: jeden Adama Wiktora (1224 morgów), a drugi należący do trzech współwłaścicieli[6].

We wsi istnieje dwór wraz z parkiem. W tej okolicy stoi kaplica grobowa Wiktorów[27]. Z inicjatywy Adama Wiktora w 1880 wybudowano budynek szkoły[28]. Pod koniec XIX we wsi funkcjonowały: stacja drogi żelaznej przemysko-łupkowskiej (powstała na wschód od Bukowiny[29]), urząd pocztowy i telefoniczny, szkoła ludowa[6]. W 1911 powstało w Załużu koło Towarzystwa Szkoły Ludowej i szkoła polska dla dzieci polskich[30]. Następnie założono Czytelnię TSL i Drużyna Bartoszowa[30].

W część północnej (obok szkoły) istniał dawny cmentarz[31]. Cerkiew greckokatolicka została wybudowana w 1820[10]. Powstała na ww. górze Bukowina[10]. Istniała także plebania[10]. Cerkiew spalono[10].

W Załużu stwierdzono pokłady ropy naftowej[32]. W latach około 1900-1905 dokonano wywiercenia szybu naftowego o głębokości ok. 600 m[32]. W latach 30. odkryto pokłady pirytu[32].

W przeszłości większość ludności wsi stanowili Polacy[10]. Po spaleniu się fabryki w Wujskiem (około 1820) wielu z nich wyemigrowało, a pozostali ulegli zruszczeniu[10]. Według stanu z 1895 wieś liczyła 103 domów i 622 mieszkańców (w tym 552 wyznania greckokatolickiego, 91 rzymskokatolickiego i 13 izraelickiego)[6]. Pod koniec XIX wieku we wsi istniała parafia greckokatolicka, należąca do dekanatu olchowieckiego i posiadająca cerkiew murowaną[6]. Wówczas mieszkańcy obrządku rzymskokatolickiego korzystali z parafii w Lisku w odległości 4 km[6]. Poza tym z fundacji Adama Wiktora w 1880 wybudowano w obrębie majątku dworskiego kaplicę, pełniącą funkcję zarówno świątyni, jak i grobowca rodzinnego[33].

We wsi istniała karczma (wzmianka z XVII wieku)[13]. W miejscu jej istnienia w 1931 wybudowano Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy[34]. Poza tym odnotowano kilka przydrożnych krzyży[13].

W II Rzeczypospolitej wieś w powiecie sanockim województwa lwowskiego[35]. W 1936 we wsi zamieszkiwali Polacy (136) Rusini i Ukraińcy (ok. 900) oraz Żydzi (29)[7]. U kresu istnienia niepodległej II Rzeczypospolitej we wsi funkcjonował TSL, Związek Strzelecki, koło gospodyń wiejskich, kółko rolnicze, Związek Szlachty Zagrodowej (Polacy), Łuk, Proswita, straż pożarna (Rusini i Ukraińcy)[36].

Po wybuchu II wojny światowej w październiku 1939 Załuż został włączony do sowieckiej strefy okupacyjnej w obwodzie drohobyckim. Wiosną 1940 ze względu na powstałą strefę przygraniczną przesiedlono mieszkańców wioski na Wołyń, gdzie kilku z nich zginęło w 1943 r. z rąk nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA[37]. 29 lipca 1944 Załuż został zdobyty przez wojska radzieckie[38]. W Załużu znajdują się ruiny sowieckich żelbetowych schronów bojowych z lat 1940-1941. Obiekty te wchodziły w skład samodzielnego punktu oporu Załuż, chroniącego przeprawy kolejowej na Sanie.

Po ataku Niemiec na ZSRR z 22 czerwca 1941 w bunkrach usytuowanych na linii Olchowce-Bykowce-Załuż bronili się radzieccy żołnierze[39]. W bunkrze położonym naprzeciw przystanka kolejowego w Załużu przebywała załoga wraz z rodziną dowódcy[39]. Wobec ich odmowy poddania się Niemcy wysadzili tenże bunkier w powietrze[39]. W powojennym piśmiennictwie podawano, że obroną tego punktu dowodził oficer określany jako kpt. Rikadze[40] bądź Rykadze[41], natomiast według najnowszych badań historyka Tomasza Zająca był to st. lejtn. Gieorgij Kotrikadze[42]. 12 października 1969 tablicę wmurowaną w betonowy przyczółek bunkra odsłonił płk Józef Tkaczow[40].

W Załużu od strony Bykowiec (zachodniej) znajduje się cmentarz wojenny, na którym pochowani są żołnierze słowackiej Rýchlej skupiny, z grupy dowodzonej przez Wolfganga Corettiego, którzy zginęli[43] w tym miejscu podczas forsowania linii Mołotowa w czerwcu 1941[44]. Prace ekshumacyjne planowano w 2000[45][13]. W 2005 na cmentarzu spoczęli również żołnierze czechosłowackiej brygady desantowej ekshumowani z cmentarza w Woli Sękowej. Cmentarz został odnowiony środkami władz słowackich.

W Załużu urodzili się Benedykt Majkowski, Mieczysław Dzięgałło, Wiesław Nahurski, Ryszard Pacławski. W sierpniu 1904 nauczycielem w miejscowej szkole 1-klasowej został mianowany Czesław Śmietana[46], który został kierownikiem szkoły[30].

Przypisy

  1. ↑ Raport o stanie gminy Sanok w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 4
  2. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 1598 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  3. 1 2 3 GUS. Rejestr TERYT
  4. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 157901.
  5. ↑ Strona gminy, sołtysi
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 Załuż, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 359.
  7. 1 2 3 4 5 6 Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 1.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gajewski 2009 ↓, s. 3.
  9. ↑ Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 1-2.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 1a.
  11. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
  12. ↑ Andrzej Kunisz. Znaleziska monet rzymskich z Małopolski, s. 252.
  13. 1 2 3 4 5 6 Skowrońscy 1999 ↓, s. 10.
  14. ↑ Elżbieta Kolano. Kątki zakątki. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 173, s. 5, 31 lipca – 1 sierpnia 1976.
  15. ↑ Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 255.
  16. ↑ Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. Lwów: 1868, s. 259.
  17. ↑ Konrad Orzechowski: Przewodnik statystyczno topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi W.X. Krakowskiem i X. Bukowinie, według najświeższych skazówek urzędowych. Kraków: 1872, s. 96.
  18. ↑ Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielk. Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Złoczów: 1886, s. 225.
  19. ↑ Tadeusz Pilat: Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z Wielkiem Ks. Krakowskiem. Lwów: 1890, s. 246.
  20. ↑ Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1897, s. 222.
  21. ↑ Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1904, s. 208.
  22. ↑ Alojzy Zielecki, Życie gospodarcze, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995. s. 405.
  23. ↑ Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z W. Ks. Krakowskiem. Kraków: 1905, s. 176, 180. Zmiany (39).
  24. ↑ Skorowidz powiatu sanockiego wydany na podstawie dat zebranych w roku 1911. Sanok: 1911, s. 24.
  25. ↑ Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1914, s. 186.
  26. ↑ Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1918, s. 186.
  27. ↑ Bartosz Podubny: Gminny program opieki nad zabytkami gminy Sanok na lata 2015–2018. edziennik.rzeszow.uw.gov.pl. s. 38, 42. [dostęp 2020-10-21].
  28. ↑ Wojciech Sołtys. Oświata ludowa w sanockiem w okresie zaborów. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”. Nr 31, s. 80, 1993.
  29. ↑ Archiwum 1939 ↓, s. 1a.
  30. 1 2 3 Listy z kraju. Załuż. „Kurjer Lwowski”. Nr 22, s. 8, 24 stycznia 1914.
  31. ↑ Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 2a.
  32. 1 2 3 Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 6.
  33. ↑ Gajewski 2009 ↓, s. 5.
  34. ↑ Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. I: Województwo krośnieńskie (zeszyt 2: Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice). Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1982, s. 157. ISBN 83-221-0158-9.
  35. ↑ Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939–1947, Wrocław: Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, 2006, s. 967, ISBN 83-85865-17-9, OCLC 77512897.
  36. ↑ Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 4, 6, 6a.
  37. ↑ Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939–1947, Wrocław: Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, 2006, s. 966, ISBN 83-85865-17-9, OCLC 77512897.
  38. ↑ ВОВ-60 – Сводки. [dostęp 2009-08-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-08-10)].
  39. 1 2 3 Miejsca pamięci narodowej. Obóz w Olchowcach. „Nowiny”. Nr 79, s. 3, 22 kwietnia 1982.
  40. 1 2 Z obchodów dnia Wojska Polskiego. Wiec i odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Załużu. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 270, s. 1, 13 października 1969.
  41. ↑ Witold Szymczyk. W 35 rocznicę najazdu hitlerowskiego na ZSRR. Latem czterdziestego pierwszego. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 141, s. 3, 22 czerwca 1976.
  42. ↑ Tomasz Zając: Działania wojenne w 1941 r. na terenie 08. Przemyskiego Działania wojenne w 1941 r. na terenie Przemyskiego Rejonu Umocnionego. Operacja Barbarossa na linii Sanu. Rzeszów: Uniwersytet Rzeszowski, 2018, s. 275.
  43. ↑ "Prislusni slovenskej Armady - poručnik Jan Kostelničak, desiatnik Štefan Fabri, desiatnik Karol Penciak, strelnik Štefan Benacka, Štefan Donoval, Jozef Dzubak, Štefan Galbavý, Jozef Koska, Ľudovít Makovický, Milan Revallo, Štefan Suja-Fanga, Štefan Sajanek, Jan Vavrek, František Záň [w:] Jozef Tiso na návšteve slovenského vojska v Zaluži pri Sanoku (1941), Słowacka Kronika Filmowa
  44. ↑ Pavel Mičianik: Slováci proti Molotovovej línii I
  45. ↑ Joanna Kozimor. Ekshumacja żołnierskich szczątków w Załużu. „Pamięć” dla pamięci.... „Tygodnik Sanocki”. Nr 3 (428), s. 3, 21 stycznia 2000.
  46. ↑ Z kraj. Rady Szkolnej. „Kurjer Lwowski”. Nr 234, s. 7, 24 sierpnia 1904.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.