Brzechów

Najstarsze oznaki życia na terenie dzisiejszego Brzechowa to znajdowane w piaskowcach kambryjskich (charakterystycznych dla całego regionu Gór Świętokrzyskich) skamieniałości drobnych organizmów, takich jak trylobity. Po raz pierwszy organizmy i towarzyszące im ślady fauny udokumentował geolog Jan Czarnocki w 1927 roku. Nazwał on wówczas znalezionego meduzoida mianem Brzechowia brzechowiensis, które zostało zaadaptowane - wobec tego gatunku stosuje się również tożsamą nazwę Velumbrella czarnockii^[7].

Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z przekazu Jana Długosza (zapisane ok. 1470-1480 r.), który pisał o wsi zagospodarowanej leżącej w parafii w Daleszycach, a będącej uposażeniem kanonii zwanej brzechowska przy kieleckiej kolegiacie^[8]. Budynek dawnej kanonii stał niedaleko Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach, przy współczesnej ul. Sienkiewicza. Drewniany dworek został wybudowany na miejsce poprzedniego, który spłonął w pożarze Kielc w 1800 roku. Wcześniej mieszkali w nim kanonicy, a potem osoby prywatne. Budynek został rozebrany ok. 1965 roku^[9].

W czasach Długosza prebendą brzechowską zarządzał Jan z Waśniowa^[10]. Istniało tu wtedy sołectwo z 2 łanami. Było także 6 łanów kmiecych, brak było folwarku, karczmy i ogrodów. Kmiecie płacili po ½ grzywny, zwolnieni byli z odbywania pańszczyzny i nie dawali danin. W 1529 r. kanonicy kieleccy pobierali dziesięcinę snopową z całej wsi. Pierwszym znanym właścicielem kanonii brzechowskiej był w 1529 r. Jan z Kielc.

W 1510 r. odnotowano we wsi jedynie 4 łany, zaś w 1540 r., gdy kanonikiem był Tomasz Rożnowski h. Nowina (pochodzący z rodu Świnka Rożnowskich), areał zajęty pod uprawę obejmował 1 łan kmiecy, dwa półłanki, 4 ćwierćłanki. Poddani chłopi dawali – pierwszy ½ grzywny i 16 korców owsa, 4 siedzący na ćwierćłankach łącznie 1 ½ grzywny, a wartość wsi oszacowano na 50 grzywien. Po Rożnowskim przez krótki czas właścicielem kanonii brzechowskiej pozostawał Stanisław Hozjusz, a następnie Stanisław Słomkowski h. Abdank.

Prawdopodobnie w XVI wieku na terenie wsi powstał folwark. Folwark poddawany był przez kanoników w dzierżawę. W roku 1540 Brzechów przynależał do parafii katedralnej w Kielcach, później zaś ponownie wszedł w skład daleszyckiej parafii^[11]. W 1573 roku Brzechów obejmował pięć łanów kmiecich i jeden sołtysi^[12].

Na przełomie XVI i XVII w. mieszczanie kieleccy zaangażowani byli w akcji poszukiwania kopalin pod Kielcami, m.in. rudy żelaza. – W 1617 r. kanonik kielecki i proboszcz bodzentyński, Adam Mosiążek zezwolił Janowi Szyszkowskiemu na wydobywanie miedzi i innych metali we wsi Brzechów^[13]. Najprawdopodobniej pod koniec XVI wieku wieś zaczęła być poddawana w dzierżawę przez kanoników kieleckich.

Pierwsze wzmianki o istniejącym młynie we wsi pochodzą z najstarszych ksiąg metrykalnych parafii Daleszyce. Ulokowany był on w okolicach rzeki Warkocz, przy granicy Niestachowa. W 1602 roku odnotowano powiem akt chrztu Anny, córki Stanisława Kryczki i Katarzyny z Cedzyńskich, pochodzących de molendino Brzechow^[14]. W okresie późniejszym młyn nosił nazwę Kryczka, co potwierdzają inne zachowane akty. W następnych latach Kryczka przekształciła się w osadę młyńską, stanowiącą przysiółek wsi Brzechów, o czym świadczą zachowane w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach dokumenty. W 1663 r. odnotowano Marcina Śliwskiego jako dzierżawcę Brzechowa.

W końcu XVIII w. we wsi należącej do kanonii znajdowały się dwa drewniane budynki dworskie folwarku kanoników kieleckich, było 38 chat chłopskich. Spis ludności z 1787 podawał 220 katolików i 7 żydów, zatem razem we wsi mieszkało 227 osób. Młyn Kryczka zamieszkiwało 6 osób.

Na początku XVIII wieku dzierżawcami była rodzina Głowackich. W 1729 roku Karczowskich, a w 1770 odnotowany jako dzierżawca zostaje Jan Gwalbert Muszyński. W latach 1782-1784 possesorami wsi byli Nartowscy, natomiast od 1784 do 1790 Goździkowscy. Następnie od co najmniej 1793 wieś przeszła pod zarząd rodziny Tarasiewiczów, nie wiadomo jednak na jak długo, bowiem w tym samym roku odnotowani zostają jako dzierżawcy również Paweł Świerczewski wraz z żoną Joanną z Gidlewskich. W okresie, gdy wieś dzierżawili Świerczewscy, dworek zamieszkiwany był również przez rodzinę szlachetnego Antoniego Masiewicza, prawdopodobnie ekonoma we wsi.

W 1804 roku w Brzechowie urodził się Teofil Zmorski, syn Jana i Anny z Zawadzkich. Był to późniejszy uczestnik powstania listopadowego, podporucznik. Odznaczony został francuskim orderem Grand'croix 4 klasy^[15].

Około 1811 roku Salezy Kosiński, kanonik kolegiaty brzechowskiej, wydzierżawił wieś rodzinie Rawa-Gawrońskich. W 1812 Wincenty Ludwik Gawroński zostaje wzmiankowany jako chrzestny Franciszka, syna Wojciecha Chrząszcza. W dworku zamieszkiwała również jego matka Rozalia z Wolskich, wdowa po Michale oraz siostry Helena i Salomea. W 1814 roku bierze ślub z Ochocką, córką dzierżawców Cisowa. W 1817 Brzechów na mocy umowy przechodzi pod zarząd siostry Wincentego, Heleny Leśniowskiej, a Wincenty obejmuje majątek Grabków w parafii Świętomarz. W 1819 był już possesorem Rzepina, a w 1825 - Bąkowa. Gawroński aż do swej śmierci pozostawał radcą powiatu kieleckiego.

Helena Leśniowska z Gawrońskich, zgodnie z informacją zawartą w akcie ślubu jej córki, Izabelii, rozwiodła się z mężem Adamem Tomaszem Leśniowskim 10 czerwca 1814 roku. Adam Leśniowski był zarządcą majątku Pińczów. W separacji pozostawali od co najmniej 1811 roku, ponieważ wtedy jest po raz pierwszy wzmiankowana jako wielmożna mieszkanka dworku w Brzechowie. Helena Leśniowska urodziła się około 1780 roku w Sobkowie. W 1817 roku ekonomem był Maciej Woyna. W 1823 r. urząd ten objął Józef Ungier. W 1825 roku Leśniowska wydaje za mąż dwie małoletnie córki: Józefę i Izabellę. Trzecia córka Aniela wychodzi za Masiewicza w 1838 roku w Koprzywnicy.

W 1825 r. kanonia przeszła pod zarząd kanonika Antoniego Walczyńskiego. Krótko po objęciu funkcji, wydzierżawił Brzechów swemu szwagrowi Karolowi Stępińskiemu. Stępiński pozostawał dzierżawcą do swej śmierci w 1842 roku. W tym samym roku kanonikiem kanonii brzechowskiej pozostawał Tomasz Świątkowski.

Według mapy Galicji Zachodniej na początku XIX w. układ przestrzenny wsi został częściowo zmieniony – pola uprawne znajdowały się od strony miasta Daleszyce, zbiegające się w środku wsi lokalne drogi poprowadzone wzdłuż strumieni w środku wsi zbiegały się tworząc trójkątny, niezabudowany plac, z trzech stron otoczony szczytową zabudową. W części południowo-wschodniej, poza zabudową wsi, w miejscu obecnej szkoły i kaplicy, ulokowany był zespół dworski. Budynek dworski zwrócony był frontem ku drodze do Daleszyc, na jego osi symetrycznie zakomponowano ogród, a po jego bokach stały oficyny, za drogą zaś, od strony zachodniej znajdował się niewielki staw.

Zabudowa wsi w części zachodniej była ulokowana wzdłuż dwóch dróg, łączących się poza wsią w lokalną drogę w stronę młyna na rzece Warkocz, zapewne w miejscu wspomnianego młyna Kryczka. W 1827 r. było tu 37 domów i 231 mieszkańców.

Dokumenty kanonii brzechowskiej, przechowywane w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach, zawierają opis wsi z 1842 roku. Zachowując oryginalną pisownię:

Działo się to we wsi Brzechowa dnia 4 lipca 1842 roku

Opisanie Granic całego teritorium Wsi Brzechowa

Wieś Brzechów wraz z przyległym Młynkiem Kryczka zwanym, leży od wschodu z Wsią Gurnem czyli lasem gurzynskiem, i ciągnie się koło pól Mieyskich Daleszyckich jedynie miedzami ograniczane, daley z polem plebanii Daleszyckiey Dębczyną zwanem, po goscieniec Kielecki – daley także miedzą Wydrysz zwaną około pól mieyskich Daleszyckich do drożyny gruszownicą zwaney – daley wykrąca się granica ku południowi tąż drożyną do gruszownicy prowadzącą niemniey pastwiskami Chmielnice zwanemi do Jęziora mieyskiego Kozubów zwanego – z tą granica wykrąca się pod zachód lenią prostopadłą lassem i ciągnie się do Drogi od Daleszyc ku Niestachem prowadzącey lassem Sikorze zwanem przez łąkę zarosłą Nocniową zwaną od dawna do Wsi Brzechowa należącą, daley lassem od rudnych dołów, a od rudnych dołów także pod zachód około gruntów Niestachowskich do Rzeki płynącej od Zawady przez Kryczke za Niestachów Wieś, i tu na zachów granica ustaje – i wykrąca się ku pułnocy – gdzie ciągle ogranicza taż rzeka ze Stawkiem na Kryczce znowu wprost ku północy około teyże rzeki gdzie z drugiej strony leżą Grunta i Łąki Niestachowskie a daley Radlińskie aż do łąk i grontów do Zawady należących – tu znowu wykrąca się granica na Wschód, i prowadzi Miedzą przez drożynę do Zawady prowadzącą gdzie Kamionka z niewielu Kamieni usypana – daley na górkę miedzą i okolo Krzaków do Brzechowa, i pola do Zawady należącego wciąż ku wschodowi do drożyny zwaney – a daley około uwróców już pola Gurzeńskiego – i przez Krzaki dębiną zwane pod gurą do Ścieżki Gurzyńskiey – a tą Ścieżką do Mostku Kamiennego, a od Mostku Kamiennego do Stawku [nieczytelne] na Wschód łąk dworskich – zkąd początkowy Opisanego ograniczenia powyższy wymieniony zaczęłem [nieczytelne] całych opisach granicznych żadnych innych znakow niemasz, któreby wskazywały granice – oprócz wydług wymienionego opisu – a jako rzetelne okazanie Granic przy nas zostało – nieumiejąc pisac znakami Krzya. - dało w Brzechowie dnia dwudziestego czerwca 1842 roku

xxx Franciszek Szumski Sołtys

xxx Stanisław Sikora Radny

xxx Woyciech Stąpor Włościan lat 70 mający

xxx Paweł Stąpor jak wyżej

xxx Kazmierz Zasadowski jak wyżej

podpisujący nieumiejących pisać Wasilewski

Wspomniani w dokumencie sołtys i radny, to Franciszek Szumski (ur. 1789, zm. 1857), syn Walentego i Marianny z d. Maruszak i Stanisław Sikora "Góral" vel Bochnacki (ur. 06.05.1816 w Cisowie, zm. 29.11.1885 w Brzechowie), nieślubny syn Katarzyny Sikory i Tomasza Bochnackiego (którego ród podchodził z Gronia k. Białki Tatrzańskiej). Niepiśmiennych podpisał Paweł Wasilewski, wówczas urzędnik, a w późniejszych latach wójt Daleszyc.

Opis wsi pochodzi z dokumentacji dotyczącej przekazania dzierżawy wsi na Józefa Bukowińskiego h. Drogosław. Protokół oddawczy wsi podpisali gospodarze gromady Brzechów: Jan Strząbała, Jacenty Szumski, Jan Strząbała młodszy, Michał Bąk, Stanisław Strząbała, Paweł Paciorek, Stanisław Chrząszcz, Dominik Sitek, Jędrzej Chrząszcz, Tomasz Strząbała, Marcin Szumski, Wawrzyniec Stąpór, Franciszek Szumski, Michał Strząbała, Michał Stąpór, Jędrzej Borek, Jędrzej Lebiak, Jakub Błaszczyk, Jacek Zasadowski, Walenty Kraj, Szymon Borek, Wincenty Trzpiot, Franciszek Chrząszcz, Kazimierz Kraska, Szczepan Borek, Jakub Grzywa, Antoni Głowacz, Józef Sitek, Michał Kraj, Marcin Grzywa, Marcin Baran, Stanisław Sikora, Piotr Strząbała, Antoni Borek, Marcin Borek, Wojciech Kraj, Paweł Strząbała, Paweł Stąpór, Paweł Stąpór młodszy, Michał Szymonek.

Bukowińscy dzierżawili wieś w latach 1842-1848. Po śmierci Bukowińskiego rządcą majątku został Hieronim Lityński, a następnie żona Józefa, Marianna Bukowińska de domo Głuchowska wraz z zięciem Józefem Romańskim, urzędnikiem górniczym z Białogonu. Nie jest wiadomo jak długo Bukowińscy i Romańscy pozostawali jeszcze possesorami wsi, bowiem w 1855 jako dzierżawca widnieje już Wincenty Szteiner. Wiadomo jednak, że w 1850 ze względu na niezadowolający stan majatku, zmuszeni buli zatrudnić ekonoma, którym został Jana Pikulskiego.

W 1856 roku dokonano napadu na żydowską rodzinę Silderbergów, ówczesnych młynarzy zamieszkujących osadę młyńską Kryczka. Nieznani sprawcy zadali ciężkie rany kamieniami w głowy, a następnie skradli skrzynkę z przedmiotami codziennego użytku^[17].

Doskonały przyczynek do badań toponimicznych nad nazwami miejscowymi stosowanymi w obrębie wsi, stanowi spisany w latach 1859-1860, przez Józefa Gintowta pod kierunkiem Wojciecha Szabelskiego, Rejestr Pomiarowy Wsi Brzechów do Kanonii Kieleckiej Fundi Brzechów należącej, w administracji wielmożnego ks. Tomasza Kulinskiego, kanonika honorowego Katedry Lubelskiej, przechowywany w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach. Odnotowano tam, archaiczne już, nazwy części wsi, są to m.in. Wydryż, Poddaleszyce, Koniki, Międzychruście, Kluczatka, Radlanka, Kucharzyca, Kryczka, Podlaszcze, Chmielnice, Zarokicinie, Dychawka, Spławy, Sztuczki, Podgarbie, Podgurnie.

W 1865 wieś została odebrana biskupom krakowskim przez władze carskie i przeszła na majątek państwowy, jednakże kanonicy pozostawali dalej "administratorami honorowymi" wsi. Taka informacja znalazła się m.in. w 1870 roku obok ks. Tomasza Teofila Kulińskiego. Od tej pory Brzechów określany był w dokumentach jako "wieś poduchowna". W 1867 roku ekonomem we wsi był Aleksander Ziemnicki, emerytowany oficer piechoty pułki rewelskiego, a dzierżawcą Franciszek Bieliński h. Szeliga, żonaty z Marianną z Dresseltów (córka Augusta i Petronelli). Marianna Dresselt była spokrewniona z Aleksandrem Ziemnickim za sprawą swojej matki Petronelli z Ziemnickich.

Ostatnim znanym dzierżawcą Brzechowa był Ignacy Tyc, syn Leopolda i Elżbiety Stępińskiej, który w 1895 roku popełnił w dworku brzechowskim samobójstwo, poprzez poderżnięcie sobie nożem gardła, o czym rozpisywały się lokalne gazety.

Podczas I wojny światowej w 1914 roku wieś wizytował Józef Piłsudski. Wygłosił on wtedy przemówienie do chłopów, motywując ich do udziału w zbliżającej się walce na polach pomiędzy Brzechowem i Górnem.

W dniach 1. i 2 listopada 1914 w Brzechowie stoczyły się potyczki między batalionami Piłsudskiego a Rosjanami. Jednym z plutonów dowodził Jan Opieliński^[18]

Analizując zachowane dokumenty można przytoczyć listę niektórych mieszkańców represjonowanych w okresie drugiej wojny światowej. Lista ta nie jest pełna i obejmuje jedynie osoby znajdujące się w bazie IPN: Józef Bąk, Władysław Bąk, Andrzej Baran, Michał Baran, Stanisława Baran, Jan Błaszczyk, Stanisław Błaszczyk, Władysław Błaszczyk, Józef Bochnacki, Piotr Borek, Stanisław Borek, Władysław Frąk, Antoni Kraj, Marcin Kraj, Józefa Kraska, Stanisław Mazurczak, Helena Mikołajczyk, Marianna Pacierz, Michał Pacierz, Stanisław Parkita, Franciszek Strząbała, Józef Strząbała (syn Wojciecha), Michał Strząbała, Władysław Strząbała, Józef Strząbała (syn), Stanisław Strząbała, Stanisława Woźniak, Stanisław Zarębski.

Podczas II Wojny Światowej na terenie wsi działał oddział partyzancki podokręgu AK "Jodła". Oprócz akcji dywersyjnych, brali oni udział m.in. w przejęciu zrzutu broni w nocy z 13 na 14 marca 1943 roku. Tak zostało opisane to wydarzenie:

Placówka „Olcha” (kryptonim obowiązujący przed reorganizacją w połowie 1943 r.) 9 km na południowy wschód od Kielc, Obwód Kielce. Placówka zrzutowa była zlokalizowana na otoczonym z trzech stron polu obok wioski Suków - Modrzewie.

Oficerem odpowiedzialnym za przyjęcie zrzutu był pchor. Tadeusz Petrykowski „Jordan” (ówczesny Komendant Podobwodu Dyminy na którego terenie miał on miejsce). Nasłuch radiowy był prowadzony koło Bukówki pod Kielcami. Do przyjęcia zrzutu wytypowanych zostało 32 żołnierzy z plutonu 147 Placówki Daleszyce. Całością zmobilizowanych żołnierzy dowodził kapral Henryk Kozuba „Boleski” (zastępca dowódcy plutonu 147).

Żołnierze z chwilą mobilizacji zostali podzieleni na kilka grup, tak że obsada przedstawiała się następująco:

Oficer zrzutowy: pchor. Tadeusz Petrykowski „Jordan”,

Oddział sygnalizacyjny ze stacją nadawczo odbiorczą pod dowództwem kpr. Juliana Żebrowskiego „Karaś”,

Oddział przejmujący skoczków - dowódca kapral Henryk Kozub „Boleski”,

Oddział załadunkowy – dowódca kapral Michał Szumski „Zacny”,

Oddział zabezpieczający – dowódca kapral Józef Paciorek „Miś”,

Dalekim zabezpieczeniem placówki zrzutowej zajęła się sekcja dywersyjna z Podobwodu Bodzentyn pod dowództwem Henryka Pawelca „Andrzej” (nie znajduje to potwierdzenia we wszystkich materiałach, ale opis przekazany przez Bolesława Boczarskiego „Jurand” jest zgodny z okolicznościami zrzutu).

Nad placówkę zrzutową nadleciał samolot Halifax DT-725 „J” (138 Dywizjon RAF) z następującą obsadą: dowódca operacji lotniczej: F/O Karol Gębik, pilot – F/O Jan Miszewski, pilot – F/O Stanisław Machej / nawigator – F/O Karol Gębik, F/O Jerzy Polkowski / radiotelegrafista – F/S Janusz Antoniewicz / mechanik pokładowy – Sgr. March – RAF / strzelec – F/S Marian Koc / despatcher – F/S Kazimierz Pacut.

W operacji lotniczej „Tile” lecieli żołnierze z XXIV ekipy spadochronowej. Przyjęto 4 skoczków: por. Oskar Farenholc „Sum”, por. Janusz Prądzyński „Trzy”, ppor. Jan Rostworowski „Mat”, ppor. Edwin Scheller-Czarny „Fordon”. Podczas zrzutu obowiązywały następujące hasła: ekipa odbioru zrzutu „Wicek”, skoczkowie odzew „Staszek”. Cichociemni posiadali specjalne pasy z walutą. Znajdowało się w nich: 616,5 tys. dolarów w banknotach oraz 547 tys. marek na potrzeby AK. Po zrzucie zostały one razem ze skoczkami przewiezione do Kielc.

Zrzucono także sześć zasobników oraz dwie paczki. Sprzęt załadowano na dwa wozy i przewieziono do Kranowa. Podczas transportu jedna paczka spadła w lesie z wozu i rozsypała się. Ochrona transportu (partyzanci „Barabasza” i kilku ludzi z plutonu 147) zabierają rozsypaną broń. Uzbrojenie oddziału „Barabasza” powiększyło się odtąd o siedem Coltów oraz dwa pistolety maszynowe Sten.

Ostatecznie sprzęt zrzutowy umieszczono w trzech schronach znajdujących się w zabudowaniach: Henryka Kozuba „Boleski”, Jana i Jadwigi Piotrowskich i Franciszka Kamińskiego „Żelbeton”. Po pewnym czasie wywiad AK przechwycił na poczcie w Daleszycach anonim informujący Niemców, że „Boleski” przechowuje broń. Wobec zagrożenia cztery paczki przewieziono na teren Placówki Dyminy, a pozostałe do schronu w Cisowie (Placówka Daleszyce).

Skład żołnierzy z plutonu 147 biorących udział w przyjęciu zrzutu: Kozub Henryk „Boleski” – zastępca dowódcy plutonu,

Drużyna I (wieś Kranów): Zebrzowski Julian „Karaś” – dowódca drużyny, Kamiński Franciszek „Żelbeton” – zastępca dowódcy, Baran Józef, Kaniszewski Wacław „Czuwaj”, Kosmala Stanisław, Kosmala Tadeusz „Kosa”, Kraska Józef „Chewrolet”, Kraska Mieczysław „Tulipan”, Kraska Wacław, Kunowska Stanisława, Malec Ludwik „Motyl”, Mazurczak Daniel, Piotrowski Władysław, Stachurska-Kraska Maria „Boleski IV”, Wójcik Stanisław „Jeleń”, Zebrzowski Wacław.

Drużyna II (wieś Brzechów): Paciorek Józef „Miś” – dowódca drużyny, Szumski Michał „Znany” – zastępca dowódcy drużyny, Błaszczyk Jan „Ułan”, Błaszczyk Józef „Lud”, Błaszczyk Stanisław „Gaduła”, Bąk Antoni „Świerk”, Grzywa Jan „Brzoza”, Kraj Józef „Dzielny”, Kułaga Franciszek „Świerk”, Kumor Wacław, Ponikowski Edward, Sikora Stanisław „Śliwa”, Strząbała Antoni „Jabłko”, Strząbała Józef „Groźny”, Strząbała Stanisław „Pisarek”, Strząbała Wojciech „Sosna”.^[19]

W 1943 lub 1944 we wsi dokonano egzekucji na lokalnym donosicielu, Baranie. Nie jest do końca wiadome, czy wyrok ten był samosądem, czy też rozkaz poszedł "z góry". Partyzanci pod dowództwem Józefa Paciorka weszli do jego chałupy w nocy i wywlekli go na zewnątrz. Wiadomo że w skład grupy egzekucyjnej, oprócz Paciorka, wchodziło co najmniej pięć innych osób, wśród nich: Stanisław Borek, Jan Błaszczyk, Józef Błaszczyk, Edward Ponikowski i nieznany z imienia Strząbała. Wyrok wykonano w lesie od strony Górna. Barana pochowano w miejscu egzekucji, w nieoznakowanym grobie. Żonę donosiciela ogolono na łyso.