Virgjili

Virgjili
Mozaik i Virgjilit nga shekulli III, i ulur mes muzave Klio dhe Melpomene (nga Hadrumetumi [Suza], Tunizi)
Born	Publius Vergilius Maro 15 tetor 70 p.e.s. Andes, Galia Cisalpine, Republika Romake
Died	21 shtator 19 p.e.s. (50 vjeç) Brindizi, Itali, Perandoria Romake
Occupation	Poet
Genre	Poezi epike, poezi didaktike, poezi baritore
Literary movement	Poezia augustiane
Notable works	Eklogat Gjeorgjiket Eneida

Publius Vergilius Maro (shqiptimi latinisht: [ˈpuːbliʊs wɛrˈɡɪliʊs ˈmaroː]; 15 tetor 70 p.e.s. – 21 shtator 19 p.e.s.), i njohur zakonisht si Virgjili (ose Vergjili), ishte një poet romak i lashtë i periudhës augustiane. Ai shkroi tri nga poemat më të njohura të letërsisë latine: Eklogat (ose Bucolica), Gjeorgjiket, dhe poemën epike Eneida. Disa poema të vogla, të mbledhura nën titullin Appendix Vergiliana, iu atribuuan atij në kohët e lashta, por studiuesit modernë i konsiderojnë të rreme, me përjashtim të mundshëm të disa pjesëve të shkurtra.

I nderuar tashmë si autor klasik që gjatë jetës së tij, Virgjili zëvendësoi shpejt Enin dhe autorë të tjerë të hershëm si tekst standard shkollor, dhe mbeti poeti latin më i njohur gjatë antikitetit të vonë, mesjetës, dhe fillimeve të kohës moderne, duke ushtruar një ndikim të madh mbi letërsinë perëndimore. Geoffrey Chaucer i dha Virgjilit një vend unikisht të spikatur në veprën The House of Fame (1374–1385), duke e përshkruar si të qëndruar "mbi një shtyllë prej hekuri të kallajisur të shndritshme". Në Komedia Hyjnore, ku Virgjili shfaqet si udhërrëfyesi i autorit nëpër Ferr dhe Purgator, Dante Aligieri i jep haraç Virgjilit me fjalët "ti je i vetmi prej të cilit mora stilin e bukur që më ka nderuar" (Inf. I.86–87). Në shekullin XX, T. S. Eliot filloi një ligjëratë të famshme mbi temën "Çfarë është një klasik?" duke pohuar si të vetëkuptueshme se "cilido përkufizim të cilit t'i arrijmë, nuk mund të jetë një i tillë që përjashton Virgjilin".

Biografia tradicionale

Burimet biografike

Informacioni biografik për Virgjilin transmetohet kryesisht nëpërmjet vitae ("jetëshkrimeve") të poetit, të vendosura para komentimeve mbi veprën e tij nga Probusi, Donati, dhe Servius Gramatikani. Jetëshkrimi i dhënë nga Donati konsiderohet të riprodhojë nga afër jetën e Virgjilit siç e kishte shkruar Svetoni në një vepër të humbur mbi jetët e autorëve të famshëm. Jetëshkrimi shumë më i shkurtër i dhënë nga Servius gjithashtu duket të jetë një përmbledhje e Suetonit, me përjashtim të një apo dy pohimeve. Thuhet se Vari shkroi një kujtim për mikun e tij Virgjilin, dhe Suetoni ka gjasa të jetë mbështetur në këtë vepër të humbur dhe në burime të tjera bashkëkohore me poetin. Një jetëshkrim i shkruar në vargje nga gramatikani Fokas (ndoshta aktiv në shekujt IV–V e.s.) ndryshon në disa detaje nga Donati dhe Servius. Studiuesi Henry Nettleship besonte se jetëshkrimi i atribuuar Probusit mund të jetë mbështetur në mënyrë të pavarur në të njëjtat burime si Suetoni, por atribohet nga autoritete të tjera një autori anonim të shekullit V ose VI e.s. që u mbështet te Donati, Servius, dhe Fokasi. Jetëshkrimi i Servius ishte burimi kryesor i biografisë së Virgjilit për lexuesit mesjetarë, ndërsa jetëshkrimi i Donatit pati një qarkullim më të kufizuar, dhe jetëshkrimet e Fokasit e Probusit mbetën kryesisht të panjohura.

Bust modern i Virgjilit te hyrja e kriptit të tij në Napoli

Megjithëse komentimet regjistrojnë shumë informacion faktik për Virgjilin, disa nga dëshmitë e tyre mund të tregohen se mbështeten në alegorizim dhe në përfundime të nxjerra nga vetë poezia e tij. Për këtë arsye, detajet mbi jetën e Virgjilit konsiderohen deri diku problematike.

Familja dhe lindja

Sipas vitae të lashta, Publius Vergilius Maro lindi ditën e Ideve të tetorit gjatë konsullatës së Pompeut dhe Krasit (15 tetor 70 p.e.s.) në fshatin Andes, afër Mantovës në Galinë Cisalpine (Italia e veriut, e shtuar në Itali gjatë jetës së tij). Jetëshkrimi Donatian raporton se disa thonë babai i Virgjilit ishte një poçar, por shumica thonë ai ishte punonjës i një apparitor-i (nëpunësi gjyqësor) të quajtur Magius, vajza e të cilit ai u martua. Sipas Fokasit dhe Probusit, nëna e Virgjilit quhej Magia Polla. Emri gentilik i familjes së nënës së Virgjilit, Magius, dhe mospërputhja mes formës gjinore të këtij emri (Magi) te jetëshkrimi i Servius me gjinoren magi të emrit magus ("magjistar"), ndoshta kontribuoi në lindjen e legjendës mesjetare se babai i Virgjilit punonte për një magjistar shëtitës, dhe se vetë Virgjili ishte magjistar.

Analiza e emrit të tij ka çuar disa të besojnë se ai rridhte nga kolonë romakë të hershëm; kjo spekulim modern nuk mbështetet nga dëshmi narrative nga shkrimet e tij apo nga biografë të mëvonshëm.

Vendndodhja e Andes

Një traditë me origjinë të paqartë, e pranuar nga Dante, identifikon Andes-in me Pietole-n moderne, dy a tre milje në juglindje të Mantovës. Biografia e lashtë e atribuuar Probusit regjistron se Andes ndodhej tridhjetë milje romake (rreth 45 km) nga Mantova. Ekzistojnë tetë a nëntë referenca ndaj gens-it (fisit) të cilit i përkiste Virgjili, gens Vergilia, në mbishkrime nga Italia veriore — katër prej tyre nga qytete larg Mantovës, tri nga Verona, dhe një nga Calvisano, një ofertë votive drejtuar Matronae-ve (një grup hyjnish) nga një grua e quajtur Vergilia. Një varr i ngritur nga një pjesëtar i gens Magia, fisi të cilit i përkiste nëna e Virgjilit, gjendet në Casalpoglio, vetëm 12 km nga Calvisano. Studiuesi Robert Seymour Conway teorizoi se këto mbishkrime kanë të bëjnë me të afërm të Virgjilit, dhe se Calvisano ose Carpenedolo, jo Pietole, është vendndodhja e Andes-it. E. K. Rand mbrojti vendin tradicional në Pietole. Debati mbi vendndodhjen e saktë të Andes-it mbetet i pazgjidhur mes studiuesve modernë.

Drejtshkrimi i emrit

Deri në shekullin IV apo V e.s., drejtshkrimi origjinal Vergilius ishte ndryshuar në Virgilius, dhe ky drejtshkrim i fundit u përhap në gjuhët moderne evropiane. Ky drejtshkrim i fundit vazhdoi të përdoret edhe pse, që në shekullin XV, studiuesi klasik Poliziano kishte treguar se Vergilius ishte drejtshkrimi origjinal. Sot, të dyja anglicizimet Vergil dhe Virgil konsiderohen të pranueshme.

Ka spekulime se drejtshkrimi Virgilius mund të ketë lindur nga një lojë fjalësh, pasi virg- bart një jehonë të fjalës latine për "shkop magjik" (uirga), Virgjili duke qenë veçanërisht i lidhur me magjinë në mesjetë. Ekziston edhe mundësia se virg- synon të evokojë latinishten virgo ("virgjëreshë"); kjo do të ishte një referencë ndaj ekloges së katërt, e cila ka një histori interpretimesh të krishtera, veçanërisht mesianike.

Fëmijëria dhe arsimimi

Virgjili e kaloi fëmijërinë e tij në Cremona deri në vitin e tij të 15-të (55 p.e.s.), kur thuhet se mori toga virilis-in (togën e burrërisë) pikërisht ditën kur vdiq Lukreci. Nga Cremona, ai u zhvendos në Milano, dhe shpejt më pas në Romë. Pas një konsiderimi të shkurtër për një karrierë në retorikë dhe drejtësi, Virgjili i drejtoi talentet e tij drejt poezisë. Përkundër pohimeve të biografëve se familja e Virgjilit ishte me mjete modeste, këto rrëfime mbi arsimimin e tij, si dhe mbi marrjen ceremoniale të toga virilis-it, sugjerojnë se babai i tij ishte një pronar toke i pasur nga rendi ekuestër.

Thuhet se ishte i gjatë e i fuqishëm, me lëkurë të errët dhe pamje fshatare. Virgjili duket të ketë vuajtur nga shëndeti i keq gjatë gjithë jetës së tij dhe në disa mënyra jetoi jetën e një të sëmuri. Shokët e shkollës e konsideronin Virgjilin të turpshëm dhe të tërhequr, dhe atij iu vu nofka "Parthenias" ("virgjëreshë") për shkak të largësisë së tij.

Karriera poetike

Tradita biografike pohon se Virgjili filloi Eklogat hekzametrike në vitin 42 p.e.s., dhe mendohet se përmbledhja u botua rreth viteve 39–38 p.e.s., megjithëse kjo mbetet e diskutueshme. Pas mundjes së ushtrisë së drejtuar nga vrasësit e Jul Çezarit në Betejën e Filipeve (42 p.e.s.), Oktaviani u përpoq t'i paguante veteranët e tij me tokë të konfiskuar nga qytete të Italisë veriore, gjë që — sipas traditës — përfshinte një pronë afër Mantovës që i përkiste Virgjilit. Humbja e fermës familjare të Virgjilit dhe përpjekja nëpërmjet peticioneve poetike për të rifituar pronën e tij u panë si motivet e tij në kompozimin e Eklogave. Kjo tashmë konsiderohet si një përfundim i pambështetur i nxjerrë nga interpretimet e Eklogave. Në Eklogat 1 dhe 9, Virgjili në të vërtetë dramatizon ndjenjat kontradiktore të shkaktuara nga brutaliteti i konfiskimeve të tokës nëpërmjet idiomës baritore, por nuk ofron dëshmi të pakontestueshme për incidentin biografik të supozuar.

Pak pas botimit të Eklogave, ndoshta para vitit 37 p.e.s., Virgjili u bë pjesë e rrethit të Gaius Maecenas-it, këshilltari i aftë politik i Oktavianit, i cili kërkonte të kundërbalanconte simpatinë ndaj Antonit mes familjeve udhëheqëse duke i rreshtuar figurat letrare romake në krah të Oktavianit. Virgjili erdhi të njohë shumë figura të tjera letrare udhëheqëse të kohës, përfshirë Horacin, në poezinë e të cilit përmendet shpesh, dhe Varius Rufus-in, i cili më vonë ndihmoi të përfundonte Eneidën. Me këmbënguljen e Maecenas-it, sipas traditës, Virgjili i kaloi vitet e ardhshme (ndoshta 37–29 p.e.s.) në poemën e gjatë hekzametrike të quajtur Gjeorgjiket (nga greqishtja, "Mbi punën e tokës"), të cilën ia kushtoi Maecenas-it.

Virgjili punoi mbi Eneida gjatë njëmbëdhjetë viteve të fundit të jetës së tij (29–19 p.e.s.), e komisionuar, sipas Propercit, nga Augusti. Sipas traditës, Virgjili udhëtoi drejt provincës senatoriale të Akesë në Greqi, rreth vitit 19 p.e.s., për të rishikuar Eneidën. Pas takimit me Augustin në Athinë dhe vendimit për t'u kthyer në shtëpi, Virgjili kapi një ethe teksa vizitonte një qytet afër Megaras. Pasi kaloi në Itali me anije, i dobësuar nga sëmundja, Virgjili vdiq në Puli më 21 shtator 19 p.e.s. Augusti urdhëroi ekzekutorët letrarë të Virgjilit, Varius Rufus-in dhe Plotius Tucca-n, të mos e respektonin dëshirën e Virgjilit që poema të digjej, duke urdhëruar në vend të kësaj që të botohej me sa më pak ndryshime redaktuese të ishte e mundur.

Varrimi dhe varri

Pas vdekjes së tij në Brindizi sipas Donatit, ose në Tarent sipas dorëshkrimeve të vona të Servius-it, mbetjet e Virgjilit u transportuan në Napoli, ku varri i tij u gdhend me një epitaf që ai vetë e kishte kompozuar: Mantua me genuit; Calabri rapuere; tenet nunc Parthenope. Cecini pascua, rura, duces; "Mantova më dha jetë, kalabrezët ma morën, Napoli më mban tani; kënduam për kullota, ferma, dhe komandantë." (përkth. Bernard Knox). Marciali raporton se Silius Italicus e shtoi vendin te prona e tij, dhe Plini i Riu thotë se Silius "do ta vizitonte varrin e Virgjilit sikur të ishte tempull".

Struktura e njohur si varri i Virgjilit gjendet te hyrja e një tuneli të lashtë romak (grotta vecchia) në Piedigrotta, një rreth 3 km nga qendra e Napolit, pranë portit të Mergellinës, në rrugën drejt veriut për në Pozzuoli. Ndërsa Virgjili ishte tashmë objekt admirimi letrar edhe para vdekjes së tij, në mesjetë emri i tij u shoqërua me fuqi mrekullibërëse, dhe për një çift shekujsh varri i tij ishte destinacion pelegrinazhesh dhe adhurimi. Një legjendë e famshme mesjetare sipas së cilës Pali Apostulli kishte vizituar varrin e Virgjilit dhe kishte qarë që një poet kaq i madh kishte vdekur pa besimin e krishterë përmendet në një himn liturgjik që thuhet se ishte përdorur në ditën e festës së Palit në Mantova.

Deri në shekullin XIX, varri i supozuar tërhoqi udhëtarë të Turit të Madh, dhe ende sot tërheq vizitorë.

Veprat

Veprat e hershme

Sipas komentuesve, Virgjili mori arsimin e tij të parë kur ishte pesë vjeç, dhe më vonë shkoi në Cremona, Milano, dhe përfundimisht Romë për të studiuar retorikën, mjekësinë, dhe astronominë, të cilat do t'i braktiste për filozofinë. Nga referencat admiruese të Virgjilit ndaj shkrimtarëve neoterikë Asinius Polioni dhe Cina, është konkluduar se ai ishte, për një kohë, i lidhur me rrethin neoterik të Katulit. Sipas Catalepton-it, ai filloi të shkruante poezi teksa ishte në shkollën epikureiane të Siros në Napoli. Një grup veprash të vogla të atribuuara Virgjilit të ri nga komentuesit mbijetojnë të mbledhura nën titullin Appendix Vergiliana, por konsiderohen të rreme nga studiuesit. Njëra, Catalepton-i, përbëhet nga katërmbëdhjetë poema të shkurtra, disa prej të cilave mund të jenë të Virgjilit, dhe një poemë e shkurtër narrative, Culex ("Mushkonja"), iu atribuua Virgjilit që në shekullin I e.s.

Eklogat

Faqja nga fillimi i Eklogave në Vergilius Romanus-in e shekullit V

Eklogat (nga greqishtja për "përzgjedhje") janë një grup prej dhjetë poemash të modeluara përafërsisht sipas poezisë baritore ("pastorale" ose "rurale") të poetit helenistik Theokritit, të shkruara në hekzametër daktilik. Ndërsa disa lexues e kanë identifikuar Virgjilin me personazhe të ndryshëm dhe përjetimet e tyre, studiuesit modernë kryesisht i refuzojnë përpjekjet për të nxjerrë detaje biografike nga fiksioni, duke preferuar t'i interpretojnë personazhet dhe temat e autorit si ilustrime të jetës dhe mendimit bashkëkohor.

Dhjetë Eklogat paraqesin tema tradicionale baritore me një perspektivë të freskët. Eklogat 1 dhe 9 adresojnë konfiskimet e tokave dhe efektet e tyre mbi fshatin italian. 2 dhe 3 janë baritore dhe erotike, duke diskutuar dashurinë homoseksuale (Ekl. 2) dhe tërheqjen ndaj njerëzve të çdo gjinie (Ekl. 3). Ekloga 4, e adresuar Asinius Polionit, e ashtuquajtura "Ekloga Mesianike", përdor imazhërinë e epokës së artë në lidhje me lindjen e një fëmije (identiteti i fëmijës është debatuar). 5 dhe 8 përshkruajnë mitin e Dafnisit në një konkurs kënge, 6, këngën kozmike dhe mitologjike të Silenit; 7, një konkurs poetik të nxehtë, dhe 10 vuajtjet e poetit elegjiak bashkëkohor Kornelius Galus. Virgjilit i njihet merita, në Eklogat e tij, i vendosjes së Arkadisë si ideal poetik që ende jehon në letërsi dhe arte pamore, dhe i hapjes së rrugës për zhvillimin e poezisë baritore latine nga Calpurnius Siculus, Nemesianus, dhe shkrimtarë të mëvonshëm.

Gjeorgjiket

Artikulli kryesor: Gjeorgjiket

Tema e dukshme e Gjeorgjikeve është udhëzimi mbi metodat e drejtimit të një ferme. Në trajtimin e kësaj teme, Virgjili ndjek traditën didaktike ("si të bësh") të poetit grek Hesiodit, veprën e tij Punët dhe ditët, si dhe veprat e poetëve të mëvonshëm helenistikë. Katër librat e Gjeorgjikeve fokusohen përkatësisht në: rritjen e të lashtave; rritjen e pemëve; bagëtinë dhe kuajt; dhe bletarinë e cilësitë e bletëve.

Pasazhe të njohura përfshijnë Laus Italiae-n e dashur të Librit 2, përshkrimin hyrës të tempullit në Librin 3, dhe përshkrimin e murtajës në fund të Librit 3. Libri 4 përfundon me një rrëfim të gjatë mitologjik, në formën e një epylliumi, që përshkruan gjallërisht zbulimin e bletarisë nga Aristeu, dhe historinë e udhëtimit të Orfeut drejt botës së të vdekurve. Studiues të lashtë, si Servius, kanë supozuar se episodi i Aristeut zëvendësoi, me kërkesën e perandorit, një pjesë të gjatë lavdërimi për mikun e Virgjilit, poetin Galus, i cili u turpërua nga Augusti, dhe u vetëvra në vitin 26 p.e.s.

Toni i Gjeorgjikeve luhatet mes optimizmit dhe pesimizmit, duke ndezur debat kritik mbi qëllimet e poetit, por vepra hedh themelet për poezinë didaktike të mëvonshme. Thuhet se Virgjili dhe Maecenas i kaluan radhët duke ia lexuar Gjeorgjiket Oktavianit gjatë kthimit të tij pas mundjes së Antonit dhe Kleopatras në Betejën e Aktiumit në vitin 31 p.e.s.

Eneida

Artikulli kryesor: Eneida

Eneida konsiderohet gjerësisht si vepra më e mirë e Virgjilit, dhe një nga poemat më të rëndësishme në historinë e letërsisë (T. S. Eliot e quajti "klasikun e mbarë Evropës"). Vepra, e modeluar sipas Iliadas dhe Odisejas të Homerit, tregon udhëtimin e një luftëtari dhe refugjati të Luftës së Trojës, i quajtur Enea, teksa përpiqet të përmbushë fatin e tij. Pasi ikën nga rrënimi i Trojas, ai udhëton drejt Italisë, ku lufton me Turnusin, dhe pasardhësit e tij, Remi dhe Romuli, themelojnë qytetin e Romës.

Poema epike përbëhet nga 12 libra në varg hekzametrik daktilik. Gjashtë librat e parë të Eneidës përshkruajnë udhëtimin e Eneas nga Troja drejt Romës. Virgjili përdori disa modele në kompozimin e epikës së tij; Homeri, autori parësor i epikës klasike, është i pranishëm kudo, por Virgjili gjithashtu bën përdorim të veçantë të poetit latin Enit dhe poetit helenistik Apolonit të Rodit, mes shkrimtarëve të tjerë të cilëve u referohet. Megjithëse Eneida hidhet fort në modelin epik, ajo shpesh e zgjeron zhanrin duke përfshirë elemente të zhanreve të tjera, si tragjedia dhe poezia etiologjike. Komentuesit e lashtë vunë re se Virgjili duket ta ndajë Eneidën në dy pjesë bazuar në poezinë e Homerit; gjashtë librat e parë u panë si përdorues të Odisesë si model, ndërsa gjashtë të fundit u lidhën me Iliadën.

Libri 1, në krye të seksionit odisean, hapet me një stuhi që Junona, armiqja e Eneas gjatë gjithë poemës, e ngre kundër flotës. Stuhia e shtyn heroin drejt bregut të Kartagjenës, armikja më vdekjeprurëse e Romës. Mbretëresha, Didona, e mirëpret paraardhësin e romakëve, dhe nën ndikimin e perëndive bie thellë në dashuri me të. Në një banket në Librin 2, Enea tregon historinë e rrënimit të Trojës, vdekjen e gruas së tij, dhe ikjen e tij, karagjenasve të mahnitur, ndërsa në Librin 3 ai u rrëfen atyre endjet e tij mbi Mesdhe në kërkim të një shtëpie të re të përshtatshme — udhëtim gjatë të cilit Enea qëndroi për një kohë të shkurtër edhe në Butrint. Jupiteri në Librin 4 e kujton Enean e ngurruar për detyrën e tij për të themeluar një qytet të ri, dhe ai largohet fshehurazi nga Kartagjena, duke e lënë Didonën të vetëvritet, duke mallkuar Enean dhe duke thirrur hakmarrje në parashikim simbolik të luftërave të egra mes Kartagjenës dhe Romës. Në Librin 5, lojëra funerale kremtohen për babain e Eneas, Ankizin, i cili kishte vdekur një vit më parë. Duke arritur në Kume, në Itali, në Librin 6, Enea konsultohet me Sibila e Kumeve, e cila e udhëheq nëpër Botën e të Vdekurve ku Enea takon Ankizin e vdekur, i cili i zbulon të birit fatin e Romës.

Libri 7, duke filluar gjysmën iliadike, hapet me një drejtim ndaj muzës dhe tregon mbërritjen e Eneas në Itali dhe fejesën e tij me Lavinia, vajza e mbretit Latinus. Lavinia i ishte premtuar tashmë Turnus-it, mbretit të rutulëve, i cili ngrihet për luftë nga Furia Aleto dhe Amata, nëna e Lavinias. Në Librin 8, Enea bëhet aleat me mbretin Evander, i cili banon vendin ku më vonë do të ngrihej Roma, dhe i jepet armaturë e re dhe një mburojë që përshkruan historinë romake. Libri 9 regjistron një sulm nga Nisus dhe Euryalus mbi rutulët; Libri 10, vdekjen e djalit të ri të Evanderit, Palasit; dhe 11 vdekjen e princeshës luftëtare volske, Kamilës, dhe vendimin për ta zgjidhur luftën me një duel mes Eneas dhe Turnusit. Eneida përfundon në Librin 12 me marrjen e qytetit të Latinusit, vdekjen e Amatas, dhe mundjen e vrasjen e Turnusit nga Enea, lutjet e të cilit për mëshirë nuk merren parasysh. Libri i fundit përfundon me imazhin e shpirtit të Turnusit që vajton teksa ikën drejt botës së të vdekurve.

Pritja e Eneidës

Kritikët e Eneidës fokusohen mbi një sërë çështjesh. Toni në tërësi është një çështje veçanërisht e diskutueshme; disa e shohin poemën si përfundimisht pesimiste dhe politikisht subversive ndaj regjimit augustian, ndërsa të tjerë e shohin si një kremtim të dinastisë së re perandorake. Virgjili bën përdorim të simbolizmit të regjimit, dhe disa studiues shohin lidhje të forta mes Augustit dhe Eneas, njëri si themelues e tjetri si rithemelues i Romës. Është zbuluar një teleologji e fortë, apo shtytje drejt një kulmi. Eneida është plot me profeci mbi të ardhmen e Romës, veprat e Augustit, paraardhësit e tij, dhe romakë të famshëm, si dhe Luftërat Kartagjenase; mburoja e Eneas madje përshkruan fitoren e Augustit në Aktium kundër Mark Antonit dhe Kleopatrës në vitin 31 p.e.s. Një fokus tjetër studimi është karakteri i Eneas. Si protagonist, Enea duket të lëkundet vazhdimisht mes emocioneve të tij dhe përkushtimit ndaj detyrës së tij profetike për të themeluar Romën; kritikët vënë re shpërbërjen e kontrollit emocional të Eneas në pjesët e fundit të poemës ku Enea "i devotshëm" dhe "i drejtë" e vret pa mëshirë Turnusin.

Eneida duket të ketë qenë një sukses i madh. Thuhet se Virgjili i recitoi Librat 2, 4, dhe 6 Augustit; dhe Libri 6 me sa duket e bëri motrën e perandorit, Oktavia, të lëngonte. Megjithëse vërtetësia e këtij pohimi i nënshtrohet skepticizmit shkencor, ai ka shërbyer si bazë për art, si p.sh. vepra e Jean-Baptiste Wicar-it Virgil Reading the Aeneid.

Disa vargje të poemës mbetën të papërfunduara, dhe e gjitha ishte e paredaktuar, në vdekjen e Virgjilit në vitin 19 p.e.s. Si rezultat, teksti i Eneidës që ekziston sot mund të përmbajë gabime që Virgjili do t'i kishte korrigjuar para botimit. Megjithatë, të vetmet papërsosmëri të dukshme janë disa vargje metrikisht të paplota, d.m.th. jo një varg i plotë hekzametri daktilik. Disa studiues kanë argumentuar se Virgjili i la qëllimisht të papërfunduara për efekt dramatik. Papërsosmëri të tjera të pretenduara mbeten të diskutueshme.

Trashëgimia dhe pritja

Antikiteti

Portret nga shekulli V i Virgjilit, nga Vergilius Romanus-i

Veprat e Virgjilit, pothuajse që nga momenti i botimit të tyre, revolucionarizuan poezinë latine. Eklogat, Gjeorgjiket, dhe mbi të gjitha Eneida u bënë tekste standarde në kurrikulat shkollore me të cilat ishin të njohur të gjithë romakët e arsimuar. Poetët pas Virgjilit shpesh i referohen ndërtekstualisht veprave të tij për të gjeneruar kuptim në poezinë e tyre. Poeti augustian Ovidi parodizon vargjet hapëse të Eneidës në Amores 1.1.1–2, dhe përmbledhja e tij e historisë së Eneas në Librin 14 të Metamorfozatve, e ashtuquajtura "mini-Eneida", është konsideruar një shembull i rëndësishëm i përgjigjes pas-virgjiliane ndaj zhanrit epik. Epika e Lukanit, Bellum Civile (Pharsalia), është konsideruar një epikë anti-virgjiliane, duke hequr dorë nga mekanizmi hyjnor, duke trajtuar ngjarje historike, dhe duke u larguar nga praktika epike virgjiliane. Poeti i epokës flaviane Statius-i në epikën e tij prej 12 librash Thebaid angazhohet ngushtë me poezinë e Virgjilit; në epilogun e tij ai i këshillon poemës së tij të mos "rivalizojë Eneidën hyjnore, por ta ndjekë nga larg dhe të nderojë gjithmonë gjurmët e saj". Virgjili gjen një nga admiruesit e tij më të zjarrtë te Silius Italicus-i. Me pothuajse çdo varg të epikës së tij Punica, Silius i referohet Virgjilit.

Virgjili gjithashtu gjeti komentues në antikitet. Servius, një komentues i shekullit IV e.s., e bazoi veprën e tij mbi komentimin e Donatit. Komentimi i Servius-it na ofron shumë informacion mbi jetën, burimet, dhe referencat e Virgjilit; megjithatë, shumë studiues modernë e gjejnë cilësinë e ndryshueshme të veprës së tij dhe interpretimet shpesh të thjeshtëzuara si frustruese.

Antikiteti i vonë

Edhe teksa Perandoria Romake e Perëndimit po shembej, njerëzit e shkolluar pranonin se Virgjili ishte një poet mjeshtër; Agostini rrëfeu se si kishte qarë duke lexuar vdekjen e Didonës. Dorëshkrimet më të njohura të mbijetuara të veprave të Virgjilit përfshijnë dorëshkrime nga antikiteti i vonë, si Vergilius Augusteus, Vergilius Vaticanus, dhe Vergilius Romanus-i.

Mesjeta

Gregori i Turit e lexoi Virgjilin, të cilin e citon në disa vende, së bashku me poetë të tjerë latinë, edhe pse paralajmëron se "nuk duhet t'i tregojmë fabulat e tyre gënjeshtare, që të mos biem nën dënimin e vdekjes së përjetshme". Në Rilindjen e shekullit XII, Alexander Neckham e vendosi Eneidën "hyjnore" në kurrikulën e tij standarde të arteve, dhe Didona u bë heroina romantike e epokës. Murgj si Maiolus i Cluny-t mund të mos e pranonin atë që e quanin "elokuenca luksoze e Virgjilit", por nuk mund ta mohonin fuqinë e tërheqjes së tij.

Dante e paraqet Virgjilin si udhërrëfyesin e tij nëpër Ferr dhe pjesën më të madhe të Purgatorit në Komedinë Hyjnore. Ai gjithashtu e përmend Virgjilin në De vulgari eloquentia, si një nga katër regulati poetae bashkë me Ovidin, Lukanin, dhe Statius-in (ii, vi, 7).

Rilindja dhe fillimet e kohës moderne

Rilindja pa disa autorë të frymëzuar për të shkruar epikë në gjurmët e Virgjilit: Edmund Spenser e quajti veten Virgjili anglez; Parajsa e humbur u ndikua nga Eneida; dhe artistë të mëvonshëm të ndikuar përfshijnë Berliozin dhe Hermann Broch-un.

Në periudhën e hershme moderne deri në mesin e shekullit XVIII, Virgjili shpesh konsiderohej poeti kryesor që poetët evropianë duhej të përpiqeshin ta emulonin. Një ndryshim filloi në Gjermani kur kultura klasike greke u ngrit në prestigj në kurriz të asaj romake, veçanërisht nëpërmjet ndikimit të Johann Joachim Winckelmann-it. Përkundër një humbjeje prestigji, Virgjili vazhdoi të lexohej dhe studiohej gjerësisht, dhe pati ndikim të rëndësishëm edhe mbi shkrimtarë gjermanishtfolës nga gjysma e dytë e shekullit XVIII, si Salomon Gessner, Maler Müller, Johann Heinrich Voß, Johann Wolfgang von Goethe, dhe Novalis.

Legjendat

Virgjili në shportën e tij, Lucas van Leyden, 1525 (shporta lart majtas)

Legjenda e "Virgjilit në shportën e tij" lindi në mesjetë, dhe shfaqet shpesh në art dhe përmendet në letërsi si pjesë e topos-it letrar të Fuqisë së Grave, duke demonstruar forcën shpërbërëse të tërheqjes femërore mbi burrat. Në këtë histori Virgjili u dashurua me një grua të bukur, ndonjëherë e përshkruar si vajza ose e dashura e perandorit dhe e quajtur Lucretia. Ajo e mashtroi dhe pranoi një takim në shtëpinë e saj, ku ai duhej të futej fshehurazi natën, duke u ngjitur në një shportë të madhe të lëshuar nga një dritare. Kur e bëri këtë, ai u ngjit vetëm gjysmën e murit dhe mbeti i kapur atje deri të nesërmen, i ekspozuar ndaj tallje publike. Historia paralelizonte atë të Filisë që kalëronte mbi Aristotelin. Mes artistëve të tjerë që përshkruan skenën, Lucas van Leyden bëri një gdhendje druri dhe më vonë një gravurë.

Pjesërisht si rezultat i së ashtuquajturës Ekloga IV "Mesianike" — e interpretuar që nga shekulli III nga mendimtarë të krishterë si parashikuese e lindjes së Jezusit — Virgjilit iu atribuuan në antikitetin e vonë aftësi magjike si një shikues. Ekloga 4 përshkruan lindjen e një djali që sjell një epokë të artë. Si pasojë, Virgjili erdhi të shihej në një nivel të ngjashëm me profetët hebraikë të Biblës si dikush që kishte parathënë krishterimin.

Ndoshta që në shekullin II e.s., dhe deri në mesjetë, veprat e Virgjilit u shihen si me veti magjike dhe u përdorën për falltari. Në atë që u bë e njohur si Sortes Vergilianae ("Shortet Virgjiliane"), pasazhe zgjidheshin rastësisht dhe interpretoheshin për t'iu përgjigjur pyetjeve. Në një mënyrë të ngjashme, Macrobius në Saturnalia e njeh veprën e Virgjilit si mishërimin e njohurisë dhe përvojës njerëzore, duke pasqyruar konceptin grek të Homerit. Në shekullin XII, duke filluar rreth Napolit por përfundimisht duke u përhapur në mbarë Evropën, u zhvillua një traditë sipas së cilës Virgjili konsiderohej një magjistar i madh. Legjendat për Virgjilin dhe fuqitë e tij magjike mbetën të njohura për mbi dyqind vjet, ndoshta duke u bërë po aq të spikatura sa vetë shkrimet e tij. Në Uellsin mesjetar, versioni uellsian i emrit të tij, Fferyllt ose Pheryllt, u bë term i përgjithshëm për magjistarin, dhe mbijeton në fjalën për farmacist, fferyllydd.

Shiko edhe

• Iliria
• Iliriku
• Mbretëria e Ilirisë
• Ilirët dhe Iliria te autorët antikë
• Varri i Virgjilit
• Appendix Vergiliana

Referime

• Braunholtz, G. E. K. (qershor 1915). "The Nationality of Vergil". The Classical Review (në anglisht). 29 (4): 104–110. doi:10.1017/S0009840X00048368. JSTOR 696876.
• Brummer, Jacob, red. (1912). Vitae Vergilianae (në latinisht). Leipzig: B. G. Teubner.
• Conway, R. S. (janar 1923). "Where Was Vergil's Farm?". Bulletin of the John Rylands Library (në anglisht). 7 (2): 184–210. doi:10.7227/BJRL.7.2.2.
• Conway, R. S. (prill 1931). "Further Considerations on the Site of Vergil's Farm". The Classical Quarterly (në anglisht). 25 (2): 65–76. doi:10.1017/S0009838800013483.
• Nettleship, H. (1879). Ancient Lives of Vergil (në anglisht). Oxford: Clarendon Press.
• Rand, Edward Kennard (1930). In Quest of Virgil's Birthplace (në anglisht). Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Stok, Fabio (2014). "Lives". The Virgil Encyclopedia (në anglisht). John Wiley & Sons. fq. 751–755. doi:10.1002/9781118351352.wbve1235. ISBN 978-1-4051-5498-7.

Lidhje të jashtme

• Veprat e Virgjilit te Perseus Digital Library — tekste latine, përkthime, dhe komentime
• P. Vergilius Maro te The Latin Library
• The Vergil Project