Błękitnook
| Oxypelia cyanopis | |||
| (Pelzeln, 1870) | |||
 | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Infragromada | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
błękitnook | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
 | |||
| Zasięg występowania | |||
 aktualny obszar występowania prawdopodobnie wymarły | |||
Błękitnook[3], gołąbeczek rdzawy[4] (Oxypelia cyanopis) – gatunek małego ptaka z rodziny gołębiowatych (Columbidae), podrodziny siniaczków (Claravinae); jedyny przedstawiciel rodzaju Oxypelia. Występuje endemicznie w Brazylii. Krytycznie zagrożony wyginięciem.
Taksonomia
Opisany po raz pierwszy przez Augusta von Pelzelna w roku 1870 pod nazwą Peristera cyanopis[5]. Był umieszczany w rodzaju Columbina[4][5][6][7]. Od 2026 roku umieszczany jest w przywróconym na podstawie badań genetycznych, monotypowym rodzaju Oxypelia[3][8]. Gatunek monotypowy[5][6][7].
Etymologia
Morfologia
Długość ciała wynosi około 15,2 cm[1]–15,5 cm[5], ogona 6,6 cm i dzioba 1 cm. Skrzydło mierzy ok. 6,9 cm, skok 1,6 cm. Głowa, szyja, pokrywy skrzydłowe i pokrywy nadogonowe rudocynamonowe z połyskiem. Grzbiet i lotki II rzędu oliwkowe. Górna część piersi i boki ochrowe. Pokrywy podogonowe białe. Lotki I rzędu cynamonowe z brązowym obrzeżeniem[1]. Na skrzydle znajdują się ciemnoniebieskie plamy. Tęczówka kobaltowoniebieska[11].
Zasięg występowania
Zasięg występowania szacowany jest na 650 km². Odnotowany dwukrotnie w latach 80. XX wieku w Mato Grosso – w paśmie górskim Serra do Mar, w części o nazwie Serra das Araras oraz w okolicach miasta Cuiabá (nie były to obserwacje pewne[11]). W 1992 odnotowany w okolicach Campo Grande. Wcześniej również bardzo rzadki; między rokiem 1823 a 1825 zebrano w Mato Grosso 5 okazów gołąbeczka rdzawego, między rokiem 1940 a 1941 dwa okazy w Goiás i w roku 1904 jeden okaz w São Paulo. W 2019 odkryto nową populację w parku stanowym Botumirim w stanie Minas Gerais[12].
Status, zagrożenia
Według IUCN gatunek klasyfikowany jako krytycznie zagrożony wyginięciem (CR – Critically Endangered). Z powodu rzadkości występowania nie są dokładnie znane zagrożenia w przeszłości. Aktualnie jest to niszczenie ekoregionu Cerrado, dla którego jest to gatunek endemiczny. Niszczenie habitatu obejmuje przekształcanie go w pastwiska, wypalanie drzew oraz wycinanie ich pod plantacje eukaliptusów i uprawy soi[12]. Ostatnia pewna obserwacja miała miejsce w 1941; gatunek uznano za wymarły. Dopiero 23 maja 2016 ogłoszono ponowne odkrycie gatunku po 75 latach. Zaobserwował je w czerwcu 2015 Rafael Bessa; wykonał również pierwsze w historii zdjęcia gołębi tego gatunku. Czas między obserwacjami a ogłoszeniem ponownego odkrycia gatunku zajęły badania mające na celu naukowe potwierdzenie tych obserwacji; stwierdzono występowanie przynajmniej 12 ptaków. Badacze zastrzegli, że nie zdradzą dokładnej lokalizacji występowania tych ptaków, dopóki nie zostanie opracowany plan ochrony[11]. Liczebność populacji szacuje się na 50–249 dorosłych osobników[12].
Przypisy
- 1 2 3 T. Salvadori: Catalogue of the Columbae or Pigeons, in the collection of the British Museum. Cz. 21. Printed by order of the Trustees: London, 1893, s. 490–491, seria: Catalogue of the Birds in the British Museum. (ang.).
- ↑ Oxypelia cyanopis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- 1 2 Systematyka i nazwa polska za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Columbidae Leach, 1819 - gołębiowate - Pigeons (Wersja: 2026-02-15). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-03-07].
- 1 2 P. Mielczarek & W. Cichocki, Polskie nazewnictwo ptaków świata, „Notatki Ornitologiczne”, Tom 40. Zeszyt specjalny, 1999, s. 96.
- 1 2 3 4 Baptista, L.F., Trail, P.W., Horblit, H.M., Boesman, P. & Sharpe, C.J.: Blue-eyed Ground-dove (Columbina cyanopis). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (23 maja 2016)].
- 1 2 F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Pigeons. IOC World Bird List (v15.1). [dostęp 2026-03-07]. (ang.).
- 1 2 AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025b, 2026, DOI: 10.2173/avilist.v2025b (ang.).
- ↑ Pedro Henrique Vogeley, Frederico Hillesheim Horst, Arthur Ângelo Bispo, Renato Caparroz, Phylogenetic analysis of the Blue-eyed Ground Dove (Columbina cyanopis) based on mitochondrial DNA sequences: revalidating the genus Oxypelia, „Journal of Ornithology”, 167 (1), 2026, s. 223–236, DOI: 10.1007/s10336-025-02302-3 (ang.).
- ↑ Oxypelia, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2026-03-07] (ang.).
- ↑ cyanopis, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2026-03-07] (ang.).
- 1 2 3 Shaun Hurrell: Extremely rare 'Species X' rediscovered in Brazil after 75 year disappearance. BirdLife International Americas, 23 maja 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (24 maja 2016)].
- 1 2 3 Species factsheet: Blue-eyed Ground Dove Columbina cyanopis [online], BirdLife International, 2019 [dostęp 2026-08-16] (ang.).
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia i materiały multimedialne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).