Bisiorka
| Biziura lobata[1] | |||
| (Shaw, 1796) | |||
 Samiec z Tasmanii, widoczny jest płat skórny | |||
 Samica z Sandford (Tasmania) | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Infragromada | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Plemię |
Biziurini | ||
| Rodzaj |
Biziura | ||
| Gatunek |
bisiorka | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Podgatunki | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
 | |||
| Zasięg występowania | |||
 występuje przez cały rok zalatuje (sezonowość występowania niepewna) | |||
Bisiorka[3] (Biziura lobata) – trudny do sklasyfikowania gatunek dużego ptaka z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Zamieszkuje Australię razem z Tasmanią. Samce są większe, bardziej barwne i posiadają unikalny wśród kaczek przydatek głowowy na brodzie, który podczas toków może się powiększać do rozmiarów piłki golfowej. Samice także mają ten płat skórny, ale jest on mniejszy i nie tak ciemny jak u samca. Gatunek ten żywi się głównie bezkręgowcami (mięczakami, małżami i owadami), choć czasem zjada również materię roślinną, a nawet kaczęta innych blaszkodziobych. Według IUCN nie jest zagrożona wyginięciem, klasyfikuje się ją jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern).
Obecnie jedyna przedstawicielka rodzaju Biziura, jej najbliższym krewnym była B. delatouri, wymarła kaczka zamieszkująca endemicznie Nową Zelandię.
Taksonomia
Gatunek ten został opisany w roku 1796 przez George’a Shawa jako Anas lobata[4]. Autor początkowo wskazał jako miejsce typowe holotypu Nową Południową Walię, co zostało później poprawione na King George Sound w Australii Zachodniej[4]. Obecnie zaliczana jest do rodzaju Biziura, wykreowanego w 1824 roku przez Jamesa Francisa Stephensa[4]. Jej najbliższym krewnym była B. delatouri, wymarła kaczka zamieszkująca endemicznie Nową Zelandię, która była o 8% większa od B. lobata[5]. Populacje wschodnie są zaliczane do odrębnego podgatunku B. l. menziesi[6][7][8].
Etymologia
Filogeneza
W Handbook of the Birds of the World (t. 1, 1992) ptak przydzielony został do plemienia Oxyurini (plemię obecnie traktowane jako podrodzina Oxyurinae) ze względu na podobny wygląd[4]. Wydaje się jednak, że jest bliżej spokrewniony z łopatonosem (Malacorhynchus membranaceus), a ten zaliczany jest do podrodziny gęsi (Anserinae)[11]. Natomiast według badań z roku 2000 bisiorka jest kladem bazalnym do grupy obejmującej Anserinae, bliższa jest jednak liniom ewolucyjnym spokrewnionym z łabędziem czarnoszyim (Cygnus melanocoryphus) niż innymi przedstawicielami tej podrodziny[12].
Według badań Johna Boyda bisiorka reprezentuje jako jedyny gatunek plemię Biziurini[13]. Badanie to jednocześnie prezentuje politomię tego ptaka z Nettapodini, a także Oxyurini oraz Anserini. Jedne z możliwych pokrewieństw bisiorki w obrębie Anatidae obrazuje poniższy kladogram[13]:
| Anatidae |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Według Mielczarka i Kuziemki plemię Biziurini należy do podrodziny kaczek (Anatinae)[3].
Występowanie
Gatunek występuje w Australii[4]. Istnieją dwie izolowane populacje, określane jako zachodnia i wschodnia, oddzielone od siebie przez Nullarbor Plain – suchy, bezdrzewny i pustynny obszar położony nad Wielką Zatoką Australijską)[14]. Stwierdzony został także na Tasmanii i Wyspie Kangura, oddzielonych od Australii Backstairs Passage i Cieśniną Bassa[14]. Nierzadko ptaki te są obserwowane ponadto poza swoim areałem występowania (np. w Queenslandzie)[15].
Opisany kaczkowaty jest raczej osiadły, aczkolwiek niektóre ptaki (głównie młode) opuszczają tereny lęgowe wraz z końcem okresu lęgowego. Migracje te mogą występować na małą i dużą skalę[4].
Morfologia
Ptaki bardzo masywne, ociężałe[16]; samce przy długości 66 cm (92 cm[14]) i rozpiętości skrzydeł 87 cm osiągają masę od 1811 do nawet 3120 g[4]. Samice są nieco mniejsze, mierząc średnio 55 cm i ważąc od 993 do 1844 g, ich rozpiętość skrzydeł wynosi ok. 72 cm[4]. Historycznie bisiorki najprawdopodobniej były nielotnymi ptakami, czego obecnie nie przejawiają żyjące populacje[14].
Kaczki te cechuje silny dymorfizm płciowy. Samce są większe, bardziej barwne i posiadające unikalny wśród kaczek przydatek głowowy na brodzie[16][15], który podczas toków może się powiększać do rozmiarów piłki golfowej[14]. Samice także mają ten płat skórny, ale jest on mniejszy i nie tak ciemny jak u samca. Samce są również ciemniejsze, z upierzeniem w tonacjach czerni i brązu, przy czym mają na swym ciele różne jasne oznaczenia, tj. plamki i inne wzory. Samice natomiast są zwykle nieco jaśniejsze. Młodsze osobniki mogą mieć niekiedy żółtą żuchwę; ogółem jednak przypominają samice[4]. Nogi tych ptaków są typowe dla ptaków wodnych – są krótkie, spięte błoną pławną, przestawione do tyłu, przez co bisiorkom trudno poruszać się na lądzie (nogi są zwykle szare)[14]. Dziób bardzo masywny, krótszy jednak od tego spotykanego u sympatrycznie występującego gatunku, sterniczki australijskiej (Oxyura australis)[16].
Ekologia
Środowisko
Ptaki te żyją głównie żyją na terenach bagiennych i blisko jezior z gęstymi zakrzewieniami. Tereny te charakteryzuje zwykle płytka woda, gdzie ptaki mogą zdobywać pokarm. Wśród roślin rosną tu gatunki z rodzajów: rdest (Polygonum), sit (Juncus), ludwigia (Ludwigia) oraz sitowie (Scirpus), rośnie tu także pałka wąskolistna (Typha angustifolia) oraz występują tu martwe drzewostany eukaliptusa (Eucalyptus sp.)[17]. Z flory podwodnej można wymienić gatunki z rodzajów: rdestnica (Potamogeton), nurzaniec (Vallisnera), ramienica (Chara), krynicznik (Nitella) i wywłócznik (Myriophyllum)[17]. Poza okresem lęgowym bisiorki obserwowano w słonawych lagunach, estuariach, na wybrzeżach i okazjonalnie na morzu[4]. Te wędrówki często wykonują ptaki z Nullarbor Plain, które okresowo opuszczają te równiny i udają się blisko terenów morskich[14].
Pożywienie
Bisiorki zdobywają pożywienie poprzez nurkowanie, jak robi to większość kaczek[14]. Ptaki opierają swoją dietę na wszelkich hydrofitach i zwierzętach wodnych. Na ogół ograniczają swoje żerowanie do płytszych obszarów, gdzie występuje obfita roślinność zanurzona i/lub wynurzona (inaczej podaje HBW, gdzie podobno bisiorki mają w zwyczaju nurkować na dość głębokich wodach[4]). Bisiorki odżywiają się w szczególności skorupiakami z rodzaju Cherax (ang. yabby), słodkowodnymi krewetkami (Caridea), ślimakami (Gastropoda), małżami (Bivalvia) oraz owadami wodnymi[14]. Zjadane rośliny obejmują zarówno gatunki bagienne, jak i wyżynne i ograniczają się prawie wyłącznie do nasion[14]. Wśród ofiar tej kaczki HBW wymienia także małe ryby, pajęczaki (Arachnida), płazy (Amphibia), a nawet kaczęta innych ptaków blaszkodziobych[4].
Co ciekawe, w zależności od płci i wieku bisiorki mogą przyjmować większe i mniejsze ilości pokarmu: samce najchętniej spożywają mięczaki (w 60%; samice 30%, a młodziki 7%), dieta obu płci w 36% składa się z chruścików (Trichoptera), za to młodych w 18%, ponadto samce okazjonalnie zjadają marsyliowate (Marsileaceae; w 36%), samice i młode osobniki rzadko jedzą te rośliny (marsyliowate stanowią 23% diety samic i 14% u młodzików)[14].
Rozmnażanie
Okres godowy przypada na przełom lipca i kwietnia następnego roku i na niektórych terenach od grudnia do stycznia, zaczyna się intensywnie we wrześniu i sierpniu[4], zależy to także od obecnego stanu poziomu wody, wystąpienia powodzi i zjawisk atmosferycznych.
Podczas okresu godowego wiele samców wytwarza wielkie ilości plemników[17]. Toki i kopulacje przypadają na jesień i zimę[17]. Samce są poligamiczne; często łączą się z samicami, które przyjmą zaloty samca. Zarówno populacje wschodnie i zachodnie nie różnią się tokami. Samce często prezentują się samicom, przyjmując różne pozy i wydają wszelkie dźwięki[14]. Samce mogą także używać swojego przydatku głowowego, który podczas pokazów może się nadymać, samce mogą także silnie uderzać stopami, wyrzucając wodę w powietrze[15] (określane w j. ang. Plonk kick[14]) lub podnosić swój ogon ze sztywnymi sterówkami do góry[15]. Towarzyszy temu wydzielanie specjalnego feromonu, przypominający zapachem piżmo (stąd bierze się też angielska nazwa kaczek)[14]. Służy to najprawdopodobniej przyciąganiu samic i do odstraszania innych samców oraz najprawdopodobniej jest wytwarzany w gruczole kuprowym. Po kopulacji samica wchodzi w gęste zarośla szuwarów i buduje gniazdo[14]. Podczas pokazów samca tworzy on coraz dziwniejsze pozy, które odbiegają od normalnego zachowania samców. Obserwowano również zbiorowe toki bisiorek[14].
W niewoli inkubacja jaj trwała 24 dni. Lęg zwykle się składa z 2–3 jaj, choć może nawet wynosić od 1–10 jaj[4]. Pisklęta mają ciemnobrązowy puch na prawie całym ciele i biel na spodzie ciała[4].
Imitacja głosu
Uczenie się od innych osobników głosu wśród ptaków występuje u papug, kolibrowatych (Trochilidae) i wróblowych, głównie śpiewających (Oscines); w innych grupach ptaków jest rzadkie[18]. W badaniach, których wyniki opublikowano w 2021 roku, przedstawiono przypadki uczenia się głosu u dwóch osobników tego gatunku, przytoczono także inne, nieudokumentowane przypadki. 4-letni (w chwili wykonywania nagrań) samiec wykluty i hodowany w niewoli imitował odgłosy ludzkiej mowy i trzaskania drzwi, wydawał także odgłosy swych dorosłych odpowiedników, które usłyszał za młodu; drugi osobnik – 2–3-letni samiec wychowywany przez trzymaną w niewoli samicę – naśladował odgłosy kaczek pacyficznych (Anas superciliosa), które pływały w tym samym stawie[18]. Dźwięki te były już wcześniej opisywane, ale nigdy nie były szczegółowo analizowane i do tej pory pozostawały niezauważone przez badaczy zajmujących się imitacją głosu u ptaków[18].
Status zagrożenia
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje bisiorkę za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988[2]. Liczebność populacji szacuje się na 20–50 tysięcy dorosłych osobników[2], choć nie do końca łatwo to ustalić, bo tylko nieliczne tereny obfitują w ten gatunek ptaka[4]. Preferuje on bowiem bardzo zarośnięte, dojrzałe zbiorniki wodne[4]. W stanie Wiktoria w 1988 roku naliczono się 1947 osobników, rozmieszczonych po 472 mokradłach, a w Australii południowo-zachodniej na 1398 mokradeł przypadało ok. 4247 ptaków[4]. Trend populacji uznaje się za spadkowy[2]. Lokalnie jest ptakiem łownym i się go spożywa (choć jego upolowanie nastręcza trudności), szkodzi mu też osuszanie i modyfikowanie zbiorników wodnych, również niektóre osobniki wpadają w sieci rybackie[2][4].
Według obserwacji legendarnej bestii Bunyip z 1960, rzekomym potworem okazała się tokująca bisiorka[19].
Przypisy
- ↑ Biziura lobata, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- 1 2 3 4 5 BirdLife International, Biziura lobata, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2024 [dostęp 2025-11-28] (ang.).
- 1 2 P. Mielczarek, M. Kuziemko, Rodzina: Anatidae Leach, 1819 – kaczkowate - ducks - geese - swans (wersja: 2024-09-29), [w:] Kompletna lista ptaków świata [online] [dostęp 2025-11-28].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 del Hoyo, J., Elliot, A. & Sargatal, J. (red.), Handbook of the Birds of the World, t. 1. Ostrich to Ducks, Barcelona: Lynx Edicions, 1992, s. 628, ISBN 84-87334-10-5.
- ↑ Trevor H. Worthy, The New Zealand musk duck (Biziura delautouri Forbes, 1892), „Notornis”, 49, 2001, s. 19–28 (ang.).
- ↑ F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), Screamers, ducks, geese, swans, [w:] IOC World Bird List (v15.1) [online] [dostęp 2025-11-28] (ang.).
- ↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
- ↑ C. Carboneras, G.M. Kirwan: Musk Duck (Biziura lobata), version 1.0. [w:] Birds of the World (red. J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana) [on-line]. Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA, 2020. [dostęp 2025-11-28]. (ang.).
- ↑ Biziura, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2025-11-28] (ang.).
- ↑ lobata, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2025-11-28] (ang.).
- ↑ Bradley C. Livesey, A phylogenetic analysis of recent anseriform genera using morphological characters, „The Auk”, s. 737–754, JSTOR: 4087184 (ang.).
- ↑ K.G. McCracken, John Harshman, David McClellan, Alan D. Afton, Data set incongruence and correlated character evolution: An example of functional convergence in the hind-limbs of stifftail diving ducks, „Systematic Biology”, 48 (4), 2000, s. 683–714 (ang.).
- 1 2 J. Boyd III: Anseriformes. [w:] Taxonomy in Flux Checklist 3.08 [on-line]. John Boyd’s Home Page. [dostęp 2022-09-10]. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Kassondra Hendricks, Biziura lobata, [w:] Animal Diversity Web [online], 2014 [dostęp 2022-11-23] (ang.).
- 1 2 3 4 Musk Duck (Biziura lobata), [w:] BirdLife Australia [online] [dostęp 2022-11-22] (ang.).
- 1 2 3 Musk duck (Biziura lobata), [w:] Cornell Lab of Ornithology [online] [dostęp 2022-11-22] (ang.).
- 1 2 3 4 Kenneth E. Gamble, Breeding biology and food habits of the musk duck, University of Wisconsin 1966, s. 1–35 [zarchiwizowane 2022-12-15] (ang.).
- 1 2 3 Carel ten Cate, Peter J. Fullagar, Vocal imitations and production learning by Australian musk ducks (Biziura lobata), „Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences”, 376 (1836), 2021 (ang.).
- ↑ George M. Eberhart: Mysterious Creatures: A Guide to Cryptozoology. Santa Barbara – Denver – Oxford: 2002. ISBN 1-57607-283-5.
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
- Nagrania głosów gatunku w serwisie xeno-canto