Anders Sparrman

Anders Sparrman
Ilustracja
Anders Sparrman
Państwo działania

 Szwecja

Data i miejsce urodzenia

16 lutego 1748 (jul.) / 27 lutego 1748 (greg.)
parafia Lena, Uppland

Data i miejsce śmierci

9 sierpnia 1820
Sztokholm

Zawód, zajęcie

lekarz, przyrodnik, podróżnik

doktor medycyny honoris causa
Specjalność: zoologia, botanika, ornitologia
Alma Mater

Uniwersytet w Uppsali

Doktor honoris causa
Uniwersytet w Uppsali – 1775

Anders Erikson Sparrman (ur. 5 lutego?/16 lutego 1748[a][1][2][3], w parafii Lena, w Upplandzie, zm. 9 sierpnia 1820 w Sztokholmie) – szwedzki lekarz, przyrodnik i abolicjonista, jeden z apostołów Linneusza[4][1].

Sparrman był uczniem Karola Linneusza na Uniwersytecie w Uppsali. Odbył kilka podróży badawczych do Afryki i Azji. Jeszcze jako student dotarł do Kantonu na pokładzie statku Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Następnie przebywał w Kapsztadzie, gdzie badał florę, a przede wszystkim faunę regionu. Z Przylądka Dobrej Nadziei wziął udział w drugiej wyprawie Jamesa Cooka jako asystent botanika i wraz z Danielem Solanderem był jednym z dwóch uczniów Linneusza, którzy odbyli podróż dookoła świata[5][6].

Po powrocie do Szwecji pełnił funkcję kustosza zbiorów Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk w Sztokholmie. W latach 1787–1788 uczestniczył także w wyprawie do Afryki Zachodniej, zorganizowanej z inicjatywy Gustawa III. Choć z naukowego punktu widzenia okazała się ona niepowodzeniem, pozwoliła Sparrmanowi bliżej poznać realia niewolnictwa i atlantyckiego handlu niewolnikami. Po powrocie do Europy zeznawał na rzecz zniesienia niewolnictwa przed brytyjskim komitetem do spraw handlu[7].

W Szwecji przez kilkanaście lat odpowiadał za zbiory Akademii, pełnił różne funkcje w sztokholmskim Collegium Medicum, a ostatnie lata życia spędził, praktykując jako lekarz ubogich w dzielnicy Klara. Jako pisarz i przyrodnik opublikował m.in. relację z pobytu w Afryce Południowej oraz podróży dookoła świata z Jamesem Cookiem, a także Catalogue of the Museum Carlsonianum, zawierający opisy ptaków przywiezionych z jego wypraw[1][4][8].

Życiorys

Młodość

Rodzina i wykształcenie

Anders Sparrman był synem pastora i magistra filozofii Erika Sparrmana oraz Brity Högbom[1][4]. Urodził się w parafii Lena 16 lutego 1748 roku według kalendarza juliańskiego, tj. 27 lutego według kalendarza gregoriańskiego[1][2][3]. Następnie jego rodzice osiedlili się we wsi Tensta w Upplandzie, gdzie ojciec został pastorem[5]. Od dziewiątego roku życia kształcił się na Uniwersytecie w Uppsali, przeplatając naukę na uczelni z okresami edukacji domowej[1][9]. W 1762 roku, w wieku czternastu lat, rozpoczął studia medyczne i odtąd był studentem pełnoetatowym[1][4]. Pobierał wówczas nauki u Karola Linneusza[5][10]. W latach 1763–1765 asystował mu w nieudanych próbach aklimatyzacji w Szwecji krzewów herbacianych sprowadzonych z Chin przez kapitana Carla Gustafa Ekeberga[11]. Studia medyczne kontynuował po powrocie z Chin i wpisaniu się do Towarzystwa Chirurgicznego w 1770 roku[9][10][12]. Choć w 1770 roku zdał pierwsze egzaminy, nie obronił doktoratu[5].

Podróż do Chin (1765–1767)

Siedziba Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej w Göteborgu

28 grudnia 1765 roku, wkrótce po śmierci ojca, Sparrman przerwał na pewien czas studia i wyruszył w podróż do Chin na pokładzie statku Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej dowodzonego przez Carla Gustafa Ekeberga[5][9][6].

Jego dokładna rola w trakcie rejsu pozostaje niejasna[5]. Choć część autorów podaje, że Sparrman był okrętowym lekarzem[9][6], Kenneth Nyberg zwraca uwagę, że informacja ta pojawia się po raz pierwszy dopiero w pośmiertnym życiorysie sporządzonym przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk, a w rejestrach Kompanii określono go mianem marynarza[5]. Z kolei Rolf Du Rietz uważa za nieprawdopodobną zarówno funkcję lekarza, jak i marynarza, i sądzi, że na pokładzie Sparrman był traktowany raczej jako „młody dżentelmen”[13]. Sam Sparrman w mowie pogrzebowej wygłoszonej po śmierci Ekeberga twierdził, że pełnił na statku funkcję kadeta[5].

Wydaje się, że podróż umożliwiły więzy sąsiedzkie[5]. Posiadłość Ekeberga we wsi Altomta sąsiadowała bowiem z domem Sparrmanów, z którymi był on zapewne blisko związany[5]. Według Sparrmana to właśnie Ekeberg zaszczepił w nim chęć odbywania wielkich podróży, którą rejs do Chin tylko utwierdził[5]. Ekeberg był pierwszym z protektorów Sparrmana. Dysponował rozległą wiedzą przyrodniczą i należał do Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk, która pragnęła wzbogacić swoje zbiory botaniczne i zoologiczne o nowe okazy z Dalekiego Wschodu[5][6]. Statek zawijał po drodze na Jawę, a w drodze powrotnej na Wyspę Świętej Heleny i Wyspę Wniebowstąpienia[5]. Sparrman przywiózł rośliny i zwierzęta, głównie owady, zarówno z Chin, jak i z Jawy[8]. W 1768 roku opisał swoją podróż do Kantonu w rozprawie pro exercitio napisanej pod kierunkiem Linneusza i zatytułowanej Iter in Chinam („Podróż do Chin”)[5][6]. Naukowe rezultaty wyprawy były skromne, a praca ta sprowadzała się w istocie do wyliczenia i krótkiego opisu roślin, motyli oraz innych zwierząt zaobserwowanych podczas rejsu[5].

Pobyty na Przylądku Dobrej Nadziei i podróż z Jamesem Cookiem

Pierwszy pobyt na Przylądku (1772)

Ekeberg uzyskał od Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej zgodę na prowadzenie przez Sparrmana badań przyrodniczych w Kolonii Przylądkowej[5]. Sparrman, który dysponował niewielkimi środkami, otrzymał posadę guwernera u zamożnego osadnika J. F. Kirstena, najpierw w Simon’s Town, a potem w Alphen, dzięki listowi polecającemu Linneusza i wsparciu Ekeberga[9][12]. Podróżował na pokładzie Stockholms Slott, statku Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, wypływając z Göteborgu w styczniu 1772 roku i docierając na Przylądek w kwietniu tego samego roku[5][12]. Sam rejs ufundowała Kompania, na prośbę Ekeberga i Linneusza[5]. Na Przylądku spotkał przyrodnika Carla Petera Thunberga, innego ucznia Linneusza, z którym studiował w Uppsali, a który był wówczas w służbie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej[5]. Zmuszony jednak do pracy zarobkowej, Sparrman mógł poświęcać botanice i zoologii tylko ograniczony czas[9]. Mimo to odbywał wycieczki z Thunbergiem w okolicach Przylądka oraz ośmiodniową wyprawę w kierunku Paarl z Franzem Pehrem Oldenburgiem, także dawnym uczniem Linneusza[5][9]. Już podczas tego pierwszego pobytu okazało się, że Sparrmana bardziej niż botanika interesowały zoologia i etnografia[5].

Opłynięcie świata z Jamesem Cookiem (1772–1775)

Trasa drugiej podróży Jamesa Cooka zaznaczona na zielono

W październiku 1772 roku na Przylądek przybył James Cook, rozpoczynając drugą wyprawę na Pacyfik. Jednym z jej celów było rozstrzygnięcie, czy istnieje Terra Australis. Dwaj uczestniczący w niej przyrodnicy – Johann Reinhold Forster i jego syn Georg Forster – odwiedzili Sparrmana i zaproponowali mu zatrudnienie w charakterze asystenta[9][12][14]. Po wahaniach Sparrman przyjął ofertę, częściowo dlatego, że na Przylądku przebywali także inni przyrodnicy, a częściowo z przekonania, że w wyprawie powinien wziąć udział Szwed[5]. Przyłączył się więc do drugiej podróży Cooka, opuszczając Przylądek 22 listopada 1772 roku i podróżując kolejno do Nowej Zelandii, Polinezji, na Wyspę Wielkanocną i ku południowemu krańcowi Ameryki Południowej[5][9]. Był tym samym, obok Daniela Solandera, jednym z dwóch uczniów Linneusza, którzy opłynęli świat[6].

HMS Resolution (na pierwszym planie) i HMS Adventure podczas drugiej wyprawy Cooka, na obrazie Williama Hodgesa z 1773 roku

Pod względem botanicznym odkrycia były uboższe niż podczas pierwszej wyprawy Cooka, w trakcie której zbadano wybrzeże Australii[5]. Udział Sparrmana w pracach botanicznych jest przy tym trudny do oszacowania, ponieważ prowadził je wspólnie z Forsterami i nie opublikował później na ten temat prac naukowych[5][8]. We wstępie do swojego dzieła Characteres generum plantarum („Cechy rodzajów roślin”) z 1776 roku Johann Reinhold Forster zaznaczył jednak, że to Sparrman opisał rośliny odkryte podczas wyprawy, Georg Forster je narysował, a on sam zajął się wyłącznie opisami zwierząt[8]. Sparrman odkrył ponadto kilka gatunków ptaków[12].

Na polinezyjskiej wyspie Huahine został zaatakowany przez mieszkańców wyspy, być może dlatego, że zabił ptaki uważane za święte[12], albo z powodu próby odebrania mu ubrania[5]. 21 marca 1775 roku powrócił na Przylądek[9][10][14]. Zbiory przyrodnicze zgromadzone podczas podróży podzielono między Sparrmana i Forsterów[6]. Część przypadającą Sparrmanowi przewieziono do Szwecji na koszt Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk[6].

Drugi pobyt na Przylądku (1775–1776)

Kwagga (Equus quagga quagga), wymarły podgatunek opisany przez Sparrmana

Sparrman pozostał na Przylądku, gdzie ponownie praktykował medycynę, aby sfinansować własną wyprawę w głąb Afryki Południowej[9]. Wraz z młodym towarzyszem wyprawy Danielem Immelmannem podjął w lipcu 1775 roku ośmiomiesięczną ekspedycję w głąb lądu, podczas której interesował się przede wszystkim ssakami[6][12]. Trasa wyprawy wiodła przez Caledon, Mossel Bay i Mały Karru aż nad Zatokę Algoa[9]. W latach 1777–1780 opublikował w aktach Akademii opisy dziesięciu ssaków, w tym bawołu afrykańskiego (Syncerus caffer) oraz przylądkowej odmiany buszboka (Tragelaphus sylvaticus)[6]. Prace Sparrmana okazały się bardzo przydatne dla zoologów takich jak Georges-Louis Leclerc de Buffon, Thomas Pennant czy Jean-Nicolas-Sébastien Allamand. Bengt Jonsell i Erik Ahlander ocenili go jako jednego z bardziej spostrzegawczych zoologów swojej epoki[6][8]. Interesował się zarówno anatomią, jak i zachowaniem badanych ssaków, a innych badaczy, w tym Allamanda, krytykował za nieścisłość opisów[8]. Przywiózł też do Szwecji młodą kwaggę oraz antylopowca modrego – dwa wymarłe dziś taksony – i dokonał pierwszej sekcji nosorożca[9][8]. W biogramie opublikowanym w Biographical Database of Southern African Science rozkopane przez niego w prowincji Przylądkowej Wschodniej usypisko kamieni uznano za pierwszą działalność archeologiczną odnotowaną na ziemi południowoafrykańskiej[9].

Podczas pobytu na Przylądku Sparrman rozpoczął też kolekcję owadów i odkrył około 60 nowych gatunków ryjkowców[12]. Jego odkrycia botaniczne były skromniejsze, gdyż region zbadał już w znacznej mierze Thunberg. Sparrman mógł opisać tylko trzy nowe gatunki roślin: Ekebergia capensis (której łacińska nazwa nawiązuje do Carla Gustafa Ekeberga, kapitana statku, którym Sparrman płynął do Chin), Paranomus sceptrum-gustavianus (nazwany na cześć króla Gustawa III) oraz Sarcophyte sanguinea[6]. Także podczas pobytu w Afryce Południowej, w 1775 roku, Uniwersytet w Uppsali nadał Sparrmanowi tytuł doktora medycyny honoris causa[9].

Powrót do Szwecji

W lipcu 1776 roku Anders Sparrman wrócił do Europy na pokładzie Stockholms Slott i udał się najpierw na kilka miesięcy do Londynu[1][9]. Przeglądał tam zbiory, aby oznaczyć i opisać niektóre z gatunków znalezionych w Afryce, oraz dołączył do Forsterów przy porządkowaniu kolekcji zgromadzonych podczas podróży z Jamesem Cookiem[1][4]. Zabrał do Europy te zbiory, których nie wysłano jeszcze do Szwecji po wyprawie z Cookiem[6][14]. Choć większość swoich kolekcji Sparrman stopniowo przekazywał Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk, część z nich sprzedał, na przykład w 1815 roku zbiór owadów Gustafowi von Paykullowi[6]. Przyrodnicze kolekcje Sparrmana wchodzą dziś w skład Szwedzkiego Muzeum Historii Naturalnej, natomiast jego zbiory etnograficzne znajdują się w sztokholmskim muzeum etnograficznym[8].

Gmach główny Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk

Po przybyciu do Szwecji w sierpniu 1776 roku Sparrman zatrzymał się najpierw u entomologa Charles’a De Geera[9]. W lutym 1777 roku został członkiem Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk w Sztokholmie[5][9][12]. Dwukrotnie, w 1778 i 1785 roku, pełnił funkcję jej przewodniczącego[9]. W 1790 roku został wybrany członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego[15]. Obejmując przewodnictwo w 1778 roku, przedstawił odkrycia poczynione podczas podróży z Jamesem Cookiem[8]. Mówił wówczas m.in. o lnie nowozelandzkim, użytecznej roślinie, którą jego zdaniem dało się łatwo zaaklimatyzować w Szwecji, a także o różnych roślinach widzianych na Ziemi Ognistej, co do których sądził, że występują również w Laponii[8]. Choć później okazało się, że tak nie jest, rośliny te pozostają spokrewnione. Sparrman był tym samym pierwszym uczonym, który poruszył kwestię bipolarności – występowania niektórych rodzajów biologicznych zarówno w Arktyce, jak i w Antarktyce[8].

Pieczę nad zbiorami historii naturalnej Akademii, których istotną część stanowiły jego własne kolekcje botaniczne i zoologiczne, Sparrman objął w 1777 lub 1780 roku[4][1][6]. Jego dokładny tytuł i wysokość wynagrodzenia zmieniały się w tym okresie kilkakrotnie[5]. Wielu współczesnych uważało, że nie nadaje się on do tego stanowiska, i regularnie skarżyło się na sposób wykonywania przez niego obowiązków[5]. Akademia kilkukrotnie udzielała mu bardziej szczegółowych instrukcji, lecz sytuacja nie uległa zauważalnej poprawie[5]. Wydaje się, że samego Sparrmana prace klasyfikacyjne i opisowe, stanowiące trzon jego funkcji, nie interesowały szczególnie[5]. Choć zachował stanowisko aż do 1798 roku, jego odejście wiązało się prawdopodobnie z niezadowoleniem Akademii z jego pracy. Nie oznaczało to jednak całkowitego zerwania kontaktów z Akademią, ponieważ nadal uczestniczył w jej posiedzeniach aż do lat 10. XIX wieku[4][5].

W 1781 roku objął katedrę historii naturalnej i farmakologii, a od 1790 do 1803 roku był profesorem historii naturalnej i farmacji w Sztokholmie, po czym w latach 1803–1814 pełnił funkcję asesora w Collegium Medicum[1][4]. W 1790 roku, wysłany do Karlskrony jako lekarz pomagający zwalczać epidemię, odkrył tam ropuchę zieloną (Bufo viridis)[8]. Jego opis, opublikowany pięć lat później, był pierwszym potwierdzeniem występowania tego gatunku w Szwecji[8]. W ostatnim okresie życia, od 1814 do 1820 roku, Sparrman pracował jako lekarz ubogich w sztokholmskiej dzielnicy Klara[1][4]. Zmarł 9 sierpnia 1820 roku w tym mieście. Miejsce jego pochówku jest nieznane[1][16].

Pierwsze lata po powrocie do Szwecji uważa się za szczyt jego sławy i okres najbardziej intensywnej działalności publikacyjnej[6]. Później zarówno entuzjazm Sparrmana, jak i zainteresowanie publiczności jego pracami szybko osłabły, a trzy ostatnie dekady jego życia uchodzą za raczej nieszczęśliwe pod względem osobistym i przeciętne pod względem naukowym[6][16]. Mimo to w latach 1802–1818 opublikował ostatnią część relacji z podróży, a w latach 1805–1816 prace poświęcone ornitologii szwedzkiej[4].

Wyprawa do Afryki Zachodniej i działalność abolicjonistyczna

Thomas Clarkson, jeden z głównych brytyjskich abolicjonistów

Od października 1787 do stycznia 1788 roku Anders Sparrman uczestniczył wraz z Carlem Bernhardem Wadströmem i Carlem Axelem Arrheniusem w wyprawie do Afryki Zachodniej, zorganizowanej z inicjatywy króla Szwecji Gustawa III[7]. Choć oficjalnie miała ona służyć odkryciom w dziedzinie nauk przyrodniczych i historii, do motywów władcy należały również ambicje kolonialne[7][17]. Właściwa wyprawa naukowa została szybko przerwana, gdy podróżnicy znajdowali się na terenie dzisiejszego Senegalu[7]. Sparrman i Wadström stali się tam świadkami różnych aspektów atlantyckiego handlu niewolnikami[7]. Mieli bowiem okazję rozmawiać z francuskimi urzędnikami, handlarzami niewolników i afrykańskimi władcami oraz odwiedzić Dom Niewolników na wyspie Gorée[7]. Do Szwecji wrócili przez Francję i Anglię[7].

Dom Niewolników na wyspie Gorée (stan współczesny) – miejsce odwiedzone przez Sparrmana i Wadströma podczas wyprawy do Afryki Zachodniej

W Londynie poznali Thomasa Clarksona, jednego z głównych brytyjskich abolicjonistów. Clarkson poprosił ich o złożenie zeznań przed komitetem do spraw handlu, a w przypadku Wadströma także przed komisją brytyjskiej Izby Gmin[7]. Antyniewolnicze argumenty obu Szwedów zostały ponadto wykorzystane przez Williama Wilberforce’a podczas debat parlamentarnych[7]. Ich zeznania miały znaczenie, ponieważ występowali jako uczeni niezwiązani bezpośrednio z interesami stron sporu[7]. Sparrman sprzeciwiał się niewolnictwu już przed podróżą do Afryki Zachodniej: w relacji z wyprawy po Afryce Południowej uznał je za niecywilizowane, niechrześcijańskie i nieracjonalne z gospodarczego punktu widzenia[10][7].

Nie oznaczało to jednak, że uważał wszystkie społeczeństwa za jednakowo rozwinięte ani że sprzeciwiał się kolonizacji. Jego zdaniem kolonizacja powinna jednak służyć zniesieniu niewolnictwa, a nie jego umacnianiu[5]. Pogląd ten nie był podzielany przez wszystkich uczestników wyprawy, z których część chciała wpisać ewentualną przyszłą kolonię w ramy handlu trójkątnego[5].

Publikacje

Ilustracja z Museum Carlsonianum

Sparrman opublikował prace z zakresu podróżopisarstwa, zoologii i ornitologii. Najbardziej znaną jest relacja z podróży po Afryce Południowej i dookoła świata z Jamesem Cookiem[10]. Wydano ją po francusku w 1787 roku pod tytułem Un Voyage au Cap de Bonne-Espérance, au cercle polaire austral et autour du monde, ainsi que dans les pays des Hottentos et des Cafres[16]. Po angielsku ukazała się w 1789 roku jako A voyage to the Cape of Good Hope, towards the Antarctic polar circle, and round the world: But chiefly into the country of the Hottentots and Caffres […][16].

Sarcophyte sanguinea, jeden z trzech gatunków roślin opisanych przez Sparrmana, na ilustracji z jego pracy z 1776 roku

Wydał również czterotomowy Catalogue of the Museum Carlsonianum (1786–1789), w którym opisał dwadzieścia gatunków ptaków przywiezionych ze swoich podróży, w tym dwanaście z wyprawy z Jamesem Cookiem. Ptaki te znajdowały się wówczas w posiadaniu sekretarza stanu Gustafa von Carlsona, a katalog obejmował też wiele innych okazów z jego kolekcji[8][14]. Wśród ptaków, które Sparrman przywiózł z wypraw, znalazły się m.in. magelanka skalna (Chloephaga hybrida) sprowadzona z Ameryki Południowej oraz kormoran nakrapiany (Phalacrocorax punctatus) z Nowej Zelandii[8]. Ilustracje wykonał Jonas Carl Linnerhielm, artysta ceniony za malarstwo pejzażowe[8]. Kilka lat później, w 1806 roku, Sparrman opublikował jednotomowe dzieło poświęcone ornitologii szwedzkiej[4][8].

Opisane gatunki

Miodowód duży (Indicator indicator), opisany przez Sparrmana w 1777 roku, na rycinie z 1838 roku

Sparrman opisał wiele gatunków zwierząt, zarówno ssaków, jak i ptaków. Do najlepiej znanych należą[6][8]:

Wybrane gatunki opisane przez Andersa Sparrmana
Nazwa polskaNazwa naukowaGrupaRok opisu
Miodowód dużyIndicator indicatorptak1777
Wiewióra czarnaRatufa bicolorssak1778
Bawół afrykańskiSyncerus cafferssak1779
Protel grzywiastyProteles cristatassak1783
WekaGallirallus australisptak1786
BarglikAcanthisitta chlorisptak1787
Amazonka białoczelnaAmazona albifronsptak1788
Kormoran przylądkowyPhalacrocorax capensisptak1788
Skalinek wielkiPetroica australisptak1788

Upamiętnienie

Opisany przez Sparrmana w 1787 roku ptak – modrolotka czerwonoczelna (ang. red-crowned parakeet) – dawniej był określany jako ang. Sparrman’s parakeet[14][18]. W botanice jego nazwisko upamiętnia nazwa naukowa rodzaju Sparrmannia, nazywanego po polsku m.in. sparmanią[1][19]. Imieniem Sparrmana nazwano również planetoidę (16646) Sparrman, odkrytą przez Erica Waltera Elsta[20]. W Nowej Zelandii upamiętnia go także góra Mount Sparrman[21]. W 2008 roku szwedzki pisarz Per Wästberg opublikował powieść biograficzną o Sparrmanie zatytułowaną Anders Sparrmans resa („Podróż Andersa Sparrmana”)[22][23]. W nomenklaturze botanicznej Andersa Sparrmana oznacza się skrótem Sparrm.[24.1][25].

Uwagi

  1. ↑ Datę urodzenia Sparrmana podaje się w dwóch porządkach kalendarzowych. Svenskt biografiskt handlexikon podaje 27 lutego 1748, natomiast Kenneth Nyberg w Svenskt biografiskt lexikon – 16 lutego 1748 według kalendarza juliańskiego (szw. gamla stilen). Szwecja przyjęła kalendarz gregoriański w 1753 roku, dlatego w 1748 roku obowiązywał tam jeszcze kalendarz juliański.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Sparrman, Anders, „Svenskt biografiskt handlexikon”, 1906 [zarchiwizowane z adresu 2024-07-07] (szw.).
  2. 1 2 Kenneth Nyberg, Anders Sparrman, „Svenskt biografiskt lexikon”, 33, 2007–2011, s. 3 (szw.).
  3. 1 2 Calendar - Gregorian, Reforms, Solar Year [online], Encyclopaedia Britannica [dostęp 2026-06-07] [zarchiwizowane z adresu 2026-05-17] (ang.).
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Anders Sparrman [online], ikfoundation.org [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-16] (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Anders Sparrman - konturer av en livshistoria, [w:] Kenneth Nyberg, Anders Sparrman - Linnean, världsresenär, fattigläkare, Uppsala: Svenska Linnésällskapet, 2012, s. 13–34, ISBN 978-91-85601-42-4 (szw.).
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Bengt Jonsell, Erik Ahlander, The Linnean Anders Sparrman as traveller and collector in South Africa, „Acta Universitatis Upsaliensis”, 2016, s. 75–80 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-05] (ang.).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Klas Rönnbäck, Enlightenment, Scientific Exploration and Abolitionism: Anders Sparrman's and Carl Bernhard Wadström's Colonial Encounters in Senegal, 1787–1788 and the British Abolitionist Movement, „Slavery & Abolition”, 34 (3), 2013, s. 425–445, DOI: 10.1080/0144039X.2012.734113, ISSN 0144-039X (ang.).
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Biologen Anders Sparrman, [w:] Bengt Jonsell, Anders Sparrman - Linnean, världsresenär, fattigläkare, Uppsala: Svenska Linnésällskapet, 2012, s. 121–140, ISBN 978-91-85601-42-4 (szw.).
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 C. Plug, Sparrman, Anders [online], Biographical Database of Southern African Science [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2024-08-14] (ang.).
  10. 1 2 3 4 5 Nicole Ulrich, Dr Anders Sparrman: Travelling with the Labouring Poor in the Late Eighteenth-Century Cape, „South African Historical Journal”, 61 (4), 2009, s. 731–749, DOI: 10.1080/02582470903500392, ISSN 0258-2473 (ang.).
  11. ↑ Alexandra Cook, Linnaeus and Chinese plants: A test of the linguistic imperialism thesis, „Notes and Records of the Royal Society”, 64 (2), 2010, s. 121–138, DOI: 10.1098/rsnr.2009.0051, ISSN 0035-9149 (ang.).
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Éditions Larousse, Anders Sparrman [online], Encyclopédie Larousse en ligne [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-09-22] (fr.).
  13. ↑ Rolf Du Rietz, How Anders Sparrman came to participate in Cook's second voyage, Uppsala: Dahlia Books, 2002, ISBN 91-974094-3-X (ang.).
  14. 1 2 3 4 5 David Medway, The extant type specimens of birds from New Zealand and the Society Islands collected on Cook’s second voyage and described by Anders Sparrman in Museum Carlsonianum (1786-1789), „Notornis”, 51, 2004, s. 131–135 [zarchiwizowane z adresu 2022-01-29] (ang.).
  15. ↑ Anders Sparman [online], American Philosophical Society Member History [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2022-01-24] (ang.).
  16. 1 2 3 4 Anders Sparrman, A voyage to the Cape of Good Hope, towards the Antarctic Polar Circle, round the world and to the country of the Hottentots and the Caffres, from the year 1772-1776, based on the English editions of 1785-1786 published by Robinson, London, Kapsztad: Van Riebeeck Society, 1975–1977, s. 14–15, ISBN 0-620-02020-2 (ang.).
  17. ↑ Artilleriofficeren Arrhenius, naturforskaren Sparrman och ekonomen Wadström: tre män på resa i Senegal 1787 [online], digitaltmuseum.se [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2023-10-01] (szw.).
  18. ↑ Red-crowned parakeet | Kākāriki [online], New Zealand Birds Online [dostęp 2026-06-07] [zarchiwizowane z adresu 2026-03-10] (ang.).
  19. ↑ R. Debicz, Sparmania afrykańska najpiękniej prezentuje się solo, „Mój piękny ogród”, 1, 2009, s. 33 (pol.).
  20. ↑ Minor Planet Circulars [online], Minor Planet Center, 6 stycznia 2007, s. 58595 [dostęp 2026-06-07] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-19] (ang.).
  21. ↑ Mount Sparrman [online], Land Information New Zealand [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-11] (ang.).
  22. ↑ Paul Binding, The Journey of Anders Sparrman [online], Financial Times, 26 kwietnia 2010 [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-09-22] (ang.).
  23. ↑ Chair no. 12 - Per Wästberg [online], Svenska Akademien [dostęp 2026-05-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-02] (ang.).
  24. Richard Kenneth Brummitt, C.E. Powell, Authors of plant names: a list of authors of scientific names of plants, with recommended standard forms of their names, including abbreviations, Royal Botanic Gardens, Kew, 1992, ISBN 978-1-84246-535-6 (ang.).
    1. ↑ s.v. Sparrman
  25. ↑ Sparrman, Anders (1748–1820) [online], International Plant Names Index (IPNI) [dostęp 2026-06-07] [zarchiwizowane z adresu 2025-01-19] (ang.).

Bibliografia

  • Gunnar Broberg, David Dunér, Roland Moberg (red.), Anders Sparrman: Linnean, världsresenär, fattigläkare, Uppsala: Svenska Linnésällskapet, 2012, ISBN 978-91-85601-42-4 (szw.).
  • Bengt Jonsell, Erik Ahlander, The Linnean Anders Sparrman as traveller and collector in South Africa, „Acta Universitatis Upsaliensis”, 2016, s. 75–80 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-05] (ang.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.