Bazilikata

Bazilikata
Basilicata
Rajon
Regione Basilicata
Flag of Bazilikata
Flamuri
Coat of arms of Bazilikata
Coat of arms
Vendndodhja e Bazilikatës në Itali
Vendndodhja e Bazilikatës në Itali
Location of Bazilikata
ShtetiItalia
KryeqendraPotenca
Qeverisja
 • PresidentiVito Bardi (Forza Italia)
Sipërfaqja
 • Total
10.071,59 km2 (388,866 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
530.004
 • Dendësia52,63/km2 (13,630/sq mi)
Ndarja administrative2 provinca
Numri i komunave131
Faqja zyrtarewww.regione.basilicata.it

Bazilikata (italisht: Basilicata) është një rajon në Italinë jugore, me kryeqendër Potencan. Rajoni kufizohet me Kampanian, Puljan dhe Kalabrian, dhe laget nga Deti Tirren në perëndim dhe nga Deti Jon në lindje. Me 530.004 banorë më 1 janar 2025, ai është një nga rajonet më pak të populluara të Italisë.[1][2][3]

Që nga 16 prilli 2019 president i rajonit është Vito Bardi, i rizgjedhur për një mandat të dytë më 23 prill 2024.[4]

Gjeografia

Bazilikata shtrihet në pjesën jugore të gadishullit italian, midis Apenineve jugore dhe dy daljeve detare, asaj tirrene dhe asaj jonike. Rajoni është kryesisht malor dhe kodrinor: territori i tij është për afro 70% malor, 22% kodrinor dhe vetëm 8% fushor.[2]

Pjesa perëndimore dhe qendrore dominohet nga Apeninet e Lukanisë, ndërsa në veri shtrihet zona e Vulturit, një kompleks vullkanik i shuar. Fusha më e rëndësishme e rajonit është ajo e Metapontit në bregun jonik. Për shkak të morfologjisë së thyer, rrëshqitjet e dheut dhe paqëndrueshmëria hidro-gjeologjike kanë pasur historikisht një ndikim të madh në territorin rajonal.[2][3]

Historia

Rajoni përputhet në masë të madhe me territorin historik të Lukanisë. Në antikitet ai ishte i banuar nga popullsi italike dhe më pas u përfshi në botën romake. Emri Basilicata u shfaq në Mesjetë dhe lidhet zakonisht me termin bizantin basilikós, që tregonte funksionarin që administronte atë zonë.[5][6]

Në periudhën moderne dhe bashkëkohore Bazilikata ishte për një kohë të gjatë një nga rajonet më të izoluara dhe më të varfra të Italisë jugore. Vetëm në shekullin XX dhe sidomos pas Luftës së Dytë Botërore ajo njohu procese më të dukshme modernizimi ekonomik dhe infrastrukturor.[3][5]

Ndarja administrative

Sipas të dhënave administrative më të fundit, Bazilikata përfshin 131 komuna dhe 2 provinca: Provinca e Materës dhe Provinca e Potencës.[7]

Stema Emri shqiptar Emri italian Kryeqendra Komuna
Provinca e Materës Provincia di Matera Matera 31
Provinca e Potencës Provincia di Potenza Potenca 100

Demografia

Bazilikata është një nga rajonet më pak të populluara të Italisë. Popullsia e saj më 1 janar 2025 ishte 530.004 banorë, me një dendësi prej rreth 52,6 banorësh për kilometër katror. Dy qendrat kryesore urbane janë Potenca dhe Matera, të vetmet qytete që kalojnë dukshëm pjesën tjetër të rrjetit vendor për nga pesha demografike dhe institucionale.[1][2]

Tendenca demografike e dekadave të fundit është karakterizuar nga rënie ose plakje relative e popullsisë, e lidhur me emigracionin dhe me peshën e kufizuar të qendrave të mëdha urbane në rajon.[3]

Ekonomia

Ekonomia e Bazilikatës mbështetet tradicionalisht në bujqësi, në disa pole industriale dhe gjithnjë e më shumë në turizëm. Në zonat fushore dhe kodrinore kanë rëndësi drithërat, ullinjtë, vreshtaria dhe kultura të tjera tipike të Mesdheut, ndërsa në zonat e brendshme vazhdojnë të kenë peshë edhe pylltaria dhe blegtoria.[2][3]

Gjatë fazës bashkëkohore, zhvillimi industrial është lidhur veçanërisht me zonën e Melfit dhe me ndërmarrje të mëdha prodhuese, që kanë kontribuar në transformimin e pjesshëm të profilit ekonomik rajonal. Në të njëjtën kohë, turizmi ka fituar rëndësi të madhe, sidomos falë Materas, bregdetit jonik, zonës së Marateas dhe fshatrave historikë të brendshëm.[8][9]

Monumentet dhe kultura

Bazilikata ka një trashëgimi historike dhe kulturore shumë të pasur. Monumenti më i njohur i rajonit është kompleksi i Sassit të Materës dhe Parku i Kishave Shkëmbore, i regjistruar në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Ky kompleks konsiderohet një nga shembujt më të jashtëzakonshëm dhe më të ruajtur të vendbanimeve trogloditike në zonën mesdhetare.[10]

Rajoni ruan gjithashtu qendra historike, kështjella, manastire dhe peizazhe rurale me interes të madh kulturor. Pesha e traditës historike të Lukanisë dhe e trashëgimisë mesjetare është ende shumë e dukshme në qytete si Venosa, Melfi, Acerenza, Pisticci dhe vetë Matera.[2][11]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

Institucioni kryesor universitar i rajonit është Università degli Studi della Basilicata, me seli në Potenca dhe Matera. Universiteti luan një rol qendror në arsimin e lartë dhe në veprimtarinë kërkimore të rajonit.[12]

Përveç funksionit didaktik, universiteti përfaqëson një pikë të rëndësishme lidhjeje ndërmjet territorit, formimit dhe inovacionit, sidomos në një rajon me densitet të ulët urban dhe me një sistem institucional të përqendruar në pak qendra të mëdha.[12]

Transporti

Për shkak të morfologjisë së saj, Bazilikata ka pasur për një kohë të gjatë një rrjet transporti më pak të zhvilluar se rajone të tjera italiane. Edhe sot qasja ajrore në rajon mbështetet kryesisht te aeroportet e afërta jashtë kufijve rajonalë, sidomos Bari dhe Napoli, të cilat shërbejnë si pika hyrëse për udhëtarët drejt Materës dhe pjesëve të tjera të rajonit.[13]

Lidhjet rrugore dhe hekurudhore janë përmirësuar me kohën, por karakteri malor dhe shpërndarja e popullsisë vazhdojnë të ndikojnë fort në organizimin e lëvizshmërisë rajonale.[3][13]

Sporti

Sporti në Bazilikatë është i lidhur ngushtë si me veprimtarinë e organizuar sportive, ashtu edhe me përdorimin turistik të territorit. Rajoni mbështet institucionalisht zhvillimin e praktikës sportive dhe të infrastrukturave sportive lokale.[14]

Territori ofron gjithashtu kushte të favorshme për ecje malore, çiklizëm, aktivitete natyrore dhe sporte bregdetare, sidomos në zonën e Marateas dhe në bregun jonik.[11]

Shih edhe

Referime

  1. 1 2 3 "Regione Basilicata - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 "Basilicata". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 6 "Basilicata". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  4. ↑ "Presidente della Regione Basilicata". Regione Basilicata (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 31 gusht 2025. Marrë më 14 prill 2026.
  5. 1 2 "Basilicata". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  6. ↑ "Basilicata". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  7. ↑ "Le province della Basilicata per popolazione" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  8. ↑ "Lo sviluppo economico delle regioni: dalle tre italie alle due italie". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  9. ↑ "La Basilicata alla Bit: turismo da record". Regione Basilicata (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  10. ↑ "The Sassi and the Park of the Rupestrian Churches of Matera". UNESCO World Heritage Centre (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  11. 1 2 "Scopri la Basilicata". Basilicata Turistica (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  12. 1 2 "Università degli Studi della Basilicata". Università degli Studi della Basilicata (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  13. 1 2 "Come arrivare". Basilicata Turistica (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  14. ↑ "Sport". Regione Basilicata (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.

Lidhje të jashtme

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.