Karinthia

Karinthia
Shtet federal
Kärnten (Gjermanisht)
Koroška (Sllovenisht)
Flag of Karinthia
Flamuri
Coat of arms of Karinthia
Coat of arms
Location of Karinthia
VendiAustria Austria
KryeqytetiKlagenfurt
Qeverisja
 • BodyLandtag i Karinthias
 • KryetariDaniel Fellner (SPÖ)
Sipërfaqja
 • Total
9.364 km2 (3.615 sq mi)
Highest elevation
(Grossglockner)
3.798 m (12.461 ft)
Lowest elevation
(Drau, në Rabenstein (Lavamünd) në kufirin me Slloveninë[1])
339 m (1.112 ft)
Popullsia
 (janar 2026)
 • Total
570.167
 • Dendësia6.089/km2 (157,7/sq mi)
GDP
[2]
 • Gjithsej€28.270 billion (2024)
 • Per capita€49,596 (2024)
Zona kohoreUTC+1 (CET)
 • Verë (DST)UTC+2 (CEST)
HDI (2022)0.913[3]
very high · 7-të nga 9
Faqja zyrtarewww.ktn.gv.at

Karinthia (gjermanisht: Kärnten, Shqiptimi gjermanisht: [ˈkɛɐ̯ntn̩]; sllovenisht: Koroška; italisht: Carinzia) është shteti më jugor nga shtetet austriake. I vendosur brenda Alpeve Lindore, dhe është e njohur për malet dhe liqenet e saj. Gjuha kryesore është gjermanishtja. Dialektet e saj rajonale i përkasin grupit jugor bavarez. Dialektet sllovene karinase, të cilat mbizotëronin në pjesën juglindore të rajonit deri në gjysmën e parë të shekullit të 20-të, tani flitet nga një pakicë e vogël.

Historia

Historia e vendbanimeve të Karinthias daton që nga epoka paleolitike. Gjetjet arkeologjike të objekteve prej guri në një shpellë stalaktiti pranë Griffen janë më të vjetra se 30,000 vjet; vendbanimet më të mëdha në rajonet Lavanttal, Maria Saal dhe Villach janë dokumentuar që nga rreth vitit 3000 p.e.s. Mbetjet e një vendbanimi parahistorik shtëpish palafite u zbuluan në Liqenin Keutschach, sot pjesë e banesave me shtylla parahistorike rreth Alpeve të Vendit të Trashëgimisë Botërore. Gjetjet e skeleteve nga rreth vitit 2000 p.e.s. (pranë Friesach) tregojnë një popullsi të përhershme, dhe bujqësia intensive e punueshme, si dhe tregtia me kripë dhe produkte mesdhetare, ishin të zakonshme që gjatë periudhave të kulturës Urnfield dhe Hallstatt. Fushat e varreve të Hallstatt u zbuluan pranë Dellach (Gurina), Rosegg (Frög) dhe në malin Gracarca në juglindje të Liqenit Klopein.

Noriku

Rreth vitit 300 p.e.s., disa fise ilire dhe kelte u bashkuan në Mbretërinë e Norikut, të përqendruar në kryeqytetin Noreia, ndoshta të vendosur në pellgun e Zollfeld pranë qytetit të mëvonshëm romak të Virunumit. E njohur për prodhimin e kripës dhe hekurit, Mbretëria mbajti marrëdhënie intensive tregtare me popujt etruskë dhe gjatë shekujve zgjeroi kufijtë e mbretërisë së saj deri në Danub në veri. Perandoria Romake e përfshiu Norikun në vitin 15 p.e.s. Përveç selisë administrative të Virunumit, qytetet e Teurnia, Santicum (Villach) dhe Iuenna (Globasnitz) u ngritën si qendra të kulturës romake. Provinca e Norikut mbeti strategjikisht e rëndësishme si një zonë minerare për hekur, ar dhe plumb dhe si një rajon bujqësor. Gjatë mbretërimit të Perandorit Dioklecian (245–313) Noriku u nda në dy provinca: Noricum ripense ("Noriku përgjatë lumit", pjesa veriore në jug të Danubit) dhe Noricum mediterraneum ("Noriku pa dalje në det", rrethi në jug të kreshtës alpine). Teurnia u bë selia administrative e kësaj të fundit, si dhe një seli peshkopale krishtere e hershme.

Ndërsa Perandoria Romake ra në shekullin e 5-të e.r., rajoni i Norikut u ekspozua ndaj fushatave të përsëritura të fiseve gjermanike, me ç'rast popullsia u tërhoq në vendbanime në majë të kodrave. Në vitin 408, trupat visigote nën mbretin Alarik I hynë në Norik nga Italia përmes Alpeve Karnike dhe u bashkuan me komandantin romak Stiliko, i cili si rezultat u rrëzua nga froni dhe u ekzekutua për tradhti të lartë (gusht 408). Nga viti 472, forcat ostrogote dhe alemane bënë fushatë në Norik, i cili u bë një provincë e Mbretërisë së Italisë të Odoakerit në vitin 476 dhe e Mbretërisë Ostrogote nga viti 493. Me vdekjen e mbretit Teoderiku i Madh në vitin 526, mbretëria italiane u shemb përfundimisht dhe Perandoria Bizantine Romake Lindore nën Justinianin I pushtoi përkohësisht rajonin e Norikut gjatë Luftës Gotike të viteve 535 deri në vitin 554.

Gjeografia

Shteti shtrihet rreth 180 km nga lindja në perëndim dhe 70 km në drejtimin veri-jug. Me 9,536 km2, është shteti i pestë më i madh austriak për nga sipërfaqja. Shumica e qyteteve dhe liqeneve më të mëdha të Karinthias ndodhen brenda pellgut të Klagenfurtit në juglindje, një pellg sedimentar i brendshëm alpin që mbulon rreth një të pestën e sipërfaqes. Këto toka të Karinthias së Poshtme ndryshojnë nga rajoni malor i Karinthias së Epërme në veriperëndim, duke u shtrirë deri në kreshtën alpine.

Tokat e Karinthias kufizohen nga vargmale: Alpet Karnike dhe Karavankët formojnë kufirin me Italinë (Friuli-Venezia Giulia) dhe Slloveninë (Rajoni Statistikor i Karinthias, Rajoni Statistikor i Savinjës dhe Rajoni Statistikor i Karniolës së Epërme). Vargu malor Tauern i Lartë me malin Grossglockner, 3,797 m, e ndan atë nga shteti i Salzburgut në veriperëndim. Në verilindje dhe në lindje, përtej qafës malore Pack Saddle, ndodhet shteti i Stirisë. Lumi kryesor i Karinthias është Drava (Drau), ai formon një luginë të vazhdueshme me Tirolin Lindor dhe Tirolin në perëndim. Degët e tij janë lumenjtë Gurk, Glan, Lavant, dhe Gail. Liqenet e Karinthias, përfshirë Wörther See, Millstätter See, Liqeni Ossiach, dhe Liqeni Faak, janë një atraksion i madh turistik.

Kryeqyteti është Klagenfurt. Qyteti tjetër i rëndësishëm është Villach, të dy të lidhur fort ekonomikisht. Qytete të tjera të mëdha përfshijnë Althofen, Bad Sankt Leonhard im Lavanttal, Bleiburg, Feldkirchen, Ferlach, Friesach, Gmünd, Hermagor, Radenthein, Sankt Andrä, Sankt Veit an der Glan, Spittal an der Drau, Straßburg, Völkermarkt, Wolfsberg.

Karinthia ka një klimë kontinentale të lagësht (Köppen), me verë të nxehtë dhe mesatarisht të lagësht dhe dimra të gjatë e të ashpër. Në dekadat e fundit, dimrat kanë qenë jashtëzakonisht të thatë. Maksimumi i reshjeve të verës shpesh merr formën e shiut të rrëmbyeshëm dhe stuhive, veçanërisht në rajonet malore. Kreshta kryesore alpine në veri është një ndarje meteorologjike me anë të windward and leeward ku foehn ndodh rregullisht.

Për shkak të relievit të larmishëm, ekzistojnë mikroklima të shumta të dallueshme. Megjithatë, sasia mesatare e orëve me diell është më e larta nga të gjitha shtetet në Austri. Në vjeshtë dhe dimër, inversioni i temperaturës shpesh dominon klimën, e karakterizuar nga qetësia e ajrit, një mjegull e dendur që mbulon luginat e ngrira dhe bllokon ndotjen për të formuar smog, ndërsa mot i butë me diell regjistrohet më lart në kodra dhe male.

Demografia

Historical population
YearPop.±%
1869315,397—    
1880324,857+3.0%
1890337,013+3.7%
1900343,531+1.9%
1910371,372+8.1%
1923371,227−0.0%
1934405,129+9.1%
1939416,268+2.7%
1951474,764+14.1%
1961495,226+4.3%
1971526,759+6.4%
1981536,179+1.8%
1991547,798+2.2%
2001559,404+2.1%
2011556,173−0.6%
2021564,328+1.5%
2026570,167+1.0%
Source: Censuses[4]

Pjesa më e madhe e popullsisë së Karinthias vendoset në pellgun e Klagenfurt midis Villach dhe Klagenfurt. Në vitin 2008, përqindja e popullsisë me sfond migrimi në Karinthia ishte 9.3% e popullsisë totale, rreth gjysma e shifrës austriake prej 17.5%.[5] Deri në vitin 2020, përqindja e popullsisë me sfond migrimi në Karinthia ishte rritur në 14.5%, megjithatë kjo shifër mbetet më e ulët se mesatarja austriake, ku gati një e katërta e popullsisë ka një sfond migrimi.[6]

Shumica e popullsisë së Karinthias sot është gjermanishtfolëse. Në jug të provincës (kryesisht në distriktet Villach-Land Klagenfurt-Land dhe Völkermarkt) jetojnë sllovenë të Karinthias ku ata flasin sllovenisht dhe njihen si një pakicë etnike autoktone. Diskutimi rreth të drejtave të grupeve etnike (p.sh., tabelat dygjuhëshe të emrave të vendeve) mund të jetë shumë emocional dhe të drejtat e sllovenëve në Karinthia ende nuk zbatohen plotësisht.

Ndarja administrative

Distriktet e Karinthias

Shteti është i ndarë në tetë distrikte (Bezirke) rurale dhe dy urbane, këto të fundit janë qytetet statutore (Statutarstädte) të Klagenfurt dhe Villach. Ekzistojnë 132 komuna, nga të cilat 17 janë të përfshira si qytete dhe 40 janë me statusin e qyteteve më të vogla tregtare (Marktgemeinden).

Qytetet statutore

Distriktet rurale

  • Feldkirchen
  • Hermagor
  • Klagenfurt-Land
  • Sankt Veit an der Glan
  • Spittal an der Drau
  • Villach-Land
  • Völkermarkt
  • Wolfsberg (WO)

Politika

Klagenfurt Landhaus, selia e Landtagut Karinthian

Asambleja shtetërore Kärntner Landtag, ("Dieta Shtetërore e Karinthias"), është një legjislaturë njëdhomëshe. 36 anëtarët e saj zgjidhen nga listat e partive sipas parimit të përfaqësimit proporcional dhe shërbejnë për një mandat pesëvjeçar, me zgjedhjet që mbahen çdo pesë vjet. Shtetasit austriakë mbi moshën 16 vjeç që banojnë në Karinthia kanë të drejtë vote. Landtag ka një prag prej 5%.

Legjislatura zgjedh gjithashtu qeverinë e shtetit, të përbërë nga një ministër-president ose Guvernator, titulli i lashtë i të cilit është Landeshauptmann ("Kapiten Shteti"), dy zëvendësit e tij dhe katër ministra të tjerë Landesräte. Anëtarët e kabinetit formonin një qeveri të përbërë nga të gjitha partitë, të zgjedhur sipas një sistemi përfaqësimi proporcional bazuar në numrin e përfaqësuesve të partive politike në Landtag në një sistem të njohur si Proporz, megjithatë ky sistem u shfuqizua në Karinthia në vitin 2017.[7]

Gjuha

Gjermanishtja është gjuha zyrtare.[8]

Popullsia është kryesisht gjermanishtfolëse me një dialekt unik (dhe lehtësisht të dallueshëm) austro-bavarisht jugor, tipik i të cilit është se të gjitha zanoret e shkurtra gjermane para bashkëtingëlloreve të dyfishta janë zgjatur ("zgjatja e zanoreve të Karinthit").[9]

Një pakicë sllovenefolëse, e njohur si Sllovenët Karinthian, është e përqendruar në pjesët jugore dhe juglindore të shtetit. Madhësia e saj nuk mund të përcaktohet saktësisht sepse përfaqësuesit e grupit etnik refuzojnë një numërim.[10] Rekomandimet për një bojkot të regjistrimit të vitit 2001, i cili kërkoi gjuhën e përdorur në komunikimin e përditshëm, e uli numrin e folësve të sllovenishtes në 12,554 persona, 2.38% e një popullsie gjithsej prej 527,333.[11]

Referime

  1. ↑ Geographische Werte – Marktgemeinde Lavamünd
  2. ↑ "EU regions by GDP, Eurostat". www.ec.europa.eu (në anglisht). Marrë më 18 shtator 2023.
  3. ↑ "Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (në anglisht). Marrë më 2018-09-13.
  4. ↑ Historic Censuses - STATISTICS AUSTRIA. Statistics Austria.
  5. ↑ Statistik Austria, Österreichischer Städtebund: Österreichs Städte in Zahlen 2009. Statistik Austria, Wien 2009
  6. ↑ "Österreich - Migrationshintergrund Bundesland 2020". Statista (në gjermanisht). Marrë më 2022-01-26.
  7. ↑ "Kärnten schafft den Proporz ab" [Carinthia abolishes Proporz]. Die Presse (në gjermanisht). 2017-07-11. Marrë më 2024-11-09.
  8. ↑ Kärntner Landesverfassung -K-LVG
  9. ↑ "Dialekte". AEIOU (në anglisht). Marrë më 2025-12-01.
  10. ↑ Austrian Centre for Ethnic Groups (2007). On the Implementation of the European Framework Convention for the Protection of National Minorities in the Republic of Austria (PDF) (në anglisht). fq. 6–11.
  11. ↑ "Bevölkerung mit österreichischer Staatsbürgerschaft nach Umgangssprache seit 1971" (në gjermanisht). Statistik Austria. Marrë më 2009-04-13.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)

Lidhje të jashtme

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.