Stiria

Stiria
Steiermark
Shtet federal
Flag of Stiria
Flamuri
Official seal of Stiria
Stema
Location of Stiria
VendiAustria Austria
KryeqytetiGraz
Qeverisja
 • BodyLandtagu i Stirisë
 • KryetariMario Kunasek (FPÖ)
Sipërfaqja
 • Total
16.399,34 km2 (6.331,82 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2023)
 • Total
1.265.198
 • Dendësia77,14932/km2 (199,8158/sq mi)
GDP
[1]
 • Gjithsej€63.924 trilionë (2024)
 • Per capita€50,294 (2024)
Zona kohoreUTC+1 (CET)
 • Verë (DST)UTC+2 (CEST)
HDI (2022)0.923[2]
very high · 4-të nga 9
Faqja zyrtareQeveria e shtetit federal

Stiria (gjermanisht: Steiermark, [ˈʃtaɪɐˌmaʁk]; bavarisht: Steiamårk; Sllovenisht: Štajerska; hungarisht: Stájerország) është një shtet austriak i vendosur në juglindje të vendit. Për nga sipërfaqja është i dyti më i madh (pas Austrisë së Poshtme) nga nëntë shtetet federale austriake, që mbulon 16.399 km2 (6.332 sq mi). Kufizohet me Slloveninë (Korushkën, Podravskën dhe Pomurskën) dhe shtetet austriake të Austrisë së Epërme, Austrisë së Poshtme, Salzburgun, Burgenland dhe Karinthia. Kryeqyteti është Graz i cili kishte 288.808 banorë në fillim të vitit 2019.

Stiria është gjeografikisht i larmishëm. Pjesët veriore dhe veriperëndimore, të njohura zakonisht si Stiria e Epërme ([Obersteiermark), janë malore. Pjesët qendrore dhe jugore të shtetit përfshijnë pellgun e Grazit, kodrat, zonat bujqësore, vreshtat dhe rajonet me burime termale. Stiria njihet gjerësisht si "Zemra e Gjelbër e Austrisë".

Historikisht, Stiria u zhvillua nga Marshi i Stirisë, i cili u emërua sipas Steyrit në Austrinë e Sipërme të sotme. U bë margraviat në shekullin e 11-të dhe u ngrit në Dukatin e Stirisë në vitin 1180. Në vitin 1192, sipas kushteve të Paktit Georgenberg, Stiria kaloi te dukët Babenberg të Austrisë, duke e lidhur historinë e saj ngushtë me atë të Austrisë. Rajoni më vonë u bë pjesë e monarkisë së Habsburgëve dhe, së bashku me Karinthian dhe Karniolën, formuan një pjesë thelbësore të Austrisë së Brendshme.[3]

Dukati historik ishte më i madh se shteti modern austriak. Pas Luftës së Parë Botërore, Stiria jugore, duke përfshirë qytetet e Maribor, Celje dhe Ptuj, u nda nga Austria dhe u bë pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, më vonë Jugosllavisë dhe tani Sllovenisë. Ky rajon njihet zakonisht në anglisht si Stiria Sllovene ose Stiria e Poshtme.[4][5]

Stiria është një nga rajonet kryesore industriale dhe kërkimore të Austrisë. Ekonomia e saj përfshin prodhimin, inxhinierinë mekanike, industritë e furnizimit me automobila, metalurgjinë, përpunimin e drurit, teknologjinë mjedisore, bujqësinë dhe turizmin. Zona e Gracit është një qendër e madhe e universiteteve, institucioneve kërkimore dhe industrive të teknologjisë së lartë, ndërsa Steiermarki i Epërm ka një lidhje të gjatë me minierat, prodhimin e hekurit dhe çelikut. Stiria Jugore dhe Lindore janë të njohura për verën, kultivimin e frutave, spa-të dhe turizmin kulinar.

Emri

Marshi i Stirisë e mori emrin nga selia origjinale e dinastisë së saj sunduese Otakar: Steyr, në Austrinë e Epërme të sotme, e cila nga ana tjetër e merr emrin nga lumi Steyr me të njëjtin emër, që rrjedh nga Stiria kelte. Në gjermanishten vendase zona quhet ende "Steiermark", ndërsa në anglisht përdoret emri latin "Styria". Megjithatë, deri në fund të shekullit të 19-të, emri gjerman "Steyer", një drejtshkrim paksa i modernizuar i Steyr, ishte gjithashtu i zakonshëm. Lidhja e lashtë midis qytetit të Steyr dhe Styria është gjithashtu e dukshme në stemat e tyre pothuajse identike, një panterë të bardhë në një sfond të gjelbër. Styria njihet gjithashtu si "Marshi i Gjelbër", për shkak se është më i pyllëzuari nga të gjitha shtetet austriake, ose si "Margraviati i Hekurt" për trashëgiminë e tij të gjatë të prodhimit dhe inxhinierisë.

Gjeografia

Stiria është gjeografikisht i larmishëm. Pjesët veriore dhe veriperëndimore, të njohura zakonisht si Stiria e Epërme (Obersteiermark), janë malore dhe përfshijnë pjesë të Alpeve Gëlqerorë Verior dhe Alpeve Qendrore Lindore, me lugina të formuara nga lumenjtë Mur, Mürz, Enns dhe Salza. Pjesët qendrore dhe jugore të shtetit përfshijnë pellgun e Gracit, kodrat, zonat bujqësore, vreshtat dhe rajonet me burime termale.[6] Për shkak të pyjeve të saj të gjera dhe peizazheve të larmishme, Stiria njihet gjerësisht si "Zemra e Gjelbër e Austrisë".[7]

  • Termi "Stiria e Epërme" (Obersteiermark) i referohet pjesëve veriore dhe veriperëndimore të shtetit federal (distriktet Liezen, Murau, Murtal, Leoben, Bruck-Mürzzuschlag).). Distriktet Leoben dhe Bruck-Mürzzuschlag quhen gjithashtu "Stiria e Lartë" (Hochsteiermark).
  • Termi "Stiria Perëndimore" (Weststeiermark) përdoret për distriktet në perëndim të Grazit (Voitsberg, Deutschlandsberg, pjesa perëndimore e distriktit Leibnitz). Për shkak të peizazhit të ngjashëm me kodra, lugina, verë dhe kulturë, rajoni në Styria perëndimore quhet edhe "Toskana e Stirisë".[8]
  • Distriktet në lindje të Grazit (Weiz, Hartberg-Fürstenfeld, dhe Südoststeiermark)) quhen "Stiria Lindore" (Oststeiermark).

Pjesët perëndimore dhe lindore të distriktit Graz-Umgebung (fjalë për fjalë, "rrethina e Grazit") mund të konsiderohen ose jo pjesë të Stirisë Perëndimore dhe Lindore, përkatësisht. E katërta jugore e Dukatit të Stirisë, e cila pas Luftës së Parë Botërore u bë pjesë e Jugosllavisë dhe më vonë e Sllovenisë (përveç Luftës së Dytë Botërore), quhej (dhe ndonjëherë në gjuhën e folur ende quhet) "Stiria e Poshtme" (Untersteiermark; sllovenisht: Štajerska).

Ndarja administrative

Shteti federal është i ndarë në 13 distrikte (Bezirke), njëri prej të cilëve është qytet statutor. Ka 286 komuna.

Qyteti statutor

Distriktet

  • Bruck-Mürzzuschlag
  • Deutschlandsberg
  • Graz-Umgebung
  • Hartberg-Fürstenfeld
  • Leibnitz
  • Leoben
  • Liezen (with the subdistrict Gröbming)
  • Murau
  • Murtal
  • Südoststeiermark
  • Voitsberg
  • Weiz

Referime

  1. ↑ "EU regions by GDP, Eurostat". www.ec.europa.eu (në anglisht). Marrë më 18 shtator 2023.
  2. ↑ "Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (në anglisht). Marrë më 13 shtator 2018.
  3. ↑ "Austria – Later Babenberg period". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2 maj 2026.
  4. ↑ "Steiermark". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2 maj 2026.
  5. ↑ "Losing Southern Styria". The World of the Habsburgs (në anglisht). Marrë më 2 maj 2026.
  6. ↑ "Steiermark". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2 maj 2026.
  7. ↑ "Styria in Summer". Austria.info (në anglisht). Austrian National Tourist Office. Marrë më 2 maj 2026.
  8. ↑ "Die Steiermark ist da, wo es aussieht wie in der Toskana" (në gjermanisht). Neue Zürcher Zeitung. Arkivuar nga origjinali më 13 nëntor 2021. Marrë më 13 nëntor 2021.

Lidhje të jashtme

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.