Kimia

Imazhe që lidhen me gjashtë degët kryesore të kimisë, duke filluar nga e majta lart, në kahun e akrepave të orës[shën 1]: një rrjet qelqor BeF₂ (kimia inorganike), një molekulë kafeine (kimia organike), një diagram i koordinatës së reaksionit (kimia fizike), një spektër protonik NMR (kimia analitike), proteina RGS4 (biokimia), dhe një shkop ndriçues me kemiluminishencë (kimia e aplikuar).

Kimia është studimi shkencor i vetive dhe sjelljes së materies.[1][2] Është një shkencë fizike brenda shkencave natyrore që studion materien: përbërjen, strukturën, vetitë, sjelljen dhe ndryshimet që ajo pëson gjatë reaksioneve me substanca të tjera.[3][4][5][6] Kimia trajton gjithashtu natyrën e lidhjeve kimike në përbërjet kimike.

Në kuadër të lëndës së saj, kimia zë një pozitë të ndërmjetme mes fizikës dhe biologjisë.[7] Ndonjëherë quhet "shkenca qendrore" sepse ofron një themel për të kuptuar disiplinat shkencore, si ato bazë ashtu edhe ato të aplikuara, në një nivel themelor.[8] Për shembull, kimia shpjegon aspekte të rritjes së bimëve (botanikën), formimin e shkëmbinjve vullkanikë (gjeologjinë), mënyrën se si formohet ozoni atmosferik dhe si degradohen ndotësit mjedisorë (ekologjinë), vetitë e dheut të Hënës (kozmokiminë), mënyrën se si veprojnë barnat (farmakologjinë), dhe si të mblidhet ADN-ja si provë në vendin e krimit (shkencën kriminalistike).[9]

Kimia ka ekzistuar nën emra të ndryshëm që nga kohët e lashta.[10] Ajo është zhvilluar, dhe sot kimia përfshin fusha të ndryshme specializimi, ose nëndisiplina, të cilat vazhdojnë të shtohen në numër dhe të ndërlidhen për të krijuar fusha të reja ndërdisiplinore studimi. Zbatimet e degëve të ndryshme të kimisë përdoren shpesh për qëllime ekonomike në industrinë kimike.[11]

Etimologjia

Fjala kimi vjen nga një ndryshim, gjatë Rilindjes, i fjalës alkimi, e cila i referohej një grupi më të hershëm praktikash që përfshinte elemente të kimisë, metalurgjisë, filozofisë, astrologjisë, astronomisë, mistikës dhe mjekësisë. Alkimia shoqërohet shpesh me kërkimin për të shndërruar plumbin ose metale të tjera bazë në ar, megjithëse alkimistët interesoheshin edhe për shumë prej çështjeve të kimisë moderne.[12][13][14]

Fjala moderne alkimi rrjedh nga ana e vet nga fjala arabishte ا. Kjo mund të ketë origjinë egjiptiane, pasi al-kīmīā rrjedh nga greqishtja e vjetër χημία, e cila nga ana e vet rrjedh nga fjala Kemet, emri i lashtë i Egjiptit në gjuhën egjiptiane.[15] Në një version tjetër, al-kīmīā mund të rrjedhë nga greqishtja e vjetër χημεία, "të hedhësh së bashku".[16]

Parimet moderne

Laborator në Institutin e Biokimisë, Universiteti i Këlnit, Gjermania

Modeli aktual i strukturës atomike është modeli kuantomekanik.[17] Kimia tradicionale fillon me studimin e grimcave elementare, atomeve, molekulave,[18] substancave, metaleve, kristaleve dhe agregateve të tjera të materies. Materia mund të studiohet në gjendje të ngurtë, të lëngët, të gaztë dhe plazmatike, e izoluar ose në kombinim. Ndërveprimet, reaksionet dhe transformimet që studiohen në kimi janë zakonisht rezultat i ndërveprimeve mes atomeve, që sjellin rirregullime të lidhjeve kimike që i mbajnë atomet së bashku. Sjellje të tilla studiohen në një laborator kimie.

Laboratori i kimisë përdor stereotipisht forma të ndryshme qelqi laboratorik. Sidoqoftë qelqi nuk është qendror për kiminë, dhe një pjesë e madhe e kimisë eksperimentale (si dhe asaj të aplikuar/industriale) bëhet pa të.

Tretësira substancash në shishe reagentësh, përfshirë hidroksidin e amonit dhe acidin nitrik, të ndriçuara në ngjyra të ndryshme

Një reaksion kimik është shndërrimi i disa substancave në një ose më shumë substanca të ndryshme.[19] Baza e një shndërrimi të tillë kimik është rirregullimi i elektroneve në lidhjet kimike mes atomeve. Ky proces mund të përshkruhet simbolikisht përmes një ekuacioni kimik, i cili zakonisht ka atomet si subjekte. Numri i atomeve në të majtë dhe në të djathtë të ekuacionit për një shndërrim kimik është i barabartë. (Kur numri i atomeve në njërën anë është i pabarabartë, shndërrimi quhet reaksion bërthamor ose zbërthim radioaktiv.) Lloji i reaksioneve kimike që mund t'i nënshtrohet një substancë dhe ndryshimet e energjisë që mund ta shoqërojnë atë kufizohen nga rregulla themelore të caktuara, të njohura si ligjet kimike.

Energjia dhe entropia janë konsiderata të rëndësishme pothuajse në të gjitha studimet kimike. Substancat kimike klasifikohen sipas strukturës, fazës, si dhe përbërjes kimike të tyre. Ato mund të analizohen me anë të mjeteve të analizës kimike, p.sh. spektroskopia dhe kromatografia. Shkencëtarët e angazhuar në kërkim kimik njihen si kimistë.[20] Shumica e kimistëve specializohen në një ose më shumë nëndisiplina. Disa koncepte janë thelbësore për studimin e kimisë; disa prej tyre janë:[21]

Materia

Në kimi, materia përkufizohet si çdo gjë që ka masë të mbetjes dhe vëllim (zë vend) dhe përbëhet nga grimca. Grimcat që përbëjnë materien kanë gjithashtu masë të mbetjes – jo të gjitha grimcat kanë masë të mbetjes, siç është fotoni. Materia mund të jetë një substancë kimike e pastër ose një përzierje substancash.[22]

Atomi

Diagram i një atomi sipas modelit të Radhërfordit

Atomi është njësia bazë e kimisë. Ai përbëhet nga një bërthamë e dendur e quajtur bërthama atomike, e rrethuar nga një hapësirë e zënë nga një re elektronike. Bërthama përbëhet nga protone të ngarkuara pozitivisht dhe neutrone të pangarkuara (së bashku të quajtura nukleone), ndërsa reja elektronike përbëhet nga elektrone të ngarkuara negativisht që rrotullohen rreth bërthamës. Në një atom neutral, elektronet e ngarkuara negativisht balancojnë ngarkesën pozitive të protoneve. Bërthama është e dendur; masa e një nukleoni është afërsisht 1.836 herë më e madhe se ajo e një elektroni, ndërkohë që rrezja e një atomi është rreth 10.000 herë më e madhe se ajo e bërthamës së tij.[23][24]

Atomi është gjithashtu entiteti më i vogël që mund të konceptohet se ruan vetitë kimike të elementit, siç janë elektronegativiteti, potenciali i jonizimit, gjendja(t) e preferuara e oksidimit, numri i koordinimit, dhe llojet e preferuara të lidhjeve që formon (p.sh., metalike, jonike, kovalente).

Elementi

Forma standarde e tabelës periodike të elementeve kimike. Ngjyrat përfaqësojnë blloqe të ndryshme elementesh.

Një element kimik është një substancë e pastër e përbërë nga një lloj i vetëm atomi, i karakterizuar nga numri i tij i veçantë i protoneve në bërthamat e atomeve, i njohur si numri atomik dhe i shënuar me simbolin Z. Numri i masës është shuma e numrit të protoneve dhe neutroneve në një bërthamë. Megjithëse të gjitha bërthamat e të gjithë atomeve që i përkasin një elementi kanë të njëjtin numër atomik, ato nuk kanë domosdoshmërisht të njëjtin numër mase; atomet e një elementi që kanë numra të ndryshëm mase njihen si izotope. Për shembull, të gjithë atomet me 6 protone në bërthamat e tyre janë atome të elementit kimik karboni, por atomet e karbonit mund të kenë numër mase 12 ose 13.[24]

Paraqitja standarde e elementeve kimike bëhet në tabelën periodike, e cila i rendit elementet sipas numrit atomik. Tabela periodike është e organizuar në grupe, ose kolona, dhe periudha, ose rreshta. Tabela periodike është e dobishme për identifikimin e tendencave periodike.[25]

Përbërja

Dioksidi i karbonit (CO2), një shembull i një përbërjeje kimike

Një përbërje është një substancë kimike e pastër e përbërë nga më shumë se një element. Vetitë e një përbërjeje ngjajnë pak me ato të elementeve që e përbëjnë.[26] Nomenklatura standarde e përbërjeve përcaktohet nga Bashkimi Ndërkombëtar i Kimisë së Pastër dhe të Aplikuar (IUPAC). Përbërjet organike emërtohen sipas sistemit të nomenklaturës organike.[27] Emrat për përbërjet inorganike krijohen sipas sistemit të nomenklaturës inorganike. Kur një përbërje ka më shumë se një përbërës, ata ndahen në dy klasa, përbërësit elektropozitivë dhe elektronegativë.[28] Për më tepër, Shërbimi i Përmbledhjeve Kimike (Chemical Abstracts Service, CAS) ka zhvilluar një metodë për të indeksuar substancat kimike. Sipas kësaj skeme, çdo substancë kimike identifikohet me një numër të njohur si numri i regjistrit CAS.

Molekula

Një përfaqësim topa-shkopinj i molekulës së kafeinës (C8H10N4O2)

Një molekulë është pjesa më e vogël e pandashme e një substance kimike të pastër që ka bashkësinë e saj unike të vetive kimike, domethënë, potencialin e saj për t'iu nënshtruar një bashkësie të caktuar reaksionesh kimike me substanca të tjera. Megjithatë, ky përkufizim funksionon mirë vetëm për substancat e përbëra nga molekula, gjë që nuk vlen për shumë substanca (shih më poshtë). Molekulat janë zakonisht një grup atomesh të lidhura së bashku me lidhje kovalente, në atë mënyrë që struktura të jetë elektrikisht neutrale dhe të gjithë elektronet e valencës të jenë të çiftuar me elektrone të tjera, qoftë në lidhje apo në çifte të vetmuara.

Kështu, molekulat ekzistojnë si njësi elektrikisht neutrale, ndryshe nga jonet. Kur ky rregull thyhet, duke i dhënë "molekulës" një ngarkesë, rezultati ndonjëherë quhet jon molekular ose jon poliatomik. Sidoqoftë, natyra diskrete dhe e ndarë e konceptit molekular zakonisht kërkon që jonet molekulare të jenë të pranishme vetëm në formë të mirë-ndarë, si p.sh. një rreze e drejtuar në vakum në një spektrometër mase. Grumbujt poliatomikë të ngarkuar që gjenden në trupa të ngurtë (për shembull, jonet e zakonshme të sulfatit ose nitratit) zakonisht nuk konsiderohen "molekula" në kimi. Disa molekula përmbajnë një ose më shumë elektrone të paçiftuara, duke krijuar radikale. Shumica e radikaleve janë relativisht reaktive, por disa, si oksidi nitrik (NO), mund të jenë të qëndrueshëm.

Formula strukturore dydimensionale e një molekule benzeni (C6H6)

Elementet e gaztë "inerte", ose fisnikë (heliumi, neoni, argoni, kriptoni, ksenoni dhe radoni) përbëhen nga atome të vetmuara si njësia e tyre më e vogël diskrete, ndërsa elementet e tjera kimike të izoluara përbëhen ose nga molekula ose nga rrjete atomesh të lidhura me njëri-tjetrin në ndonjë mënyrë. Molekula të identifikueshme përbëjnë substanca të njohura si uji, ajri dhe shumë përbërje organike si alkooli, sheqeri, benzina dhe farmaceutikët e ndryshëm.

Sidoqoftë, jo të gjitha substancat apo përbërjet kimike përbëhen nga molekula të veçanta, dhe në fakt shumica e substancave të ngurta që përbëjnë koren, mantelin dhe bërthamën e Tokës janë përbërje kimike pa molekula. Këto lloje të tjera substancash, si përbërjet jonike dhe trupat e ngurtë me rrjet kovalent, organizohen në atë mënyrë që u mungon ekzistenca e molekulave të identifikueshme si të tilla. Në vend të kësaj, këto substanca diskutohen në terma të njësive të formulës ose qelizave njësi si struktura më e vogël përsëritëse brenda substancës. Shembuj të substancave të tilla janë kripërat minerale (si kripa e tryezës), trupa të ngurtë si karboni dhe diamanti, metalet, dhe silika, e njohur si dhe mineralet silikate, si kuarci dhe graniti.

Një nga karakteristikat kryesore të një molekule është gjeometria e saj, shpesh e quajtur struktura e saj. Ndërsa struktura e molekulave diatomike, triatomike ose tetra-atomike mund të jetë e thjeshtë (lineare, kënddrejtë piramidale etj.), struktura e molekulave poliatomike, të përbëra nga më shumë se gjashtë atome (të disa elementeve), mund të jetë vendimtare për natyrën e saj kimike.

Substanca dhe përzierja

Shembuj të substancave kimike të pastra. Nga e majta në të djathtë: elementet kallaji (Sn) dhe squfuri (S), diamanti (një alotrop i karbonit), sakaroza (sheqeri i pastër), si dhe klorur natriumi (kripa) dhe bikarbonat natriumi (soda buke), të cilat janë të dyja përbërje jonike.

Një substancë kimike është një lloj materie me përbërje dhe bashkësi vetish të caktuara.[29] Një grumbullim substancash quhet përzierje. Shembuj përzierjesh janë ajri dhe aliazhet.[30]

Moli dhe sasia e substancës

Moli është një njësi matëse që tregon një sasi substance (e quajtur edhe sasi kimike). Një mol përkufizohet të përmbajë saktësisht 6,02214076 × 1023 grimca (atome, molekula, jone ose elektrone), ku numri i grimcave për mol njihet si konstantja e Avogadros.[31] Përqendrimi molar është sasia e një substance të caktuar për vëllim tretësire, dhe raportohet zakonisht në mol/dm3.[32]

Faza

Diagram që tregon marrëdhëniet ndërmjet fazave dhe termat e përdorura për të përshkruar ndryshimet e fazës

Përveç vetive specifike kimike që dallojnë klasifikimet e ndryshme kimike, kimikatet mund të ekzistojnë në disa faza. Në pjesën më të madhe, klasifikimet kimike janë të pavarura nga këto klasifikime të fazës në masë; megjithatë, disa faza më ekzotike janë të papajtueshme me disa veti kimike. Një fazë është një bashkësi gjendjesh e një sistemi kimik që kanë veti të ngjashme strukturore në masë, gjatë një game kushtesh, siç janë presioni ose temperatura.

Vetitë fizike, si dendësia dhe treguesi i thyerjes, priren të bien brenda vlerave karakteristike të fazës. Faza e materies përkufizohet nga kalimi i fazës, që është kur energjia e futur ose e nxjerrë nga sistemi shkon drejt rirregullimit të strukturës së sistemit, në vend që të ndryshojë kushtet në masë.

Ndonjëherë dallimi midis fazave mund të jetë i vazhdueshëm në vend që të ketë një kufi diskret; në këtë rast materia konsiderohet të jetë në një gjendje superkritike. Kur tre gjendje takohen bazuar në kushtet, kjo njihet si pika trefishe, dhe meqë kjo është e pandryshueshme, është një mënyrë e përshtatshme për të përcaktuar një grup kushtesh.

Shembujt më të njohur të fazave janë trupat e ngurtë, lëngjet dhe gazet. Shumë substanca shfaqin faza të shumta të ngurta. Për shembull, ekzistojnë tre faza të hekurit të ngurtë (alfa, gama dhe delta) që ndryshojnë sipas temperaturës dhe presionit. Një dallim kryesor midis fazave të ngurta është struktura kristalore, ose rregullimi, i atomeve. Një fazë tjetër e hasur zakonisht në studimin e kimisë është faza "ujore", që është gjendja e substancave të tretura në tretësirë ujore (domethënë, në ujë).

Faza më pak të njohura përfshijnë plazmat, kondensatet Bose–Ajnshtajn dhe kondensatet fermionike, si dhe fazat paramagnetike dhe feromagnetike të materialeve magnetike. Ndërkohë që shumica e fazave të njohura kanë të bëjnë me sisteme tredimensionale, është gjithashtu e mundur të përkufizohen analoge në sisteme dydimensionale, gjë që ka tërhequr vëmendje për rëndësinë e saj në sistemet biologjike.

Lidhjet

Animacion i procesit të lidhjes jonike mes natriumit (Na) dhe klorit (Cl) për të formuar klorur natriumi, ose kripën e zakonshme të tryezës. Lidhja jonike përfshin marrjen e elektroneve të valencës nga një atom te tjetri (në krahasim me ndarjen, që ndodh në lidhjen kovalente).

Atomet që ngjiten së bashku në molekula ose kristale thuhet se janë të lidhur me njëri-tjetrin. Një lidhje kimike mund të vizualizohet si balanca multipole midis ngarkesave pozitive në bërthama dhe ngarkesave negative që lëkunden rreth tyre.[33] Më shumë se thjesht tërheqje dhe përzënie, energjitë dhe shpërndarjet karakterizojnë disponueshmërinë e një elektroni për t'u lidhur me një atom tjetër.

Lidhja kimike mund të jetë lidhje kovalente, lidhje jonike, lidhje hidrogjeni, ose thjesht për shkak të forcave të Van der Valsit. Secilit prej këtyre llojeve të lidhjeve i atribuohet një potencial i caktuar. Këto potenciale krijojnë ndërveprimet që i mbajnë atomet së bashku në molekula ose kristale. Në shumë përbërje të thjeshta, teoria e lidhjes valente, modeli i Përzënies së Çifteve Elektronike të Shtresës së Valencës (VSEPR), dhe koncepti i numrit të oksidimit mund të përdoren për të shpjeguar strukturën dhe përbërjen molekulare.

Një lidhje jonike formohet kur një metal humbet një ose më shumë elektrone, duke u bërë kation i ngarkuar pozitivisht, dhe elektronet fitohen më pas nga atomi jometalik, duke u bërë anion i ngarkuar negativisht. Dy jonet e ngarkuara në mënyrë të kundërt tërheqin njëri-tjetrin, dhe lidhja jonike është forca elektrostatike e tërheqjes mes tyre. Për shembull, natriumi (Na), një metal, humbet një elektron për t'u bërë kation Na+, ndërsa klori (Cl), një jometal, fiton këtë elektron për t'u bërë Cl−. Jonet mbahen së bashku për shkak të tërheqjes elektrostatike, dhe kështu formohet përbërja klorur natriumi (NaCl), ose kripa e zakonshme e tryezës.

Në molekulën e metanit (CH4), atomi i karbonit ndan një çift elektronesh valente me secilin nga katër atomet e hidrogjenit. Kështu, rregulli i oktetit plotësohet për atomin e C-së (ka tetë elektrone në shtresën e tij të valencës), ndërsa rregulli i dyshes plotësohet për atomet e H-së (ato kanë dy elektrone në shtresat e tyre të valencës).

Në një lidhje kovalente, një ose më shumë çifte elektronesh valente ndahen nga dy atome: grupi elektrikisht neutral i atomeve të lidhura që rezulton quhet molekulë. Atomet do ta ndajnë elektronet e valencës në atë mënyrë që të krijojnë një konfigurim elektronik të gazit fisnik (tetë elektrone në shtresën e tyre më të jashtme) për secilin atom. Atomet që priren të kombinohen në atë mënyrë që secili të ketë tetë elektrone në shtresën e vet të valencës thuhet se ndjekin rregullin e oktetit. Sidoqoftë, disa elemente si hidrogjeni dhe litiumi kanë nevojë vetëm për dy elektrone në shtresën e tyre më të jashtme për të arritur këtë konfigurim të qëndrueshëm; për këto atome thuhet se ndjekin rregullin e dyshes, dhe në këtë mënyrë ato arrijnë konfigurimin elektronik të gazit fisnik heliumi, i cili ka dy elektrone në shtresën e tij të jashtme.

Në mënyrë të ngjashme, teoritë nga fizika klasike mund të përdoren për të parashikuar shumë struktura jonike. Për përbërje më të ndërlikuara, siç janë kompleksët metalikë, teoria e lidhjes valente është më pak e zbatueshme dhe përdoren zakonisht qasje alternative, si teoria e orbitaleve molekulare.

Energjia

Në kontekstin e kimisë, energjia është një atribut i një substance si pasojë e strukturës së saj atomike, molekulare ose agregate. Meqë një shndërrim kimik shoqërohet nga një ndryshim në një ose më shumë nga këto lloj strukturash, ai shoqërohet gjithmonë nga një rritje ose ulje e energjisë së substancave të përfshira. Diçka energji transferohet mes mjedisit dhe reaktantëve të reaksionit në formën e nxehtësisë ose dritës; kështu produktet e një reaksioni mund të kenë më shumë ose më pak energji se reaktantët.

Një reaksion thuhet se është ekzergonik nëse gjendja përfundimtare është më e ulët në shkallën e energjisë se gjendja fillestare; në rastin e reaksioneve endergonike situata është e kundërt. Një reaksion thuhet se është ekzotermik nëse reaksioni lëshon nxehtësi në mjedis; në rastin e reaksioneve endotermike, reaksioni thith nxehtësi nga mjedisi.

Reaksionet kimike janë gjithmonë të pamundura përveçse nëse reaktantët tejkalojnë një pengesë energjie të njohur si energjia e aktivizimit. Shpejtësia e një reaksioni kimik (në një temperaturë të dhënë T) lidhet me energjinë e aktivizimit E, nëpërmjet faktorit të popullimit të Bolcmanit – që është probabiliteti që një molekulë të ketë energji më të madhe ose të barabartë me E në temperaturën e dhënë T. Kjo varësi eksponenciale e shpejtësisë së reaksionit nga temperatura njihet si ekuacioni i Arrenit. Energjia e aktivizimit e nevojshme që të ndodhë një reaksion kimik mund të jetë në formën e nxehtësisë, dritës, elektricitetit ose forcës mekanike në formën e ultrazërit.[34]

Një koncept i lidhur, energjia e lirë, i cili përfshin gjithashtu konsiderata entropie, është një mjet shumë i dobishëm për të parashikuar realizueshmërinë e një reaksioni dhe për të përcaktuar gjendjen e ekuilibrit të një reaksioni kimik, në termodinamikën kimike. Një reaksion është i realizueshëm vetëm nëse ndryshimi total në energjinë e lirë të Gibsit është negativ, ; nëse është i barabartë me zero, reaksioni kimik thuhet se është në ekuilibër.

Ekzistojnë vetëm gjendje të kufizuara të mundshme energjie për elektronet, atomet dhe molekulat. Këto përcaktohen nga rregullat e mekanikës kuantike, të cilat kërkojnë kuantizimin e energjisë së një sistemi të lidhur. Atomet/molekulat në një gjendje më të lartë energjie thuhet se janë të eksituara. Molekulat/atomet e një substance në një gjendje energjie të eksituar janë shpesh shumë më reaktive; domethënë, më të prirura ndaj reaksioneve kimike.

Faza e një substance përcaktohet gjithmonë nga energjia e saj dhe energjia e mjedisit të saj. Kur forcat ndërmolekulare të një substance janë të tilla që energjia e mjedisit nuk mjafton për t'i kapërcyer, ajo ndodh në një fazë më të renditur, si e lëngët apo e ngurtë, siç është rasti me ujin (H2O); një lëng në temperaturën e dhomës sepse molekulat e tij lidhen me lidhje hidrogjeni.[35] Ndërsa hidrogjensulfuri (H2S) është gaz në temperaturën e dhomës dhe presionin standard, pasi molekulat e tij lidhen me ndërveprime më të dobëta dipol-dipol.

Transferimi i energjisë nga një substancë kimike te tjetra varet nga madhësia e kuanteve të energjisë të lëshuara nga një substancë. Sidoqoftë, energjia termike shpesh transferohet më lehtë nga pothuajse çdo substancë te tjetra, sepse fononet përgjegjëse për nivelet e energjisë vibruese dhe rrotulluese në një substancë kanë shumë më pak energji se fotonet e përfshira në transferimin e energjisë elektronike. Kështu, meqë nivelet e energjisë vibruese dhe rrotulluese janë më afër njëra-tjetrës se nivelet e energjisë elektronike, nxehtësia transferohet më lehtë mes substancave në krahasim me dritën ose forma të tjera të energjisë elektronike. Për shembull, rrezatimi ultravjollcë elektromagnetik nuk transferohet me aq efikasitet nga një substancë te tjetra sa energjia termike apo elektrike.

Ekzistenca e niveleve karakteristike të energjisë për substanca të ndryshme kimike është e dobishme për identifikimin e tyre përmes analizës së vijave spektrale. Lloje të ndryshme spektrash përdoren shpesh në spektroskopinë kimike, p.sh. IR, mikrovalë, NMR, ESR, etj. Spektroskopia përdoret gjithashtu për të identifikuar përbërjen e objekteve të largëta – si yjet dhe galaktikat e largëta – duke analizuar spektrat e tyre të rrezatimit.

Spektri i emetimit të hekurit

Termi energjia kimike përdoret shpesh për të treguar potencialin e një substance kimike për t'iu nënshtruar një shndërrimi përmes një reaksioni kimik, ose për të shndërruar substanca të tjera kimike.

Reaksioni

Gjatë reaksioneve kimike, lidhjet mes atomeve thyhen dhe formohen, duke rezultuar në substanca të ndryshme me veti të ndryshme. Në një furrë të lartë, oksidi i hekurit, një përbërje, reagon me monoksidin e karbonit për të formuar hekur, një nga elementet kimike, dhe dioksid karboni.

Kur një substancë kimike shndërrohet si rezultat i ndërveprimit të saj me një substancë tjetër ose me energji, thuhet se ka ndodhur një reaksion kimik. Një reaksion kimik është pra një koncept i lidhur me "reagimin" e një substance kur ajo vjen në kontakt të ngushtë me një tjetër, qoftë si përzierje apo si tretësirë; ekspozimi ndaj ndonjë forme energjie, ose të dyja. Kjo rezulton në një shkëmbim energjie mes përbërësve të reaksionit, si dhe me mjedisin e sistemit, i cili mund të jetë enë të projektuara – shpesh qelq laboratorik.

Reaksionet kimike mund të rezultojnë në formimin ose disociimin e molekulave, domethënë, molekulat që copëtohen për të formuar dy ose më shumë molekula, ose rirregullimin e atomeve brenda ose mes molekulave. Reaksionet kimike zakonisht përfshijnë krijimin ose thyerjen e lidhjeve kimike. Oksidimi, reduktimi, disociimi, neutralizimi acid-bazë dhe rirregullimi molekular janë disa shembuj reaksionesh kimike të zakonshme.

Një reaksion kimik mund të përshkruhet simbolikisht përmes një ekuacioni kimik. Ndërsa në një reaksion kimik jo-bërthamor numri dhe lloji i atomeve në të dyja anët e ekuacionit janë të barabartë, për një reaksion bërthamor kjo vlen vetëm për grimcat bërthamore, domethënë protonet dhe neutronet.[36]

Sekuenca e hapave në të cilën mund të ndodhë rirregullimi i lidhjeve kimike gjatë një reaksioni kimik quhet mekanizmi i reaksionit. Një reaksion kimik mund të imagjinohet të zhvillohet në një numër hapash, secili prej të cilëve mund të ketë një shpejtësi të ndryshme. Shumë ndërmjetës reaksioni me qëndrueshmëri të ndryshueshme mund të imagjinohen kështu gjatë rrjedhës së një reaksioni. Mekanizmat e reaksioneve propozohen për të shpjeguar kinetikën dhe përzierjen relative të produkteve të një reaksioni. Shumë kimistë fizikë specializohen në eksplorimin dhe propozimin e mekanizmave të reaksioneve të ndryshme kimike. Disa rregulla empirike, si rregullat Vudvard–Hofman, shpesh vijnë në ndihmë gjatë propozimit të një mekanizmi për një reaksion kimik.

Sipas librit të artë të IUPAC-ut, një reaksion kimik është "një proces që rezulton në ndërkonvertimin e specieve kimike".[37] Prandaj, një reaksion kimik mund të jetë një reaksion elementar ose një reaksion me hapa. Bëhet edhe një kualifikim shtesë, në atë që ky përkufizim përfshin rastet kur ndërkonvertimi i konformerëve është i vëzhgueshëm eksperimentalisht. Reaksione të tilla kimike të zbulueshme normalisht përfshijnë grupe entitetesh molekulare, siç tregohet nga ky përkufizim, por shpesh është konceptualisht e përshtatshme të përdoret termi edhe për ndryshime që përfshijnë entitete të vetme molekulare (domethënë "ngjarje kimike mikroskopike").

Jonet dhe kripërat

Struktura e rrjetit kristalor të klorur kaliumi (KCl), një kripë e formuar për shkak të tërheqjes së kationeve K+ dhe anioneve Cl−. Ngarkesa e përgjithshme e përbërjes jonike është zero.

Një jon është një specie e ngarkuar, një atom ose një molekulë, që ka humbur ose fituar një ose më shumë elektrone. Kur një atom humbet një elektron dhe kështu ka më shumë protone se elektrone, atomi është një jon i ngarkuar pozitivisht, ose kation. Kur një atom fiton një elektron dhe kështu ka më shumë elektrone se protone, atomi është një jon i ngarkuar negativisht, ose anion. Kationet dhe anionet mund të formojnë një rrjet kristalor kripërash neutrale, siç është rasti i joneve Na+ dhe Cl− që formojnë klorur natriumin, ose NaCl. Shembuj jonesh poliatomike që nuk ndahen gjatë reaksioneve acid-bazë janë hidroksidi (OH−) dhe fosfati (PO43−).

Plazma përbëhet nga materie e gaztë që është jonizuar plotësisht, zakonisht përmes temperaturës së lartë.

Aciditeti dhe baziciteti

Bromidi i hidrogjenit ekziston në fazën e gaztë si molekulë diatomike.

Një substancë shpesh mund të klasifikohet si acid ose bazë. Ekzistojnë disa teori të ndryshme që shpjegojnë sjelljen acid-bazë. Më e thjeshta është teoria e Arrenit, sipas së cilës një acid është një substancë që prodhon jone hidroniumi kur tretet në ujë, dhe një bazë është ajo që prodhon jone hidroksidi kur tretet në ujë. Sipas teorisë acid-bazë Bronsted–Louri, acidet janë substanca që dhurojnë një jon pozitiv hidrogjeni te një substancë tjetër në një reaksion kimik; nga ana tjetër, një bazë është substanca që merr atë jon hidrogjeni.

Një teori e tretë e zakonshme është teoria acid-bazë e Luisit, e cila bazohet në formimin e lidhjeve të reja kimike. Teoria e Luisit shpjegon se një acid është një substancë e aftë të pranojë një çift elektronesh nga një substancë tjetër gjatë procesit të formimit të lidhjes, ndërsa një bazë është një substancë që mund të japë një çift elektronesh për të formuar një lidhje të re. Ekzistojnë disa mënyra të tjera në të cilat një substancë mund të klasifikohet si acid ose bazë, siç dëshmohet në historinë e këtij koncepti.[38]

Forca e acidit matet zakonisht me dy metoda. Një matje, e bazuar në përkufizimin e Arrenit të aciditetit, është pH-ja, e cila është një matje e përqendrimit të joneve hidronium në një tretësirë, e shprehur në një shkallë logaritmike negative. Kështu, tretësirat që kanë pH të ulët kanë përqendrim të lartë jonesh hidroniumi dhe mund të thuhet se janë më acide. Matja tjetër, e bazuar në përkufizimin Bronsted–Louri, është konstantja e disociimit të acidit (Ka), e cila mat aftësinë relative të një substance për të vepruar si acid sipas përkufizimit Bronsted–Louri të një acidi. Domethënë, substancat me Ka më të lartë kanë më shumë gjasa të dhurojnë jone hidrogjeni në reaksione kimike sesa ato me vlera Ka më të ulëta.

Redoksi

Reaksionet redoks (reduktim-oksidim) përfshijnë të gjitha reaksionet kimike në të cilat atomet ndryshojnë gjendjen e tyre të oksidimit, qoftë duke fituar elektrone (reduktim) ose duke humbur elektrone (oksidim). Substancat që kanë aftësinë të oksidojnë substanca të tjera thuhet se janë oksiduese dhe njihen si agjentë oksidues, oksidantë ose oksidues. Një oksidant heq elektrone nga një substancë tjetër. Në mënyrë të ngjashme, substancat që kanë aftësinë të reduktojnë substanca të tjera thuhet se janë reduktuese dhe njihen si agjentë reduktues, reduktantë, ose reduktues.

Një reduktant transferon elektrone te një substancë tjetër dhe kështu oksidohet vetë. Dhe meqë "dhuron" elektrone, quhet gjithashtu dhurues elektronesh. Oksidimi dhe reduktimi i referohen mirëfilli një ndryshimi në numrin e oksidimit – transferimi i vërtetë i elektroneve mund të mos ndodhë kurrë. Kështu, oksidimi përkufizohet më mirë si rritje e numrit të oksidimit, dhe reduktimi si ulje e numrit të oksidimit.

Ekuilibri

Megjithëse koncepti i ekuilibrit përdoret gjerësisht në shkenca të ndryshme, në kontekstin e kimisë, ai lind sa herë që janë të mundshme disa gjendje të ndryshme të përbërjes kimike, si për shembull, në një përzierje disa përbërjesh kimike që mund të reagojnë me njëra-tjetrën, ose kur një substancë mund të jetë e pranishme në më shumë se një lloj faze.

Një sistem substancash kimike në ekuilibër, edhe pse ka një përbërje të pandryshuar, më së shpeshti nuk është statik; molekulat e substancave vazhdojnë të reagojnë me njëra-tjetrën, duke krijuar kështu një ekuilibër dinamik. Kështu koncepti përshkruan gjendjen në të cilën parametra si përbërja kimike mbeten të pandryshuar me kalimin e kohës.

Ligjet kimike

Reaksionet kimike qeverisen nga ligje të caktuara, të cilat janë bërë koncepte themelore në kimi. Disa prej tyre janë:

  • Ligji i Avogadros
  • Ligji Bir–Lambert
  • Ligji i Bojlit (1662, që lidh presionin dhe vëllimin)
  • Ligji i Çarllit (1787, që lidh vëllimin dhe temperaturën)
  • Ligji i Daltonit (1803, ligji i presioneve të pjesshme)
  • Ligjet e Fikut të difuzionit
  • Ligji i Gei-Lysakut (1809, që lidh presionin dhe temperaturën)
  • Ligji i gazeve ideale
  • Parimi i Le Shatelierit
  • Ligji i Henrit
  • Ligji i Hesit
  • Ligji i ruajtjes së energjisë, që çon te konceptet e rëndësishme të ekuilibrit, termodinamikës, dhe kinetikës kimike.
  • Ligji i ruajtjes së masës vazhdon të respektohet në sisteme të izoluara, edhe në fizikën moderne. Megjithatë, relativiteti special tregon se, për shkak të ekuivalencës masë-energji, sa herë që "energji" jomateriale (nxehtësi, dritë, energji kinetike) hiqet nga një sistem jo-i-izoluar, do të humbasë me të edhe një sasi mase. Humbjet e larta të energjisë rezultojnë në humbje sasish mase të matshme, temë e rëndësishme në kiminë bërthamore.
  • Ligji i përpjesëtimeve të caktuara, megjithëse në shumë sisteme (veçanërisht biomakromolekulat dhe mineralet) raportet priren të kërkojnë numra të mëdhenj, dhe shpesh paraqiten si thyesa.
  • Ligji i Raultit

Historia

Historia e kimisë përfshin një periudhë nga e kaluara e lashtë deri në ditët e sotme. Që nga disa mijëvjeçarë para erës sonë, qytetërimet përdornin teknologji që me kohë do të formonin bazën e degëve të ndryshme të kimisë. Shembuj përfshijnë nxjerrjen e metaleve nga xeherorët, prodhimin e qeramikave dhe smalteve, fermentimin e birrës dhe verës, nxjerrjen e substancave kimike nga bimët për mjekësi dhe parfum, shndërrimin e yndyrës në sapun, prodhimin e qelqit, dhe prodhimin e aliazheve si bronzi.

Kimia u paraprijë nga protoshkenca e saj, alkimia, e cila operonte me një qasje jo-shkencore ndaj kuptimit të përbërësve të materies dhe ndërveprimeve të tyre. Megjithëse nuk arriti të shpjegonte natyrën e materies dhe shndërrimet e saj, alkimistët hodhën themelet për kiminë moderne duke kryer eksperimente dhe duke regjistruar rezultatet. Robert Boyle, megjithëse skeptik ndaj elementeve dhe i bindur nga alkimia, luajti një rol kyç në ngritjen e "artit të shenjtë" si një disiplinë e pavarur, themelore dhe filozofike, në veprën e tij The Sceptical Chymist (1661).[39]

Ndërkohë që si alkimia ashtu edhe kimia merreshin me materien dhe shndërrimet e saj, dallimi vendimtar ishte metoda shkencore që përdornin kimistët në punën e tyre. Kimia, si trup njohurish i dallueshëm nga alkimia, u bë një shkencë e themeluar me punën e Antoine Lavoazisë, i cili zhvilloi një ligj të ruajtjes së masës që kërkonte matje të kujdesshme dhe vëzhgime sasiore të dukurive kimike. Historia e kimisë më pas është e ndërthurur me historinë e termodinamikës, veçanërisht përmes punës së Willard Gibsit.[40]

Përkufizimi

Përkufizimi i kimisë ka ndryshuar me kalimin e kohës, ndërkohë që zbulime dhe teori të reja i shtohen funksionalitetit të shkencës. Termi "chymistry", sipas shkencëtarit të njohur Robert Boyle në vitin 1661, nënkuptonte lëndën e parimeve materiale të trupave të përzier.[41] Në vitin 1663, kimisti Christopher Glaser e përshkroi "chymistry"-n si një art shkencor, me anë të të cilit dikush mëson të tretë trupat, dhe të nxjerrë prej tyre substancat e ndryshme sipas përbërjes së tyre, si dhe si t'i bashkojë sërish dhe t'i çojë drejt një përsosurie më të lartë.[42]

Përkufizimi i vitit 1730 i fjalës "kimi", siç e përdori Georg Ernst Shtali, nënkuptonte artin e zgjidhjes së trupave të përzier, të përbërë ose të agreguar në parimet e tyre, dhe të përbërjes së trupave të tillë nga këto parime.[43] Në vitin 1837, Zhan-Batist Dyma e konsideroi fjalën "kimi" t'i referohej shkencës që merret me ligjet dhe efektet e forcave molekulare.[44] Ky përkufizim vazhdoi të evoluonte deri sa, në vitin 1947, erdhi të nënkuptonte shkencën e substancave: strukturën, vetitë dhe reaksionet e tyre që i shndërrojnë në substanca të tjera – një karakterizim i pranuar nga Linus Pauling.[45] Më kohët e fundit, në vitin 1998, profesor Rejmond Çangu e zgjeroi përkufizimin e "kimisë" për të nënkuptuar studimin e materies dhe ndryshimeve që ajo pëson.[46]

Sfondi

Filozofia atomiste e Demokritit u përqafua më pas nga Epikuri (341–270 p.e.s.).

Qytetërimet e hershme, si egjiptianët,[47] babilonasit, dhe indianët,[48] grumbulluan njohuri praktike lidhur me artet e metalurgjisë, qeramikës dhe bojrave, por nuk zhvilluan një teori sistematike.

Një hipotezë bazë kimike u shfaq për herë të parë në Greqinë klasike me teorinë e katër elementeve, siç u shpreh përfundimisht nga Aristoteli, sipas së cilës zjarri, ajri, dheu dhe uji ishin elementet themelore nga kombinimi i të cilave formohej gjithçka. Atomizmi grek daton që në vitin 440 p.e.s., duke lindur në veprat e filozofëve si Demokriti dhe Epikuri. Në vitin 50 p.e.s., filozofi romak Lukreci e zgjeroi teorinë në poemën e tij De rerum natura (Mbi natyrën e gjërave).[49][50] Ndryshe nga konceptet moderne të shkencës, atomizmi grek ishte thjesht filozofik në natyrë, me pak interes për vëzhgimet empirike dhe pa asnjë interes për eksperimentet kimike.[51]

Një formë e hershme e idesë së ligjit të ruajtjes së masës është nocioni se "asgjë nuk vjen nga asgjëja" në filozofinë e lashtë greke, që gjendet te Empedokli (rreth shekullit të 4-t p.e.s.): "Sepse është e pamundur që diçka të vijë nga ajo çka nuk është, dhe nuk mund të sillet apo dëgjohet që ajo çka është të shkatërrohet plotësisht."[52] dhe Epikuri (shekulli i 3-të p.e.s.), i cili, duke përshkruar natyrën e Universit, shkroi se "tërësia e gjërave ka qenë gjithmonë siç është tani, dhe do të jetë gjithmonë".[53]

Përshtypje artistike e shekullit XV e Xhabir ibën Hajanit (Geberi), alkimist perso-arab dhe pionier i kimisë organike

Në botën helenistike u përhap për herë të parë arti i alkimisë, që ndërthurte magjinë dhe okultizmin me studimin e substancave natyrore, me qëllimin përfundimtar për të shndërruar elementet në ar dhe për të zbuluar eliksirin e jetës së përjetshme.[54] Puna, veçanërisht zhvillimi i distilimit, vazhdoi në periudhën e hershme bizantine, me praktikuesin më të famshëm grek-egjiptian të shekullit IV, Zosimi nga Panopolisi.[55] Alkimia vazhdoi të zhvillohej dhe të praktikohej në të gjithë botën arabe pas pushtimeve myslimane të hershme,[56] dhe që andej, si dhe nga mbetjet bizantine,[57] u përhap në Evropën mesjetare dhe të Rilindjes përmes përkthimeve latine.

Veprat arabe që i atribuohen Xhabir ibën Hajanit prezantuan një klasifikim sistematik të substancave kimike, dhe dhanë udhëzime për nxjerrjen e një përbërjeje inorganike (klorur amoni) nga substanca organike (si bimë, gjak dhe flokë) me anë kimike.[58] Disa vepra arabe xhabiriane (p.sh., "Libri i Mëshirës" dhe "Libri i Shtatëdhjetës") u përkthyen më vonë në latinisht nën emrin e latinizuar "Geber",[59] dhe në shekullin XIII, në Evropë, një shkrimtar anonim, i njohur zakonisht si pseudo-Geberi, filloi të prodhonte shkrime alkimike dhe metalurgjike nën këtë emër.[60] Filozofë të tjerë myslimanë me ndikim, si Ebu Rejhan el-Biruni[61] dhe Ibn Sina (Avicena),[62] kundërshtuan teoritë e alkimisë, veçanërisht teorinë e shndërrimit të metaleve.

Georgius Agricola, autor i veprës De re metallica, ishte i pari që hoqi nyjen arabe al-, duke shkruar ekskluzivisht chymia dhe chymista, duke i dhënë kimisë emrin e saj modern.[63]

Përmirësimi i rafinimit të xeherorëve dhe nxjerrjes së tyre për të shkrirë metale ishte një burim informacioni gjerësisht i përdorur për kimistët e hershëm në shekullin XVI, ndër ta Georg Agrikola (1494–1555), i cili e botoi veprën e tij kryesore De re metallica në vitin 1556. Vepra e tij, që përshkruante procese shumë të zhvilluara dhe komplekse të shfrytëzimit të xeherorëve metalikë dhe nxjerrjes së metaleve, ishte kulmi i metalurgjisë së kohës. Qasja e tij hoqi çdo mistikë të lidhur me këtë lëndë, duke krijuar bazën praktike mbi të cilën të tjerë mund të ndërtonin. Vepra përshkruan llojet e ndryshme të furrave të përdorura për të shkrirë xehen, dhe stimuloi interesin për mineralet dhe përbërjen e tyre. Agrikola është përshkruar si "atë i metalurgjisë" dhe themeluesi i gjeologjisë si disiplinë shkencore.[64][65][66]

Nën ndikimin e Revolucionit Shkencor dhe metodave të tij të reja empirike të propozuara nga Sir Frensis Bekoni dhe të tjerë, një grup kimistësh në Oksford, Robert Boyle, Robert Huku dhe John Mayow, filluan të riformësonin traditat e vjetra alkimike në një disiplinë shkencore. Boyle në veçanti vuri në dyshim disa teori kimike të përhapura gjerësisht dhe argumentoi që praktikuesit e kimisë të ishin më "filozofikë" dhe më pak të fokusuar komercialisht, në veprën The Sceptical Chymist.[39] Ai formuloi ligjin e Boyle-it, hodhi poshtë "katër elementet" klasike dhe propozoi një alternativë mekanicike të atomeve dhe reaksioneve kimike që mund t'i nënshtroheshin eksperimentit rigoroz.[67]

Antoine-Laurent de Lavoazie konsiderohet "Ati i Kimisë Moderne".[68]

Në dekadat e mëpasshme, u bënë shumë zbulime të rëndësishme, siç ishte natyra e 'ajrit', i cili u zbulua se përbëhej nga shumë gazra të ndryshëm. Kimisti skocez Joseph Bleku dhe flamani Johan Baptista van Helmonti zbuluan dioksidin e karbonit, ose ç'ka Bleku e quajti 'ajër i fiksuar', në vitin 1754; Henry Kevendishi zbuloi hidrogjenin dhe sqaroi vetitë e tij, ndërsa Joseph Pristli dhe, në mënyrë të pavarur, Karl Vilhelm Sheele, izoluan oksigjenin e pastër. Teoria e flogjistonit (një substancë në rrënjë të çdo djegieje) u propozua nga gjermani Georg Ernst Shtal në fillim të shekullit XVIII dhe u përmbys vetëm në fund të shekullit nga kimisti francez Antoine Lavoazie, analogu kimik i Njutonit në fizikë. Lavoazie bëri më shumë se kushdo tjetër për të vendosur shkencën e re mbi baza të përshtatshme teorike, duke sqaruar parimin e ruajtjes së masës dhe duke zhvilluar një sistem të ri nomenklature kimike që përdoret edhe sot.[69]

Shkencëtari anglez John Dalton propozoi teorinë moderne të atomeve; se të gjitha substancat përbëhen nga 'atome' të pandashme materie dhe se atome të ndryshme kanë pesha atomike të ndryshme.

Zhvillimi i teorisë elektrokimike të kombinimeve kimike ndodhi në fillim të shekullit XIX si rezultat i punës së dy shkencëtarëve në veçanti, Jöns Jakob Berzeliusit dhe Hemfri Dejvit, i mundësuar nga shpikja e mëparshme e shtyllës voltaike nga Alesandro Volta. Dejvi zbuloi nëntë elemente të reja, përfshirë metalet alkaline, duke i nxjerrë ato nga oksidet e tyre me anë të rrymës elektrike.[70]

Në tabelën e tij periodike, Dmitri Mendelejev parashikoi ekzistencën e 7 elementeve të reja,[71] dhe i vendosi të gjitha 60 elementet e njohura në atë kohë në vendet e tyre të sakta.[72]

Britaniku William Prout propozoi i pari renditjen e të gjitha elementeve sipas peshës së tyre atomike, pasi të gjithë atomet kishin një peshë që ishte një shumëfish i saktë i peshës atomike të hidrogjenit. J.A.R. Newlands hartoi një tabelë të hershme elementesh, e cila më pas u zhvillua në tabelën periodike moderne të elementeve[73] në vitet 1860 nga Dmitri Mendelejevi dhe në mënyrë të pavarur nga disa shkencëtarë të tjerë, përfshirë Julius Lothar Meyerin.[74][75] Gazrat inertë, quajtur më vonë gazra fisnikë, u zbuluan nga William Ramsay në bashkëpunim me Lord Rejlin në fund të shekullit, duke plotësuar kështu strukturën bazë të tabelës.

Kimia organike u zhvillua nga Justus fon Libigu dhe të tjerë, pas sintezës së ureas nga Friedrich Wöhleri.[76] Përparime të tjera vendimtare të shekullit XIX ishin: kuptimi i lidhjes së valencës (Edward Frankland në vitin 1852) dhe zbatimi i termodinamikës në kimi (J. W. Gibbs dhe Svante Arreniusi në vitet 1870).

Sipër: Rezultatet e pritura: grimcat alfa duke kaluar pa u penguar përmes modelit të "pudingut me kumbulla" të atomit.
Poshtë: Rezultatet e vëzhguara: një pjesë e vogël e grimcave u devijua, duke treguar një ngarkesë të vogël dhe të përqendruar.

Në kthesën e shekullit XX, themelet teorike të kimisë u kuptuan më në fund, falë një sërë zbulimesh të jashtëzakonshme që arritën të hulumtonin dhe zbulonin vetë natyrën e strukturës së brendshme të atomeve. Në vitin 1897, J.J. Thomson i Universitetit të Kembrixhit zbuloi elektronin, dhe menjëherë pas kësaj shkencëtari francez Bekuerel si dhe çifti Pierre dhe Marie Kyri hulumtuan dukurinë e radioaktivitetit. Në një seri eksperimentesh pioniere të shpërndarjes, Ernest Rutherford në Universitetin e Mançesterit zbuloi strukturën e brendshme të atomit dhe ekzistencën e protonit, klasifikoi dhe shpjegoi llojet e ndryshme të radioaktivitetit, dhe transmutoi me sukses elementin e parë duke bombarduar azotin me grimca alfa.

Punën e tij mbi strukturën atomike e përmirësuan nxënësit e tij, fizikanti danez Niels Bohr, anglezi Henry Moseley, dhe gjermani Otto Hahn, i cili u bë babai i kimisë bërthamore në zhvillim e sipër dhe zbuloi fisionin bërthamor. Teoria elektronike e lidhjeve kimike dhe orbitaleve molekulare u zhvillua nga shkencëtarët amerikanë Linus Pauling dhe Gilbert Njuton Lewis.

Viti 2011 u shpall nga Kombet e Bashkuara si Viti Ndërkombëtar i Kimisë.[77] Si një prej shumë emërtimeve të Viteve Ndërkombëtare të Kombeve të Bashkuara, ky ishte një nismë për të zgjeruar informimin dhe kuptimin publik të kimisë. Viti u zgjodh si përvjetori i 100-të i marrjes së Çmimit Nobel në Kimi nga Marie Kyri.[78] Disa vjet më vonë, në vitin 2019, OKB shpalli Vitin Ndërkombëtar të Tabelës Periodike.[79]

Praktika

Në praktikën e kimisë, kimia e pastër është studimi i parimeve themelore të kimisë, ndërsa kimia e aplikuar zbaton këto njohuri për të zhvilluar teknologji dhe për të zgjidhur probleme të botës reale.

Nëndisiplinat

Kimia zakonisht ndahet në disa nëndisiplina kryesore. Ekzistojnë gjithashtu disa fusha kryesore ndërdisiplinore dhe më të specializuara të kimisë.[80]

  • Kimia analitike është analiza e mostrave materiale për të kuptuar përbërjen dhe strukturën e tyre kimike. Kimia analitike përfshin metoda eksperimentale të standardizuara në kimi. Këto metoda mund të përdoren në të gjitha nëndisiplinat e kimisë, përveç kimisë thjesht teorike.[81]
Në kiminë analitike, spektroskopia studion ndërveprimet mes rrezatimit elektromagnetik (dritës) dhe materies.[82] Një spektrofotometer është një makinë e përdorur për të matur efektin që drita ka mbi materien. Modeli i fotografuar është Beckman DU-640.
  • Biokimia është studimi i kimikateve, reaksioneve kimike dhe ndërveprimeve që ndodhin në organizmat e gjallë. Biokimia është shumë ndërdisiplinore, duke përfshirë kiminë mjekësore, neurokiminë, biologjinë molekulare, mjekësinë ligjore, shkencën e bimëve dhe gjenetikën.[83] Neurokimia është studimi i neurokimikateve, përfshirë transmetuesit, peptidet, proteinat, lipidet, sheqernat dhe acidet nukleike; ndërveprimet e tyre, dhe rolet që luajnë në formimin, mirëmbajtjen dhe modifikimin e sistemit nervor.
  • Kimia inorganike tradicionalisht ishte studimi i metaleve dhe mineraleve,[84] por sot merret kryesisht me strukturën dhe sjelljen e përbërjeve të prejardhura nga metalet dhe elementet kryegrupore. Dallimi mes disiplinave organike dhe inorganike nuk është absolut, dhe ka mbivendosje të konsiderueshme, më së shumti në nëndisiplinën e kimisë organometalike.
  • Kimia e materialeve është përgatitja, karakterizimi dhe kuptimi i përbërësve ose pajisjeve në gjendje të ngurtë me një funksion të dobishëm aktual ose të ardhshëm.[85] Kjo fushë është një drejtim relativisht i ri studimi në programet pasuniversitare, dhe integron elemente nga të gjitha fushat klasike të kimisë, si kimia organike, kimia inorganike dhe kristalografia, me fokus në çështje themelore unike për materialet. Sistemet kryesore të studimit përfshijnë kiminë e fazave të kondensuara (trupa të ngurtë, lëngje, polimere) dhe ndërfaqet mes fazave të ndryshme.
  • Kimia organike është studimi i strukturës, vetive, përbërjes, mekanizmave dhe reaksioneve të përbërjeve organike. Një përbërje organike përkufizohet si çdo përbërje e bazuar në një skelet karboni. Përbërjet organike mund të klasifikohen, organizohen dhe kuptohen në reaksione sipas grupeve të tyre funksionore, atomeve apo molekulave njësi që shfaqin veti kimike karakteristike në një përbërje.[86]
Heksafluoruri i uraniumit është përbërja inorganike që lejon pastrimin e 235U-së.
  • Kimia fizike është studimi i bazës fizike dhe themelore të sistemeve dhe proceseve kimike. Në veçanti, energjetika dhe dinamika e sistemeve dhe proceseve të tilla janë me interes për kimistët fizikë. Fusha të rëndësishme studimi përfshijnë termodinamikën kimike, kinetikën kimike, elektrokiminë, mekanikën statistike, spektroskopinë, dhe, më së fundi, astrokiminë. Kimia fizike ka mbivendosje të madhe me fizikën molekulare. Kimia fizike përfshin përdorimin e kalkulusit infinitezimal në nxjerrjen e ekuacioneve. Zakonisht shoqërohet me kiminë kuantike dhe kiminë teorike. Kimia fizike është një disiplinë e dallueshme nga fizika kimike, por sërish ka mbivendosje shumë të fortë.
  • Kimia teorike është studimi i kimisë përmes arsyetimit themelor teorik (zakonisht brenda matematikës ose fizikës). Në veçanti, zbatimi i mekanikës kuantike në kimi quhet kimia kuantike. Që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, zhvillimi i kompjuterëve ka lejuar një zhvillim sistematik të kimisë kompjuterike, që është arti i zhvillimit dhe zbatimit të programeve kompjuterike për zgjidhjen e problemeve kimike. Kimia teorike ka mbivendosje të madhe me fizikën e materies së kondensuar (teorike dhe eksperimentale) dhe fizikën molekulare.
Konferencat e Solvejit i janë kushtuar zgjidhjes së problemeve të pazgjidhura në kimi dhe fizikë që nga themelimi i tyre në vitin 1911. Konferenca e vitit 1927 (pjesëmarrësit në foto) diskutoi elektronet dhe fotonet.

Nëndarje të tjera përfshijnë elektrokiminë, femtokiminë, kiminë e aromave, kiminë e rrjedhës, imunohistokiminë, kiminë e hidrogjenizimit, kiminë matematike, mekanikën molekulare, kiminë e produkteve natyrore, kiminë organometalike, petrokiminë, fotokiminë, kiminë fiziko-organike, kiminë e polimereve, radiokiminë, sonokiminë, kiminë supramolekulare, kiminë sintetike, dhe shumë të tjera.

Ndërdisiplinore

Fushat ndërdisiplinore përfshijnë agrokiminë, astrokiminë (dhe kozmokiminë), kiminë atmosferike, inxhinierinë kimike, biologjinë kimike, kimoinformatikën, kiminë e mjedisit, gjeokiminë, kiminë e gjelbër, imunokiminë, kiminë e detit, shkencën e materialeve, mekanokiminë, kiminë mjekësore, biologjinë molekulare, nanoteknologjinë, enologjinë, farmakologjinë, fitokiminë, kiminë e trupit të ngurtë, shkencën e sipërfaqes, termokiminë, dhe shumë të tjera.

Industria

Industria kimike përfaqëson një aktivitet të rëndësishëm ekonomik në mbarë botën. 50 prodhuesit më të mëdhenj botërorë të kimikateve në vitin 2013 patën shitje prej 980,5 miliardë dollarësh amerikanë (US$), me një marzh fitimi prej 10,3%.[87]

Shoqatat profesionale

  • American Chemical Society (Shoqata Amerikane e Kimisë)
  • American Society for Neurochemistry
  • Chemical Institute of Canada
  • Chemical Society of Peru
  • Bashkimi Ndërkombëtar i Kimisë së Pastër dhe të Aplikuar
  • Royal Australian Chemical Institute
  • Royal Netherlands Chemical Society
  • Royal Society of Chemistry
  • Society of Chemical Industry
  • World Association of Theoretical and Computational Chemists

Shiko edhe

Shënime

  1. ↑ Informacioni rreth imazheve në fusnotë u shkurtua; përshkrimet e plota janë më poshtë:
    • Kimia inorganike: një përfaqësim dydimensional i një rrjeti qelqor prej fluorur berili(II) (BeF₂), që ilustron modelet e lidhjes amorfe (jo-kristalore) karakteristike për qelqet inorganike dhe strukturat e zgjeruara në rrjet.
    • Kimia organike: një model molekular topa-shkopinj i kafeinës, që tregon rregullimin e atomeve të karbonit (gri), hidrogjenit (bardhë), azotit (blu) dhe oksigjenit (kuq) në një heterociklë të zakonshme organike.
    • Kimia fizike: një diagram i koordinatës së reaksionit që përshkruan konvertimin e reaktantit A në produktin C përmes një gjendjeje kalimtare, duke theksuar energjinë e aktivizimit (ΔG‡) dhe ndryshimin e energjisë së lirë Gibs (ΔG°), qendrore për kinetikën dhe termodinamikën kimike.
    • Kimia analitike: një pjesë e një spektri protonik të rezonancës bërthamore magnetike (NMR, 300 MHz, CDCl₃) të një derivati të nitrobenzenit, që tregon rezonancat aromatike afër 6,6 ppm, përfaqësuese për metodat spektroskopike të përdorura për identifikimin dhe karakterizimin e përbërjeve kimike.
    • Biokimia: një diagram me shirita i proteinës RGS4, bazuar në strukturën kristalore me numër PDB 1AGR, që ilustron motive të strukturës sekondare si α-helikset dhe lakoret, të përdorura zakonisht për të vizualizuar palosjen e proteinave.
    • Kimia e aplikuar: një shkop ndriçues në të cilin peroksidi i hidrogjenit reagon me një ester fenil-oksalati për të formuar 1,2-dioksetandion, i cili dekompozohet dhe transferon energji te një fluoroforë që lëshon dritë si pjesë e një sekuence reaksionesh kemiluminishence.
    Këto janë vetëm disa nga degët e shumta të kimisë. Të tjera përfshijnë (pa u kufizuar në): kiminë teorike, termokiminë, termodinamikën kimike, kiminë mjekësore dhe farmaceutike, kiminë e materialeve, kiminë e mjedisit, kiminë supramolekulare, elektrokiminë, kiminë kuantike, kiminë e polimereve, gjeokiminë, kiminë bërthamore e të tjera.

Referime

  1. ↑ Brown, Theodore L.; LeMay, Jr., H. Eugene; Bursten, Bruce E.; Murphy, Catherine J.; Woodward, Patrick M.; Stoltzfus, Matthew W.; Lufaso, Michael W. (2018). "Introduction: Matter, energy, and measurement". Chemistry: The Central Science (në anglisht) (bot. 14th). New York: Pearson. fq. 46–85. ISBN 978-0134414232.
  2. ↑ Kofoed, Melissa; Miller, Shawn (2020). Introductory Chemistry (në anglisht). Utah State University: UEN Pressbooks.
  3. ↑ "What is Chemistry?" (në anglisht). Chemweb.ucc.ie. Arkivuar nga origjinali më 3 tetor 2018. Marrë më 2011-06-12.
  4. ↑ "Definition of CHEMISTRY". Merriam-Webster (në anglisht). Marrë më 2020-08-24.
  5. ↑ "Definition of chemistry | Dictionary.com". www.dictionary.com (në anglisht). Marrë më 2020-08-24.
  6. ↑ "Chemistry Is Everywhere". American Chemical Society (në anglisht). Marrë më 2020-12-01.
  7. ↑ Carsten Reinhardt. Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries. Wiley-VCH, 2001. ISBN 3-527-30271-9. f. 1–2. (gjermanisht/anglisht)
  8. ↑ Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. Chemistry: The Central Science. Prentice Hall; bot. 8 (1999). ISBN 0-13-010310-1. f. 3–4. (anglisht)
  9. ↑ "How to translate chemistry to Indonesian?". www.kamus.net (në anglisht). Marrë më 2026-01-05.
  10. ↑ "Chemistry – Chemistry and society". Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-05-06.
  11. ↑ "1.1: The Scope of Chemistry". Libretexts (në anglisht). 2018-05-20. Marrë më 2026-01-05.
  12. ↑ Ihde, Aaron J. (1984). The development of modern chemistry (në anglisht). New York: Dover. ISBN 978-0-486-64235-2.
  13. ↑ Calian, George-Florin (2010). "'Alkimia Operativa and Alkimia Speculativa'. Some Modern Controversies on the Historiography of Alchemy" (PDF). Annual of Medieval Studies at CEU (në anglisht). 16: 166–90.
  14. ↑ Newman, William R. (2011). "What Have We Learned from the Recent Historiography of Alchemy?". Isis (në anglisht). 102 (2): 313–321. doi:10.1086/660140. ISSN 0021-1753. PMID 21874691.
  15. ↑ "alchemy", zë në The Oxford English Dictionary, J.A. Simpson dhe E.S.C. Weiner, vëll. 1, bot. 2, 1989, ISBN 0-19-861213-3. (anglisht)
  16. ↑ Weekley, Ernest (1967). Etymological Dictionary of Modern English. New York: Dover Publications. ISBN 0-486-21873-2. (anglisht)
  17. ↑ "chemical bonding". Britannica (në anglisht). Encyclopædia Britannica. Marrë më 2012-11-01.
  18. ↑ Anthony Carpi. Matter: Atoms from Democritus to Dalton (anglisht).
  19. ↑ IUPAC, IUPAC Gold Book, Përkufizimi (anglisht).
  20. ↑ "California Occupational Guide Number 22: Chemists" (në anglisht). Calmis.ca.gov. 1999-10-29. Arkivuar nga origjinali më 10 qershor 2011. Marrë më 2011-06-12.
  21. ↑ "General Chemistry Online – Companion Notes: Matter" (në anglisht). Antoine.frostburg.edu. Marrë më 2011-06-12.
  22. ↑ Armstrong, James (2012). General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach (në anglisht). Brooks/Cole. fq. 48. ISBN 978-0-534-49349-3.
  23. ↑ Burrows et al. 2009, f. 13.
  24. 1 2 Housecroft & Sharpe 2008, f. 2.
  25. ↑ Burrows et al. 2009, f. 110.
  26. ↑ Burrows et al. 2009, f. 12.
  27. ↑ "IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry" (në anglisht). Acdlabs.com. Marrë më 2011-06-12.
  28. ↑ Connelly, Neil G.; Damhus, Ture; Hartshom, Richard M.; Hutton, Alan T. (2005). Nomenclature of Inorganic Chemistry IUPAC Recommendations 2005 (në anglisht). Cambridge: Royal Society of Chemistry Publishing / IUPAC. ISBN 0854044388.
  29. ↑ Hill, J. W.; Petrucci, R. H.; McCreary, T. W.; Perry, S. S. (2005). General Chemistry (në anglisht) (bot. 4th). Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall. fq. 37.
  30. ↑ Avedesian, M. M.; Baker, Hugh. Magnesium and Magnesium Alloys (në anglisht). ASM International. fq. 59.
  31. ↑ Burrows et al. 2009, f. 16.
  32. ↑ Atkins & de Paula 2009, f. 9.
  33. ↑ "Chemical Bonding by Anthony Carpi, PhD" (në anglisht). visionlearning. Marrë më 2011-06-12.
  34. ↑ Reilly, Michael. (2007). Mechanical force induces chemical reaction (anglisht), NewScientist.com news service.
  35. ↑ Changing States of Matter (anglisht), Chemforkids.com.
  36. ↑ Chemical Reaction Equation (anglisht), IUPAC Goldbook.
  37. ↑ Libri i Artë Chemical Reaction (anglisht), IUPAC Goldbook.
  38. ↑ "History of Acidity" (në anglisht). BBC. 2004-05-27. Marrë më 2011-06-12.
  39. 1 2 Principe, L. (2011). "In retrospect: The Sceptical Chymist". Nature (në anglisht). 469 (7328): 30–31. Bibcode:2011Natur.469...30P. doi:10.1038/469030a. ISSN 1476-4687. S2CID 6490305.
  40. ↑ "Selected Classic Papers from the History of Chemistry" (në anglisht). Marrë më 2017-10-08.
  41. ↑ Boyle, Robert (1661). The Sceptical Chymist (në anglisht). New York: Dover Publications, Incorporated (ribotim). ISBN 978-0-486-42825-3. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  42. ↑ Glaser, Christopher (1663). Traite de la chymie (në frëngjisht). Paris. siç gjendet në: Kim, Mi Gyung (2003). Affinity, That Elusive Dream – A Genealogy of the Chemical Revolution (në anglisht). The MIT Press. ISBN 978-0-262-11273-4.
  43. ↑ Stahl, George (1730). Philosophical Principles of Universal Chemistry (në anglisht). London, England.
  44. ↑ Dumas, J. B. (1837). 'Affinite' (shënime leksioni), vii, f. 4. "Statique chimique", Paris, Francë: Académie des Sciences. (frëngjisht)
  45. ↑ Pauling, Linus (1947). General Chemistry (në anglisht). Dover Publications, Inc. ISBN 978-0-486-65622-9. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  46. ↑ Chang, Raymond (1998). Chemistry, 6th Ed (në anglisht). New York: McGraw Hill. ISBN 978-0-07-115221-1.
  47. ↑ First chemists (anglisht), 13 shkurt 1999, New Scientist.
  48. ↑ Barnes, Ruth (2004). Textiles in Indian Ocean Societies (në anglisht). Routledge. fq. 1. ISBN 978-0415297660.
  49. ↑ Lucretius. "de Rerum Natura (On the Nature of Things)". The Internet Classics Archive (në anglisht). Massachusetts Institute of Technology. Marrë më 2007-01-09.
  50. ↑ Simpson, David (2005-06-29). "Lucretius (c. 99–55 BCE)". The Internet History of Philosophy (në anglisht). Marrë më 2020-11-10.
  51. ↑ Strodach, George K. (2012). The Art of Happiness (në anglisht). New York: Penguin Classics. fq. 7–8. ISBN 978-0-14-310721-7.
  52. ↑ Fr. 12; shih f. 291–292 të Kirk, G. S.; Raven, J. E.; Schofield, Malcolm (1983). The Presocratic Philosophers (në anglisht) (bot. 2nd). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-27455-5.
  53. ↑ Long, A. A.; Sedley, D. N. (1987). "Epicureanism: The principals of conservation". The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 25–26. ISBN 978-0-521-27556-9.
  54. ↑ "International Year of Chemistry – The History of Chemistry" (në anglisht). G.I.T. Laboratory Journal Europe. 2011-02-25. Arkivuar nga origjinali më 15 qershor 2013. Marrë më 2013-03-12.
  55. ↑ Bunch, Bryan H.; Hellemans, Alexander (2004). The History of Science and Technology (në anglisht). Houghton Mifflin Harcourt. fq. 88. ISBN 978-0-618-22123-3.
  56. ↑ Morris Kline (1985) Mathematics for the nonmathematician (anglisht). Courier Dover Publications. f. 284. ISBN 0-486-24823-2.
  57. ↑ Marcelin Berthelot, Collection des anciens alchimistes grecs (3 vëll., Paris, Francë, 1887–1888, f. 161) (frëngjisht); F. Sherwood Taylor, "The Origins of Greek Alchemy", Ambix 1 (1937), f. 40. (anglisht)
  58. ↑ Stapleton, Henry Enest; Azo, R. F.; Hidayat Husain, M. (1927). "Chemistry in Iraq and Persia in the Tenth Century A.D." Memoirs of the Asiatic Society of Bengal (në anglisht). VIII (6): 317–418. OCLC 706947607. f. 338–340; Kraus, Paul (1942–1943). Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. Le corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque (në frëngjisht). Cairo: Institut Français d'Archéologie Orientale. ISBN 978-3-487-09115-0. OCLC 468740510. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!) vëll. II, f. 41–42.
  59. ↑ Darmstaedter, Ernst. "Liber Misericordiae Geber: Eine lateinische Übersetzung des gröβeren Kitâb l-raḥma", Archiv für Geschichte der Medizin, 17/4, 1925, f. 181–197 (gjermanisht); Berthelot, Marcellin. "Archéologie et Histoire des sciences", Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France, 49, 1906, f. 308–363 (frëngjisht); shih edhe Forster, Regula. "Jābir b. Ḥayyān" (anglisht), Encyclopaedia of Islam, Three.
  60. ↑ Newman, William R. "New Light on the Identity of Geber", Sudhoffs Archiv, 1985, 69, f. 76–90; Newman, William R. The Summa perfectionis of Pseudo-Geber: A critical ed., translation and study, Leiden: Brill, 1991, f. 57–103 (anglisht). Është argumentuar nga Ahmad Y. Al-Hassan se veprat pseudo-Geber ishin në fakt përkthyer në latinisht nga arabishtja (shih Al-Hassan, Ahmad Y. "The Arabic Origin of the Summa and Geber Latin Works: A Refutation of Berthelot, Ruska, and Newman Based on Arabic Sources", në: Ahmad Y. Al-Hassan. Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry. Hildesheim: Georg Olms Verlag, 2009, f. 53–104).
  61. ↑ Marmura, Michael E.; Nasr, Seyyed Hossein (1965). "An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines. Conceptions of Nature and Methods Used for Its Study by the Ikhwan Al-Safa'an, Al-Biruni, and Ibn Sina by Seyyed Hossein Nasr". Speculum (në anglisht). 40 (4): 744–746. doi:10.2307/2851429. JSTOR 2851429.
  62. ↑ Robert Briffault (1938). The Making of Humanity, f. 196–197. (anglisht)
  63. ↑ Marshall, James L.; Marshall, Virginia R. (vjeshtë 2005). "Rediscovery of the Elements: Agricola" (PDF). The Hexagon (në anglisht). 96 (3). Alpha Chi Sigma: 59. ISSN 0164-6109. OCLC 4478114. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 25 prill 2024. Marrë më 2024-01-07.
  64. ↑ Karl Alfred von Zittel (1901). History of Geology and Palaeontology, f. 15. (anglisht)
  65. ↑ "Georgius Agricola" (në anglisht). University of California – Museum of Paleontology. Marrë më 2019-04-04.
  66. ↑ Rafferty, John P. (2012). Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks. New York: Britannica Educational Publishing, f. 10. ISBN 9781615305445 (anglisht)
  67. ↑ "History – Robert Boyle (1627–1691)" (në anglisht). BBC. Marrë më 2011-06-12.
  68. ↑ Eagle, Cassandra T.; Sloan, Jennifer (1998). "Marie Anne Paulze Lavoisier: The Mother of Modern Chemistry". The Chemical Educator (në anglisht). 3 (5): 1–18. doi:10.1007/s00897980249a. S2CID 97557390.
  69. ↑ Kim, Mi Gyung (2003). Affinity, that Elusive Dream: A Genealogy of the Chemical Revolution (në anglisht). MIT Press. fq. 440. ISBN 978-0-262-11273-4.
  70. ↑ Davy, Humphry (1808). "On some new Phenomena of Chemical Changes produced by Electricity, particularly the Decomposition of the fixed Alkalies, and the Exhibition of the new Substances, which constitute their Bases". Philosophical Transactions of the Royal Society (në anglisht). 98: 1–45. doi:10.1098/rstl.1808.0001. Marrë më 2020-11-30.
  71. ↑ "A Brief History of the Development of Periodic Table". Chemistry 412 course notes (në anglisht). Western Oregon University. Marrë më 2015-07-20.
  72. ↑ Shënim (anglisht). "...it is surely true that had Mendeleev never lived modern chemists would be using a Periodic Table" dhe "Dmitri Mendeleev" (në anglisht). Royal Society of Chemistry. Marrë më 2015-07-18.
  73. ↑ Winter, Mark. "WebElements: the periodic table on the web" (në anglisht). University of Sheffield. Arkivuar nga origjinali më 4 janar 2014. Marrë më 2014-01-27.
  74. ↑ "Julius Lothar Meyer and Dmitri Ivanovich Mendeleev" (në anglisht). Science History Institute. qershor 2016. Marrë më 2018-03-20.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  75. ↑ "What makes these family likenesses among the elements? In the 1860s everyone was scratching their heads about that, and several scientists moved towards rather similar answers. The man who solved the problem most triumphantly was a young Russian called Dmitri Ivanovich Mendeleev, who visited the salt mine at Wieliczka in 1859." Bronowski, Jacob (1973). The Ascent of Man (në anglisht). Little, Brown and Company. fq. 322. ISBN 978-0-316-10930-7.
  76. ↑ Ihde, Aaron John (1984). The Development of Modern Chemistry (në anglisht). Courier Dover Publications. fq. 164. ISBN 978-0-486-64235-2.
  77. ↑ Zielinski, Sarah (2010-12-30). "Looking Forward to the International Year of Chemistry". Smithsonian Magazine (në anglisht). Marrë më 2026-04-23.
  78. ↑ "Chemistry's year". Nature Chemistry (në anglisht). 3 (1): 1–1. 2011. doi:10.1038/nchem.933. ISSN 1755-4349.
  79. ↑ Dumé, Isabelle (2019-02-01). "The International Year of the Periodic Table has begun". Physics World (në anglisht). Marrë më 2026-04-23.
  80. ↑ "Chemistry Subdisciplines". www.thecanadianencyclopedia.ca (në anglisht). Marrë më 2024-04-01.
  81. ↑ "Analytical Chemistry". American Chemical Society (në anglisht). Marrë më 2024-04-01.
  82. ↑ Skoog, Douglas A.; Holler, F. James; Crouch, Stanley R. (2018). Principles of instrumental analysis (në anglisht) (bot. 7th). Australia: Cengage Learning. fq. 120. ISBN 978-1-305-57721-3.
  83. ↑ "Studying Biochemistry". www.biochemistry.org (në anglisht). Marrë më 2024-04-11.
  84. ↑ "Inorganic Chemistry". American Chemical Society (në anglisht). Marrë më 2024-04-01.
  85. ↑ Fahlman, Bradley D. (2011). Materials Chemistry (në anglisht) (bot. 1st). Dordrecht: Springer Netherlands Springer e-books Imprint: Springer. fq. 1–4. ISBN 978-94-007-0693-4.
  86. ↑ Brown, William Henry; Iverson, Brent L.; Anslyn, Eric V.; Foote, Christopher S. (2018). Organic chemistry (në anglisht) (bot. 8th). Boston, Massachusetts: Cengage Learning. fq. 19. ISBN 978-1-305-58035-0.
  87. ↑ Tullo, Alexander H. (2014-07-28). "C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014". Chemical & Engineering News (në anglisht). American Chemical Society. Marrë më 2014-08-22.

Bibliografia

  • Atkins, Peter; de Paula, Julio (2009) [1992]. Elements of Physical Chemistry (në anglisht) (bot. 5th). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-922672-6.
  • Burrows, Andrew; Holman, John; Parsons, Andrew; Pilling, Gwen; Price, Gareth (2009). Chemistry3 (në anglisht). Italy: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-927789-6.
  • Housecroft, Catherine E.; Sharpe, Alan G. (2008) [2001]. Inorganic Chemistry (në anglisht) (bot. 3rd). Harlow, Essex: Pearson Education. ISBN 978-0-13-175553-6.

Lexime shtesë

Literaturë popullore

  • Atkins, P. W. Galileo's Finger (Oxford University Press) ISBN 0-19-860941-8
  • Atkins, P. W. Atkins' Molecules (Cambridge University Press) ISBN 0-521-82397-8
  • Kean, Sam. The Disappearing Spoon – and Other True Tales from the Periodic Table (Black Swan) Londër, Angli, 2010 ISBN 978-0-552-77750-6
  • Levi, Primo. Tabela periodike (The Periodic Table, Penguin Books) [1975] përkthyer nga italishtja nga Raymond Rosenthal (1984) ISBN 978-0-14-139944-7
  • Stwertka, A. A Guide to the Elements (Oxford University Press) ISBN 0-19-515027-9
  • "Dictionary of the History of Ideas" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 mars 2008. Marrë më 15 gusht 2026.
  • "Chemistry". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. 6 (bot. 11th). 1911. fq. 33–76.

Tekste universitare hyrëse

  • Atkins, P.W., Overton, T., Rourke, J., Weller, M. dhe Armstrong, F. Shriver and Atkins Inorganic Chemistry (bot. 4) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5
  • Chang, Raymond. Chemistry bot. 6. Boston, Massachusetts: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0
  • Clayden, J., Greeves, N., Warren, S. Organic Chemistry (Oxford University Press)
  • Tucker, William (2024). Chemistry: Energy, Matter, and Change (në anglisht). CRC Press. ISBN 9781003479338.

Tekste të nivelit të lartë universitar ose pasuniversitar

  • Atkins, P. W. Physical Chemistry (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9
  • Atkins, P. W. et al. Molecular Quantum Mechanics (Oxford University Press)
  • McWeeny, R. Coulson's Valence (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4
  • Pauling, L. The Nature of the chemical bond (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2
  • Pauling, L., dhe Wilson, E. B. Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0
  • Smart dhe Moore. Solid State Chemistry: An Introduction (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5
  • Stephenson, G. Mathematical Methods for Science Students (Longman) ISBN 0-582-44416-0

Lidhje të jashtme

Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me Kiminë.
This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.