Chrzanów

Chrzanów
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Rynek w Chrzanowie
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Powiat

chrzanowski

Gmina

Chrzanów

Prawa miejskie

około 1350

Burmistrz

Robert Maciaszek

Powierzchnia

38,31[1] km²

Wysokość

ok. 280 m n.p.m.

Populacja (30.06.2024)
• liczba ludności
• gęstość


33 707[2]
879,8 os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 32

Kod pocztowy

32-500 do 32-503

Tablice rejestracyjne

KCH

Położenie na mapie gminy Chrzanów
Mapa konturowa gminy Chrzanów, w centrum znajduje się punkt z opisem „Chrzanów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Chrzanów”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Chrzanów”
Położenie na mapie powiatu chrzanowskiego
Mapa konturowa powiatu chrzanowskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Chrzanów”
Ziemia50°08′30″N 19°24′41″E/50,141667 19,411389[3]
TERC (TERYT)

1203034

SIMC

0938982

Urząd miejski
al. Henryka 20
32-500 Chrzanów
Strona internetowa
BIP

Chrzanów – miasto w Polsce, położone w województwie małopolskim, w powiecie chrzanowskim, siedziba władz powiatu chrzanowskiego i gminy miejsko-wiejskiej Chrzanów.

Chrzanów uzyskał lokację miejską około 1350 roku[4].

Według danych GUS miasto zamieszkuje 33 707 osób (stan na 30 czerwca 2024)[2]. Chrzanów jest największym miastem w województwie małopolskim na terytorium gminy miejsko-wiejskiej.

Położenie

Miasto położone jest nad rzeką Chechło (lewym dopływem Wisły). Chrzanów leży na utworach Garbu Tenczyńskiego i Rowu Krzeszowickiego – południowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej[5]. Niewielka zachodnia część gminy znajduje się w granicach Wyżyny Śląskiej Pagórów Jaworznickich.

Chrzanów zaliczany jest do Krakowskiego Okręgu Przemysłowego[6][7]. Według niektórych badaczy związanych z katowickim ośrodkiem naukowym (pogląd ten znalazł się w jednym z raportów programu ESPON) – Chrzanów leży na wschodnich peryferiach konurbacji górnośląskiej[8] oraz w centralnej części Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego, który w przeszłości nazywano także Zachodniokrakowskim Okręgiem Przemysłowym[9], Zachodnio-Krakowskim Kompleksem Przemysłowym[10][11] lub Zagłębiem Krakowskim.

Chrzanów leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej[12][13]. Hipoteza jakoby Chrzanów w XII w. był częścią Księstwa Raciborskiego[14] nie ma podstaw historycznych[13][15]. Miasto było integralną częścią Wielkiego Księstwa Krakowskiego (w ramach Królestwa Galicji i Lodomerii) od 1846 do 1918 r. Po odzyskaniu niepodległości, w okresie od 1920 do 1939 oraz w latach 1945–1975 Chrzanów wchodził w skład województwa krakowskiego, a w latach 1975–1998 należał do województwa katowickiego. Od 1999 r. jest miastem powiatowym w województwie małopolskim.

Środowisko naturalne

Chrzanów jest położony na niewielkim grzbiecie jurajskim łączącym się Garbem Tenczyńskim z pozostałą częścią Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i jednocześnie oddziela od siebie niecki: chrzanowsko-dulowską (część Rowu Krzeszowickiego zwana także Rowem Chrzanowskim) i chrzanowską zachodnią. Grzbiet przecina dolina Chechła[16].

Budowa geologiczna okolic Chrzanowa wyróżnia się występowaniem rud cynku i ołowiu, wapieni, dolomitów, margli, piasków, glin i iłów. Miasto okalają bory sosnowe i buczyny karpackie. Tereny na północ, wschód i południe są podmokłe. Na brzegach potoku Chechło występują zbiorowiska leśne o charakterze olsu, a miejscami lasu łęgowego. W lasach i na łąkach spotkać można między innymi sarny, jelenie, daniele, dziki, łosie, bobry i wydry[17].

Chrzanów znajduje się w strefie klimatu przejściowego. Średnia temperatura roczna wynosi ok. 7 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, najchłodniejszym – styczeń. Roczna suma opadów wynosi około 730 mm, największe opady występują od maja do sierpnia. Niemal połowa wiatrów wieje od zachodu[18].

Podział administracyjny

Miasto Chrzanów dzieli się administracyjnie na dziesięć jednostek pomocniczych[19]:

Osiedla w Chrzanowie
Park w Kościelcu – Chrzanów
Park w Kościelcu

Kąty, Stara Huta, Borowiec i Kościelec stanowią typowo willowe części miasta, w pozostałych osiedlach dominuje budownictwo wielorodzinne. W gminie Chrzanów poza wymienionymi jednostkami funkcjonuje także sześć sołectw[19]: Balin, Luszowice, Okradziejówka, Płaza, Pogorzyce i Źrebce.

Historia

Przynależność polityczno-administracyjna

Położenie Chrzanowa w Wolnym Mieście Krakowie (1815–1846)

Właściciele Chrzanowa

Oprócz swoich początków, gdy był królewską kasztelanią, Chrzanów do roku 1939 pozostawał własnością prywatną. Ponad 220 lat należał do rodziny Ligęzów (ok. 1395-1617). Przez długie lata był też własnością Loewenfeldów (1869-1939) i Ossolińskich (1731-1798)[23]. Osobą, która najdłużej posiadała dobra chrzanowskie, była Teresa ze Stadnickich Ossolińska (1718-1776; od roku 1731 we współwłasności z mężem, Józefem Kantym Ossolińskim).

# właściciel od do lat wobec poprzednika okoliczności objęcia
1Jan Ligęza (starszy)[24]1397141922–nieznane
2Jan Ligęza (młodszy)[25]1419145839synodziedziczył
3współrządy Ligęzów[26]145814679siostry i bratanekodziedziczyli
4Stanisław Ligęza[27]1467149023bratanekspłacił krewnych
5współrządy Ligęzów[28]1490150010synowieodziedziczyli
6Piotr Ligęza[29]1500154949synspłacił braci
7Zygmunt Ligęza[30]154915589bratanekodziedziczył
8Mikołaj Ligęza[30]1558160345bratodziedziczył
9Mikołaj Spytek Ligęza[31]1603161714wnukodziedziczył
10Andrzej Dembiński[32]1617164932wuj (brat matki)otrzymał jako spłatę długów
11Katarzyna Komorowska[33], mąż Piotr Grudziński[34], Teodor Lacki[35]1649167425wnuczkaodziedziczyła
12Konstancja Komorowska, mąż Jan Wielopolski[36]167416795córka kuzynaprzejęli wraz z innymi majątkami
13Aleksandra Stadnicka, mąż Jan F. Stadnicki[37]1679171334dalsze związkiprzejęli na mocy ugody pozasądowej z Wielopolskimi
14Kazimierz Stadnicki[38]171317185synodziedziczył
15Teresa Stadnicka (od 1731) mąż Józef Kanty Ossoliński[39]1718177658córkaodziedziczyła
16Józef Kanty Ossoliński[40]177617804mążodziedziczył
17Józef Salezy Ossoliński[41]178017899synodziedziczył
18Józef Tymoteusz Ossoliński[42]178917989synodziedziczył
19sądowy zarząd powierniczy[43]179818046–przejęte jako zadłużona masa spadkowa
20Albert Kazimierz Wettin[44]180418228–kupił na aukcji sądowej
21Karol Ludwik Habsburg[45]182218221przybrany synodziedziczył
22Jan Mieroszewski[46]1822185634–zamienił z Karolem Habsburgiem
23spółka Loewenfeld/Silbergleit/Kunicki[47]1856186913–odkupili
24Emanuel Loewenfeld[48]1869188112–spłacił współudziałowców
25współrządy Loewenfeldów[49]188118854żona i synowieodziedziczyli
26Henryk Loewenfeld[50]1885193146syn i bratspłacił matkę i braci
27Adolf Loewenfeld[51]193119398bratodziedziczył

Do 1944 r.

Kościół parafialny pw. św. Mikołaja z XIV w.
Dom z Chrzanowa z 1804 r. (obecnie w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym)

Chrzanów jest miastem o średniowiecznym rodowodzie. Pierwsze wzmianki o istnieniu kasztelanii na granicy Śląska i Małopolski pochodzą z 1178 r., nie natrafiono jednak w źródłach pisanych ani archeologicznych na ślady grodu, który był jej głównym ośrodkiem. Według innych źródeł kasztelania chrzanowska powstała pomiędzy 1228 a 1243 r.[52] Ostatnia wzmianka źródłowa o istnieniu takiej kasztelanii pochodzi z 1287 r.[18] (1228 Chranow, 1258 Chranov, 1326 Crenovia (w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej[53]), 1343 Chrenovia, 1344 Chrzanovia, 1345 Chrzanow). Prawa miejskie Chrzanów uzyskał w XIV w. (niektóre źródła[54][55] podają 1393 r., opierając się na wzmiance sądowej z tego roku o sprzedaży wójtostwa chrzanowskiego). Pierwszy zapis w najstarszej zachowanej księdze miejskiej pochodzi z 1408 roku. Chrzanów otrzymał również królewski przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim (1500 r.).

W 1595 roku miasto położone było w powiecie proszowskim województwa krakowskiego[56].

Chrzanów był miastem otwartym, pozbawionym murów, którymi nie został otoczony dzięki swojemu położeniu wśród rozlewisk, lasów i grzęzawisk. W XVI w. Ligęzowie (pochodzący z Bobrka) nadali swemu miastu nowe przywileje. Od 1581 r. za zgodą Zygmunta Augusta, urządzano dodatkowe cztery jarmarki – na św. Grzegorza, Jacka, Filipa i Jakuba oraz Franciszka. Już od końca XVI w. do Chrzanowa zaczęła napływać ludność żydowska. Andrzej Samuel Dembiński był fundatorem kaplicy św. Stanisława w kościele farnym.

W latach potopu szwedzkiego miasto mocno podupadło na skutek wojennych spustoszeń. W roku 1763 Józef Kanty Ossoliński ustanowił specjalną komisję do ratowania miasta, której prace przyczyniły się do uregulowania wielu aspektów życia, m.in. sytuacji Żydów, których rodzin było w mieście około 60. Żydowska gmina wyznaniowa została w Chrzanowie założona w 1745 r., w 1759 r. powstał cmentarz żydowski, a w 1786 r. pierwsza synagoga.

W wyniku III rozbioru Polski (1795 r.), w 1798 r. Chrzanów trafił pod zabór austriacki do Galicji Zachodniej. W latach 1809–1815 Chrzanów wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego (do którego nawiązuje herb miasta), a po kongresie wiedeńskim w latach 1815–1846 stał się częścią Rzeczypospolitej Krakowskiej.

W latach 1846–1918 Chrzanów był częścią Wielkiego Księstwa Krakowskiego podległego Królestwu Galicji w Cesarstwie Austriackim. Wówczas to uruchomiono przebiegającą przez miasto linię kolejową (1856 r.) i rozwinął się handel rudami cynku i ołowiu. Chrzanowscy mieszczanie wspomagali między innymi powstanie styczniowe (1863–1864), organizując pomoc dla rannych dla powstańców i żołnierzy włoskich, takich jak Elia Marchetti.

Ulica Jagiellońska
Dawny budynek Starostwa Powiatowego przy al. Henryka, obecnie Urząd Miejski

Na początku XX w. miasto intensywnie się rozwijało: powołano Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” (1909 r.) i Gimnazjum im. Stanisława Staszica (1911 r.). W Legionach Józefa Piłsudskiego służyło 538 mieszkańców miasta i okolic. W 20-leciu międzywojennym miasto znajdowało się w województwie krakowskim. Powstawały nowe zakłady przemysłowe, szpital, placówki oświatowe.

Z inicjatywy ks. Jakuba Kamieńskiego powstały ochronka dla dzieci pod wezwaniem św. Róży z Limy w Chrzanowie oraz ochronki św. Wojciecha na Kątach i ochronki św. Mikołaja w Kościelcu[57].

Podczas I wojny światowej w mieście wybudowano 2 cmentarze wojenne. Cmentarz wojenny nr 444 i cmentarz wojenny nr 445. Oba cmentarze są mogiłą żołnierzy zmarłych w szpitalu zakaźnym zlokalizowanym na terenie chrzanowskiego gimnazjum (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Chrzanowie[58]) w czasie trwania wojny. Pochowano na nich około 220 żołnierzy narodowości polskiej, rosyjskiej, czeskiej, słowackiej, węgierskiej, austriackiej, bośniackiej i chorwackiej[59].

Podczas wyborów parlamentarnych z roku 1922 do głosowania uprawnionych było 5675 mieszkańców; do urn poszło 3650 osób (frekwencja wyniosła 64%, nieco poniżej średniej krajowej 68%). W wyborach do sejmu miażdżące zwycięstwo odniósł Związek Narodowo-Żydowski, który zebrał 2253 głosy (62%). Na drugim miejscu znalazło się główne ugrupowanie endecji, Chrześcijańskie Zrzeszenie Jedności Narodowej, poparte przez 734 wyborców (20%). Zauważalną liczbę głosów uzyskały PPS (199 – 5%), Komitet Wyborczy Inwalidów i Zdemobilizowanych Wojskowych (171 – 5%) oraz PSL Lewica (163 – 4%). Znacznie mniejsze było poparcie dla Narodowej Partii Robotniczej (41 – 1%) i Komunistycznego Związku Proletariatu Miast i Wsi (36 – 1%). Śladową liczbę głosów uzyskały 4 inne ugrupowania[60].

W przeddzień wybuchu II wojny światowej Chrzanów przygotowywał się do niej. Funkcje Komendy Wojskowej Miasta pełniła policja państwowa. 25 sierpnia 1939 r. rozpoczęto kopanie rowów przeciwlotniczych[61]. W mieście był rejon mobilizacyjny batalionów 23 Dywizji Piechoty. Chrzanowa miała bronić Grupa Operacyjna „Śląsk”, wchodząca w skład Armii „Kraków”. Do tego zgrupowania należał 204 rezerwowy pułk piechoty, w którym jeden z batalionów nosił nazwę „Chrzanów”. Dnia 4 września 1939 r. podczas odwrotu GO „Śląsk” starła się z niemiecką 5 Dywizją Pancerną w okolicy Piły Kościeleckiej. Tego samego dnia, w południe, niemiecki VIII Korpus pod dowództwem gen. Ernsta Buscha zajął miasto[62.1]. Z nastaniem okupacji niemieckiej Chrzanów wraz z położonym na zachód polskim Górnym Śląskiem wcielono w listopadzie 1939 r. do III Rzeszy (pod zmienioną w 1941 r. nazwą Krenau[63]). Szczególnie tragiczny był los ludności żydowskiej, stanowiącej przed wojną około 50% populacji miasta. W 1940 r. powstało w Chrzanowie getto, które obejmowało ulice: Kadłubek, Krzyską, Garncarską, część Krakowskiej, Luszowicką, Balińską oraz Berka Joselewicza[64]. Zostało ono w 1943 r. zlikwidowane a Żydów wywieziono do pobliskiego obozu koncentracyjnego w Auschwitz.

Polska Ludowa

Pomnik Wolności i Zwycięstwa (1971) na pl. Tysiąclecia oraz bloki Osiedla Północ

W przeddzień zdobycia miasta przez Armię Czerwoną w Chrzanowie stacjonował, przeznaczony do obrony miasta, liczący ponad 3000 żołnierzy garnizon niemiecki, złożony z jednostek 344 i 371 dywizji piechoty oraz 10 dywizjonu przeciwlotniczego (17 armia polowa grupy armii „A”)[65]. Niemiecka okupacja miasta zakończyła się 25 stycznia 1945 r. wraz z wkroczeniem, w ramach operacji wiślańsko-odrzańskiej, wojsk 59 i 60 armii I Frontu Ukraińskiego oraz 4 korpusu pancernego[66] Armii Czerwonej[67]. Straty po stronie niemieckiej wyniosły 600 żołnierzy i oficerów, w tym 250 wziętych do niewoli. Ubytek ludności miasta w latach okupacji wynosił oficjalnie 7897 osób, a liczbę zniszczonych budynków oszacowano na 25%[68]. 27 stycznia działacze komunistyczni z PKWN i Polskiej Partii Robotniczej przystąpili do organizowania terenowych władz partyjnych oraz Rad Narodowych. 30 stycznia 1945 r. funkcjonowanie rozpoczął Zarząd Miejski. Pierwszym burmistrzem Chrzanowa po wojnie został Paweł Szarek. Największy chrzanowski zakład – Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce – uruchomił wszystkie wydziały 15 lutego, a w końcu marca zatrudniał około 1700 osób. Uruchomiony na nowo Szpital Miejski codziennie udzielał pomocy co najmniej kilku ofiarom niewypałów[68]. Odbudowa zniszczeń w Śródmieściu rozpoczęła się w roku 1946.

W powojennej Polsce Chrzanów był początkowo siedzibą należącego do województwa krakowskiego powiatu, obejmującego także miasta Jaworzno, Trzebinia i Krzeszowice oraz powstałe później Chełmek, Jeleń i Libiąż oraz okoliczne obszary wiejskie. Teren ówczesnego powiatu, do dziś nazywany Ziemią Chrzanowską, został wskutek reformy administracyjnej z 1975 r. podzielony między województwa: katowickie (w którym znalazły się miasta Chrzanów, Trzebinia, Libiąż, Jeleń i Jaworzno), krakowskie (Krzeszowice i Alwernia) oraz bielskie (Chełmek). Mimo silnego oddziaływania Górnego Śląska chrzanowianie zachowali poczucie więzi z Krakowem.

W okresie władzy ludowej zmienione były niektóre historyczne nazwy ulic, np. Aleję Henryka przemianowano na Aleję Lenina, Rynek na Plac Marksa, ulica Sokoła nosiła imię Koniewa, a Świętokrzyska – Komuny Paryskiej. W 1964 r. świętowano Obchody 700-lecia Miasta Chrzanowa. Nie jest dziś jasne, na jakiej podstawie akurat 1264 r. przyjmowano za datę lokacji miasta; znaczenie mogły mieć zbliżające się obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego w 1966 r.

Do osiedli budowanych lub rozbudowywanych w okresie PRL należą: śródmiejskie bloki przy ul. Wojska Polskiego oraz Stella (1949–1955), Osiedle Północ (1961–1973), osiedle przy ul. Jordana (W 1978 r. osiedle było lokowane najpierw na ul. Śląskiej; później zmieniono nazwę na Żabią), Osiedle Młodości (1976–1989). Ostatnie z wymienionych osiedli miało być największym tego typu przedsięwzięciem, z mieszkaniami dla 40 tysięcy osób (plan zagospodarowania Chrzanowa zakładał zwiększenie liczby ludności miasta do 80 tysięcy osób). Planów tych w pełni nie zrealizowano, obecnie Osiedle Młodości liczy około 9 tysięcy mieszkańców.

W październiku 1981 roku powstał Klub Inteligencji Katolickiej w Chrzanowie[69].

III Rzeczpospolita

Upadek PRL stał się okazją do dyskusji nad powrotem Chrzanowa do województwa krakowskiego. Po ostatniej reformie administracyjnej z 1999 r. Chrzanów znajduje się w województwie małopolskim i stanowi siedzibę powiatu, obejmującego także miasta Trzebinia, Libiąż i Alwernia oraz gminę Babice. Powiat jest niemal dwukrotnie mniejszy niż przed 1975 r.

W 2008 r., na wniosek władz miasta, watykańska Kongregacja do spraw Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała dekret o uznaniu świętego Mikołaja z Miry za patrona Chrzanowa[70]. Dekret został ogłoszony 6 grudnia przez kardynała Stanisława Dziwisza.

W 1990 r. w budynku parafii św. Mikołaja przy ul. Sokoła 8 w Chrzanowie powstały świetlica dla dzieci niepełnosprawnych, a w 1995 r. Warsztaty Terapii Zajęciowej[71]. W 2001 r. w budynku przy ul. Kościuszki 9 powstała Świetlica Terapeutyczna. Wszystkie te placówki są prowadzone przez Fundację im. Brata Alberta[72].

7 kwietnia 2010 r. w parku naprzeciwko siedziby Muzeum w Chrzanowie odsłonięto tablicę poświęconą pamięci oficerów Wojska Polskiego i funkcjonariuszy Policji Państwowej, pochodzących z Chrzanowa i okolic, zamordowanych przez Sowietów w Miednoje, Katyniu i Charkowie. Zasadzono tam także dęby katyńskie, które upamiętniły Jana Oczkowskiego, Franciszka Piekarskiego, Emila Stacha i Felicjana Stradę[73][74].

W 2018 r. odbyła się ekshumacja szczątków 1340 żołnierzy radzieckich znajdujących się w zbiorowej mogile w parku na os. Kościelec. Zostały one przeniesione na cmentarz komunalny przy ulicy Marchettiego w Chrzanowie[75].

Żydzi w Chrzanowie

Cmentarz żydowski

Przed wybuchem II wojny światowej w 1939 r. Chrzanów zamieszkiwała liczna społeczność żydowska – około 8 tys. osób. Zaczęli oni napływać znacznie wcześniej, bo już w XVI i XVII w., i przez 400 lat zamieszkiwania Chrzanowa stanowili około 50% ludności miasta. Przypuszcza się, że Żydzi tak chętnie osiadali w rzemieślniczo-handlowym Chrzanowie ze względu na jego status miasta prywatnego, gdzie nie obowiązywało prawo zakazujące osiedlania się ludności żydowskiej. W 1745 r. powstała w Chrzanowie zorganizowana gmina wyznaniowa, której zarząd sprawował władzę administracyjną, religijną i sądową nad społecznością żydowską. Na przełomie XIX i XX w. udało im się zdominować organa władzy miejskiej, uzyskując nawet bezwzględną większość w radzie miasta w okresie 1888–1920. W latach 1899–1912 Zygmunt Keppler pełnił funkcję burmistrza.

Z czasem stali się oni wpływową grupą społeczną, często dominującą w wielu dziedzinach życia publicznego jak np. wyszynk alkoholu, produkcja pieczywa czy usługi dentystyczne. Jednak wbrew popularnemu stereotypowi większość Żydów zamieszkujących Chrzanów była uboga i mieszkała na peryferiach miasta, żyjąc z drobnego rzemiosła oraz rolnictwa.

W Chrzanowie znajdowały się liczne instytucje żydowskie jak synagogi, rzeźnia koszerna, szkoły, chedery, biblioteka, czytelnia, teatr, żydowskie kółko dramatyczne, kółko żydowskie kobiet, Żydowski Związek Miłośników Sztuki, Żydowskie Towarzystwo Sportowo–Gimnastyczne – Makkabi, Żydowski Klub Sportowy – Jutrznia i inne.

W listopadzie 1941 niemieckie władze okupacyjne utworzyły w rejonie ulic: Kadłubka, Krzyskiej, Krakowskiej, Garncarskiej, Luszowskiej, Balinskiej i Joselewicza getto dla ludności żydowskiej[76]. Mieszkało w nim ok. 8 tys. osób[76]. Getto zostało zlikwidowane 18 lutego 1943, a Żydzi wywiezieni do obozu Auschwitz-Birkenau[76].

Szacuje się, że Holocaust przeżyło około 10% chrzanowskich Żydów[64].

W 1973 r. decyzją lokalnych władz wysadzono w powietrze Wielką Synagogę, mykwę i inne żydowskie zabytkowe budowle przy pl. Estery.

Dzisiejszymi pozostałościami po chrzanowskich Żydach jest kirkut oraz obelisk na ul. Grunwaldzkiej upamiętniający śmierć 6 Żydów, a także kolekcja judaików w lokalnym muzeum.

Demografia

Ewolucja demograficzna

Pierwsze szacunki, określające domniemaną liczbę mieszkańców Chrzanowa, dotyczą początków XVI wieku; miałoby ich być ok. 400. Zastosowanie podobnej metodologii (liczba dymów razy średnia liczba osób w gospodarstwie domowym w odpowiednim okresie) dla drugiej połowy XVI. wieku sugeruje ok. 700 mieszkańców, a dla połowy XVII wieku, tj. przed najazdem szwedzkim, ok. 750 mieszkańców[77]. Pierwsze liczby wynikające z dokumentów spisowych dotyczą czasów stanisławowskich; w roku 1765 inwentarze wykazały ok. 1.300 mieszkańców, a w roku 1791 ok. 1.700 mieszkańców. W tym czasie odsetek Żydów, którzy zaczęli pojawiać się a mieście na większą skalę w XVII w., wynosił ok. 20–25%[78].

Początek XIX wieku oznaczał dynamiczny i niespotykany dotąd rozwój demograficzny Chrzanowa, który przyniósł najpierw okres napoleoński, a potem przynależność do Wolnego Miasta Krakowa. Zjawisko to związane było przede wszystkim z napływem Żydów; w ciągu półwiecza między rokiem 1791 a 1838 przyrost ludności żydowskiej wyniósł 1.743 osoby, a katolickiej 650 osób[79]. W roku 1818 gmina Chrzanów (a więc łącznie z okolicznymi wsiami) liczyła ok. 4.000 mieszkańców, a w roku 1838 już samo miasto liczyło ok. 4.100 mieszkańców. W połowie XIX wieku przyrost demograficzny wyraźnie zwolnił: miasto miało 4.700 mieszkańców w roku 1851, 4.900 mieszkańców w roku 1861, i 5.200 mieszkańców w roku 1868. Przyrost ten nadal związany był z rosnącą liczbą Żydów; w ciągu 42 lat między rokiem 1838 a 1880 ich liczba wzrosła o 2.344 osoby, a liczba katolików o 601 osób[80].

Ponowny szybki przyrost demograficzny nastąpił w ostatnich dekadach XIX wieku i w pierwszych dekadach XX wieku. W roku 1880 w mieście było ok. 7.000 mieszkańców, w roku 1890 ok. 7.800 mieszkańców, a w roku 1900 miasto prawdopodobnie przekroczyło próg 10.000 mieszkańców[81]. W roku 1910 spisy wykazały ok. 11.500 mieszkańców, a ostatni cenzus austriacki z roku 1916 wykazał ok. 13.400 mieszkańców[82]. Proporcja między Polakami a Żydami była dość stabilna i na ogół utrzymywała się na poziomie 40:60. W ciągu ostatniego półwiecza rządów austriackich, tj. między rokiem 1868 a 1916, liczba ludności miasta wzrosła o ok. 8 tysięcy mieszkańców.

Pierwszy polski spis z roku 1921 wykazał niewielki spadek liczby mieszkańców[83]; różne źródła podają liczby wahające się między 11.400 a 13.200 mieszkańców[84]. Spis z roku 1931 wykazał ok. 17.900 mieszkańców. W związku z rozbudową przemysłową (Fablok, Stella) i napływem robotników[85] proporcje między Polakami a Żydami wyrównały się[86]. Ostatnie dane dotyczące okresu II Rzeczpospolitej, oparte na bieżących rejestrach raczej niż na danych spisowych, wykazały w roku 1939 ok. 21.600 mieszkańców (wzrost z 10 do 20 tysięcy zajął 39 lat). Liczba ta może jednak odzwierciedlać stan z pierwszych miesięcy okupacji, gdy do Chrzanowa Niemcy zaczęli przesiedlać Żydów z zachodniej Małopolski, wcielonej wówczas do Rzeszy. Dane za rok 1940 wykazują ok. 19.000, 20.800 lub nawet 23.000 mieszkańców[87]. W wyniku wymordowania przez Niemców chrzanowskich Żydów (1943) liczba mieszkańców spadła do ok. 12.100 w roku 1946.[88]

Okres Polski Ludowej oznaczał niespotykaną dotąd skalę przyrostu demograficznego, głównie za sprawą migracji[89]. W roku 1950 liczba mieszkańców wzrosła do 14.000 lub 14.200. W roku 1955 Chrzanów liczył ok. 18.000 mieszkańców, a w roku 1959 lub 1960 ponownie przekroczył barierę 20.000 mieszkańców (odbudowanie wojennych strat ludnościowych zabrało 20–21 lat). Statystyki z roku 1964 wykazały 23.000 mieszkańców, z roku 1970 już 28.500 mieszkańców, a w roku 1973 po raz pierwszy Chrzanów przekroczył liczbę 30.000 mieszkańców (wzrost z 20 do 30 tysięcy zajął 13 lat). Choć tempo przyrostu demograficznego nieco spadło, to w roku 1980 miasto miało już ok. 35.600 mieszkańców. W roku 1987 Chrzanów przekroczył liczbę 40.000 mieszkańców (wzrost z 30 do 40 tysięcy zajął 14 lat). Przyrost trwał nadal. Najwyższą liczbę mieszkańców oficjalne statystyki wykazały dla roku 1991: ok. 42.700.[90]

Od roku 1992 liczba mieszkańców zaczęła spadać, początkowo bardzo powoli; w roku 1997 miasto miało ok. 41.900 mieszkańców. W pierwszej dekadzie XXI wieku Chrzanów stracił ok. 2.000 mieszkańców; w roku 2005 liczba mieszkańców spadła poniżej 40.000, a w roku 2010 do 39.000 mieszkańców. W drugiej dekadzie regres przyspieszył i miasto straciło już ok. 3.000 mieszkańców; w roku 2014 Chrzanów liczył ok. 37.900 mieszkańców, a w roku 2020 ok. 36.000 mieszkańców. W trzeciej dekadzie XXI w. w ciągu zaledwie 5 lat miasto straciło 2.000 mieszkańców. Ostatnie oficjalne dane, dotyczące roku 2024, mówią o ok. 33.700 mieszkańców[91], choć wg dziennikarskich szacunków liczba ta jest bliższa raczej 31.200 mieszkańców. Pojawiają się prognozy, że wkrótce ludność miasta spadnie poniżej 30.000[92], a więc powróci do stanu z przełomu lat 60. i 70.

Dane

Wykresy

ludność Chrzanowa, 1791-2024
proporcje między katolikami a Żydami w Chrzanowie
ostatnie półwiecze ewolucji demograficznej Chrzanowa

Czabanowie i inni

Według tradycji ustnej, od XIII w. Chrzanów i okoliczne miejscowości zamieszkiwała ludność napływowa zajmująca się pasterstwem i hodowlą bydła nazywana czabanami. Wywodziła ona swoje pochodzenie od pasterzy (czabanów), którzy przybyli na ziemie Małopolski wraz z najazdem Tatarów w 1241 r. Społeczność ta z czasem przyjęła osiadły tryb życia i zasymilowała się z Polakami. Zachowała jednak do XX w. pewne swoje tradycje i utrzymywała własną odrębność kulturową.

Ze społeczności czabanów wywodzą się znane chrzanowskie rodziny, m.in. Balisiowie, Bytomscy, Dulowscy, Ruskowie, Oczkowscy, Palkowie.

Obecnie czabanami nazywa się często – w tonie humorystycznym – wszystkich mieszkańców Chrzanowa, a za najbardziej znaną regionalną potrawę uchodzą ziemniaki po cabańsku[179].

Śródmieście Chrzanowa zamieszkuje duża społeczność cygańska.

Etnografia

Obszar gminy Chrzanów zamieszkuje grupa etnograficzna Krakowiaków zachodnich a lokalny dialekt to gwara krakowska[180].

Atrakcje turystyczne

Muzeum w Chrzanowie
Muzeum „Dom Urbańczyka”
Bank Spółdzielczy
Kryta pływalnia

Zabytki

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[181].

  • Zespół kościoła parafialnego: kościół pw. św. Mikołaja, dzwonnica, otoczenie;
  • kaplica grobowa Loewenfeldów na cmentarzu parafialnym, 1898;
  • kościół pw. MB Ostrobramskiej, ul. Borowcowa 76;
  • cmentarz żydowski, ul. Podwale / Borowcowa, 2 budynki oheli, ogrodzenie i mur;
  • dom Urbańczyka, obecnie muzeum, Aleja Henryka 16;
  • park pałacowy os. Kościelec, ul. Dworska, gm. Chrzanów;
  • budynek Towarzystwa Zaliczkowego, obecnie Bank Spółdzielczy, Aleja Henryka 22;
  • oficyna dworska (dawniej nazywany: Lamusem, Dworem, spichlerzem), obecnie główna siedziba Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich, ul. Mickiewicza 13;
  • dom, ul. 29 Listopada 32, XVIII, przeniesiony w 1968 do Nadwiślańskiego Parku Etnograficznego w Wygiezłowie.

Budowle z początków istnienia Chrzanowa, także późniejsze, nie zachowały się jak np. drewniany ratusz miejski, wzniesiony na środku rynku i rozebrany na przełomie XVIII i XIX w. na polecenie władz austriackich, oraz pałac hr. Starzeńskich w Kościelcu, spalony w 1940 r. i rozebrany w latach następnych[182]. Zniszczeniom wojennym i późniejszej rozbiórce uległy synagogi. Zachowały się kościoły i śródmiejskie kamienice. W centrum miasta są to m.in.: kościół św. Mikołaja, rynek (przebudowany i odnowiony w latach 2004–2005), plac Tysiąclecia, Park Miejski, aleja Henryka, Muzeum w Chrzanowie (budynek główny na terenie parku oraz tzw. Dom Urbańczyka przy Alei Henryka), a także kościół św. Jana Chrzciciela w Kościelcu.

Gospodarka

Uwarunkowania

Parowóz Ryś produkowany w Fabloku (1946–1950) ustawiony jako pomnik przy pl. Tysiąclecia
Parowóz Ol49 produkowany w Fabloku (1951–1954)

U początku Chrzanów był przede wszystkim miastem kupieckim. W 1616 r. zatwierdzono statut cechu tkackiego, wyrabiającego słynne sukna „bernardyńskie” i granatowe „lazury”. W mieście działały też cechy; rzeźnicki, szewski, krawiecki i kowalski. Chrzanów staropolski miał dwie handlowe specjalności: bydło (działała komora celna dla jego wywozu na Śląsk) oraz kruszce – głównie ruda ołowiu, galena, ołowianka oraz cynk. Ich wydobywanie, a także przetapianie rozpoczęto w rejonie Chrzanowa w drugiej połowie XIV w. O znaczeniu Chrzanowa w handlu ołowiem świadczy urobiona od imienia miasta nazwa jednostki wagi tego kruszcu – centarius ponderis gravis Chrzanowiensis. Reliktem ówczesnej, powierzchniowej eksploatacji kruszców są tzw. warpie – lejowate zagłębienia w ziemi, rozsiane wokół Chrzanowa i porośnięte roślinnością. W ciągu XVIII i XIX w. Żydzi przejęli cały handel oraz część przemysłu.

Rozwój przemysłu i handlu nastąpił wraz z uruchomieniem w 1856 r. linii kolejowej („C.K. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda”, niem. K.u.K. privilegierte Kaiser Ferdinands-Nordbahn), łączącej Kraków z Wiedniem, co umożliwiło transport rud wydobywanych w jednej z pierwszych głębinowych kopalni rud cynkowo-ołowianych „Matylda”, uruchomionej w 1852 r.

W odrodzonej II Rzeczypospolitej miasto rozwinęło się jako ośrodek produkcji lokomotyw i maszyn (w 1920 r. powstała Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce S.A. – Fablok), która była jedynym przedsiębiorstwem w owym czasie produkującym parowozy. Wkrótce w 1928 r.[183][62.2] powstały Zakłady Materiałów Ogniotrwałych „Stella”, dostarczające hutnictwu materiały szamotowe oraz ogniotrwałe materiały ceramiczne. W 1930 r. zatopienie kopalni „Matylda” zakończyło natomiast okres wydobycia rud cynku i ołowiu.

Po II wojnie światowej w Chrzanowie rozwinął się przemysł spożywczy (powstały m.in. zakłady mięsne, mleczarnia i chłodnia) oraz produkcja materiałów budowlanych. W 1953 r. osuszono kopalnie Matylda i w 1958 r. wznowiono wydobycie. Kopalnia działała do 1973 r., a w 1987 r. przeprowadzono całkowitą likwidację zakładu. W dawnym szybie „Betty” (powojenna nazwa: „Józef”) znalazło się ujęcie wody pitnej dla miasta[184].

Od czasu transformacji ustrojowej w Polsce, wskutek znacznej redukcji zatrudnienia w sektorze przemysłowym w latach 90. XX w., znaczna część mieszkańców Chrzanowa trudni się handlem detalicznym. Miasto stało się lokalnym centrum handlu, także dla mieszkańców Trzebini, Libiąża czy południowych części Jaworzna.

Inwestycje

W Chrzanowie swoje sklepy zlokalizowało kilka dużych sieci handlowych (m.in. Lidl, Biedronka, Dino, Kaufland, Netto). Znajduje się również Centrum Handlowe MAX, które jest jedyną galerią handlową w powiecie chrzanowskim. Obecnie w galerii znajduje się ponad 65 sklepów i lokali usługowych, w tym kawiarnia i restauracje.5 czerwca 2020 roku otwarto Park Handlowy Kasztelania, sklepy takie jak Carrefour Market, Action czy JYSK[185]. Na istniejących terenach przemysłowych swoje fabryki otworzyły m.in. norweski koncern Hydro, niemiecka grupa Seppeler oraz Zakłady Mięsne UNIMIĘS. Wybudowano fabrykę akcesoriów samochodowych Valeo, zlokalizowaną przy autostradzie A4. W dzielnicy Chrzanów-Kościelec działa zakład spożywczy produkujący słodką żywność Dan Cake Polonia.

Działają też:

  • Kopalnia i Prażalnia Dolomitu Żelatowa S.A. w Chrzanowie
  • Wytwórnia Mas Bitumicznych Bitumik Sp. z o.o.

Zgodnie z porozumieniem[186] podpisanym 27 września 2007 r. przez Burmistrza Miasta Chrzanowa oraz Instytut Prawa Spółek i Inwestycji Zagranicznych w Krakowie reprezentujący zagranicznego inwestora, planowane jest zagospodarowanie terenów położonych na północ od autostrady A4 (w sąsiedztwie Balina) o powierzchni ok. 400 ha, między innymi poprzez budowę nowego, dużego osiedla mieszkaniowego (nazywanego potocznie „drugim Chrzanowem”). Realizację tego przedsięwzięcia opóźnia znaczne rozdrobnienie własności gruntów na tych terenach (obejmujących ok. 1800 prywatnych działek). Po kilku latach całkowicie zaniechano przedsięwzięcia.

W 2013 r. zakończono budowę pięciokilometrowej obwodnicy, która połączyła osiedle Północ, osiedle Niepodległości i osiedle Kościelec. Wybudowanie północno-wschodniej obwodnicy kosztowało prawie ponad 85 mln zł, z czego 72 mln zł to środki unijnego dofinansowania[187].

W 2015 r. wybudowano zachodnią obwodnicę Chrzanowa, która łączy węzeł Byczyna A4 z DW933. Inwestycja kosztowała 30 mln złotych, z czego 24 mln zł pochodziło z funduszy unijnych[188].

W 2024 r. wydano decyzję środowiskowa dla budowy magazynów energii w okolicach Balina. Maksymalna pojemność została określona do 768MWh.[189] W tym samym roku rozpoczęła się budowa drogi przez strefe inwestycyjną przy autostradzie. Droga będzie miec około kilometra i będzie przecinać tereny inwestycyjne[190].

W 2025 roku na sprzedaż zostanie wystawiona pierwsza duża (4ha) działka w strefie przy autostradzie[191].

Transport

Szlaki drogowe i kolejowe w Chrzanowie
Stacja kolejowa Chrzanów (Fablok)
Przystanek kolejowy Chrzanów Śródmieście (przed remontem)

Kolej

Pierwsza linia kolejowa w Chrzanowie powstała 1 marca 1856 roku, jako odcinek Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda (Wiedeń – Trzebinia)[192]. Obecnie przez Chrzanów przebiega linia kolejowa nr 93 Trzebinia – Zebrzydowice. Miasto posiada bezpośrednie połączenie kolejowe z Krakowem (relacja docelowa: Wieliczka) oraz Oświęcimiem, kursy obsługiwane przez EZT EN57 i EN71. Z Chrzanowa pociągiem można się również dostać do Bohumina. Duży ruch pociągów towarowych, w dużej części z libiąskiej Kopalni Węgla Kamiennego Janina.

W mieście znajduje się stacja Chrzanów oraz przystanek osobowy Chrzanów Śródmieście, który ze względu na lokalizację blisko centrum cieszy się większą popularnością wśród podróżnych.

Przez Chrzanów przebiega zamknięta obecnie dla ruchu osobowego linia nr 126 Jaworzno Szczakowa – Bolęcin (na odcinku Jaworzno – Chrzanów została rozebrana w 1985 r.) obecnie wykorzystywana jedynie przez Kopalnię i Prażalnię Dolomitu „Żelatowa”. PKP nie ma w planach przywrócenia ruchu osobowego, który został zamknięty w 1995 r., a w 2001 zdjęto sieć trakcyjną.

Transport drogowy

W obrębie Chrzanowa znajdują się trzy bezpośrednie zjazdy na autostradę A4 (E40). Dzięki temu Chrzanów posiada szybkie połączenie drogowe z Krakowem, Katowicami i dalej Wrocławiem oraz Rzeszowem.

Przez centrum miasta przebiega również alternatywna wobec autostrady droga krajowa nr 79. Nie jest jednak przejezdna dla pojazdów o wysokości powyżej 3,2 m ze względu na stosunkowo niskie wiadukty kolejowe. Na trasie w kierunku Katowic prowadzi północnym obrzeżem Śródmieścia, pod wiaduktem o wysokości 3 m[193], natomiast na trasie w kierunku Krakowa – południowym obrzeżem Śródmieścia, pod wiaduktem o wysokości 3,5 m[194].

W Chrzanowie swój początek mają drogi wojewódzkie: 933 przez Oświęcim, Pszczynę, Wodzisław Śląski, Jastrzębie-Zdrój do Rzuchowa oraz 781 przez Babice, Zator, Andrychów do Łękawicy.

Publiczny transport zbiorowy

Dworzec autobusowy

Większość linii komunikacji miejskiej na terenie Chrzanowa i sąsiednich gmin jest obsługiwana na zlecenie Związku Komunalnego Komunikacja Międzygminna w Chrzanowie (współtworzonego przez gminy: Chrzanów, Libiąż i Trzebinia) przez Konsorcjum Komunikacji Autobusowej w Trzebini, w skład którego wchodzą różne firmy przewozowe (głównie Transgór Mysłowice – zakład nr 2 w Trzebini). Do 31 grudnia 1999 w skład ZKKM wchodziło również miasto Jaworzno, gdzie przewozy realizuje niezależnie przedsiębiorstwo PKM Jaworzno.

Ponadlokalny transport samochodowy dla mieszkańców Chrzanowa i okolic zapewniają ZKKM Chrzanów (linia „K” w kierunku Krakowa – zakończono w 2011 r.), PKM Jaworzno (linia A w kierunku Katowic), PKS Kraków, a także minibusy przewoźników prywatnych, takich jak POL-BUS, Stan-BUS, Jawor-Trans, DANEXpress. Funkcjonujące przez wiele lat przedsiębiorstwo PKS Chrzanów zakończyło działalność w 2006 r.

Transport lotniczy

W 2012 r. otwarto sanitarne lądowisko przy ul. Topolowej.

Infrastruktura mieszkaniowa

W Chrzanowie znajduje się prawie 17 tysięcy mieszkań, z czego około 6 tysiącami administruje Powszechna Spółdzielnia Mieszkaniowa w Chrzanowie, a ponad 2,5 tysiącami – Zarząd Budynków Komunalnych. Mieszkania zaopatrywane są w wodę z ujęć głębinowych „Matylda” i „Żelatowa”, oraz ze zbiornika wodnego Dziećkowice. Woda jest dostarczana poprzez rurociąg o długości 14 km i przekroju 600 mm[195]. Ponad 9 tysięcy mieszkań posiada ogrzewanie centralne[18].

Kultura

W centrum miasta zlokalizowany jest dom kultury (Miejski Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji), pełniący także funkcję jedynego kina w Chrzanowie. Funkcjonuje Miejska Biblioteka Publiczna z filiami dla dzieci i młodzieży.

Corocznie w czerwcu organizowane są Dni Chrzanowa, na które składa się wiele imprez kulturalnych, sportowych i rozrywkowych.

Oświata

Chrzanów posiada dwa licea ogólnokształcące, zespoły szkół technicznych i zawodowych, cztery gimnazja i siedem szkół podstawowych (w tym jedną specjalną), szkołę muzyczną, a także niepubliczną Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości i Marketingu oraz społeczny koledż dla absolwentów szkół średnich.

Religia

Zasięg parafii katolickich w Chrzanowie
Kościół parafialny MB Różańcowej
Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela w Kościelcu

Na terenie Chrzanowa działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Dawne synagogi żydowskie

Dawna synagoga przy ul. 3 Maja (obecnie galeria handlowa)

W Chrzanowie istniały cztery synagogi:

Bezpieczeństwo

Komenda Powiatowa Policji

W Chrzanowie znajduje się Komenda Powiatowa Policji z sześcioma wydziałami:

  1. Wydział kryminalny;
  2. Wydział dochodzeniowo-śledczy;
  3. Wydział do walki z przestępczością gospodarczą;
  4. Wydział prewencji;
  5. Wydział ruchu drogowego;
  6. Wydział wspomagający.

Do tego dochodzi stanowisko do spraw prasowo-informacyjnych oraz zespół do spraw ochrony informacji niejawnych.

Komendzie Powiatowej Policji w Chrzanowie podlegają:

Komenda Powiatowa Policji w Chrzanowie posiada 35 pojazdów i 266 policjantów:

Lp.Nazwa JednostkiLiczba pojazdówLiczba policjantów
1Komenda Powiatowa Policji w Chrzanowie21145
2Komisariat Policji w Trzebini661
3Komisariat Policji w Libiążu435
4Komisariat Policji w Alwerni425
Razem35266

Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej

Obszarem działania Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej PSP w Chrzanowie są gminy Alwernia, Babice, Chrzanów, Libiąż i Trzebinia. W trzyzmianowym systemie pełni służbę 62 strażaków. JRG jest wyposażona 13 samochodów: 5 samochody gaśnicze i 8 samochodów specjalnych. Komendzie Powiatowej PSP w Chrzanowie podlegają 27 jednostek OSP.

Lp.SamochódRok produkcji
Pojazdy samochodowe gaśnicze, wodno-pianowe
1421[K]21 – GBA MAN TGM2014
2 421[K]22 – GBA Iveco 2018
3421[K]23 – GBAPr MAN TGM2018
4421[K]25 – GCBARt Scania2007
5421[K]27 – GCBA Renault2002
6421[K]39 – GCBM Iveco2015
Pojazdy samochodowe specjalne
6421[K]44 – SCRt Scania2018
7421[K]49 – SCRd Renault1993
8421[K]54 – SCH 42 Volvo2003
9SCKn Iveco2017
Pojazdy samochodowe operacyjne i kwatermistrzowskie
10SLBus Renault2008
11SLOp Skoda2008
12SKw Star2003
13SLKw Peugeot2012
14SLOp Toyota RAV42023
15SLRR Ford Ranger2023
16SLRR Isuzu D-Max2017

Pogotowie ratunkowe

Budynek Szpitala Powiatowego w Chrzanowie

Szpital Powiatowy w Chrzanowie jest jedynym szpitalem na terenie powiatu. Szpital ma 22 oddziały szpitalne. Funkcjonuje Szpitalny Oddział Ratunkowy (SOR) do którego pacjenci są dowożeni karetkami lub śmigłowcem. Szpital posiada również sanitarne lądowisko oddane do użytku w 2012 roku.

Sport i rekreacja

W Chrzanowie działają kluby sportowe: I Ligowy Piłki Ręcznej: MTS Chrzanów (wydzielony w roku 1998 z upadającego, założonego w 1926 roku TS „Fablok”[210]), Fablok (piłkarski), Orły, Sokół. Siedzibę ma również Chrzanowska Akademia Ju-jitsu, a filię grupa Mundo Capoeira. Jest także kryty basen kąpielowy i niewielki odkryty basen letni oraz hala widowiskowo-sportowa.

Chrzanów i okolice posiadają rekreacyjnym tereny leśne, z wytyczonymi szlakami pieszymi i rowerowymi. Pośród należących do miasta obszarów leśnych znajduje się zbiornik dla wędkarzy Groble oraz prowadzony przez zakonników ośrodek rekolekcyjny.

Media

Do tytułów prasy lokalnej należą: Info (bezpłatny), Przełom, Kronika Chrzanowska. Do mediów internetowych: PowiatChrzanowski.pl, Chrzanowski24.pl, powiat-chrzanow.pl, Radio Kraków (studio terenowe), Chrzanowska Telewizja Lokalna.

Polityka

Władze miasta

Burmistrzowie Chrzanowa (od 1990):

  • Wojciech Sala (1990–1991)
  • Aleksander Grzybowski (1991–1998)
  • Ryszard Zieliński (1998–2002)
  • Ryszard Kosowski (2002–2014)
  • Marek Niechwiej (2014–2015)
  • Joanna Czarnota (2015–2016; p.f.)
  • Beata Majkrzak (2016; p.f.)
  • Ryszard Kosowski (2016–2018)
  • Robert Maciaszek (od 2018)

Miasta partnerskie

Miasta partnerskie Chrzanowa[211]:

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2024 [dostęp 2024-10-23] (pol.).
  2. 1 2 Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024 r. (stan w dniu 30.06) [online], Główny Urząd Statystyczny, 15 października 2024 [dostęp 2024-10-28] (pol.).
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 16735.
  4. ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 24–25.
  5. ↑ Jerzy Solon, Jan Borzyszkowski, Małgorzata Bidłasik, Andrzej Richling, Krzysztof Badora, Physico-geographical mesoregions of Poland: Verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data, „Geographia Polonia”, 2018, ISSN 0016-7282 [dostęp 2020-10-30] (ang.).
  6. ↑ Fierla Irena, Geografia gospodarcza Polski, wydawnictwo PWE 2004, 2004.
  7. ↑ T. Krynicka-Tarnacka, G. Wnuk, Z. Wojtkowicz, Geografia Polski, Toruń: SOP Oświatowiec, 2005.
  8. ↑ ESPON project 1.4.3. Study on Urban Functions. Final Report. March 2007.. mdrl.ro. [dostęp 2015-01-10]. (ang.).
  9. ↑ Zbigniew Rykl (red.), Struktury i procesy społeczno-demograficzne w regionie katowickim, Wrocław: PAN, 1989.
  10. ↑ L. Pakuła, Procesy aglomeracyjne i integracyjne przemysłu na obrzeżu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Kraków: WSP, 1973.
  11. ↑ L. Pakuła, Kształtowanie się i struktura Zachodnio-Krakowskiego Kompleksu Przemysłowego, „Biul. KPZK PAN” (Ser. A, z. 2), Warszawa 1965.
  12. ↑ Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Ziemi Krakowskiej w wypisach, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1965, s. 4.
  13. 1 2 Jerzy Rajman, Pogranicze śląsko-małopolskie w średniowieczu, 1998.
  14. ↑ Jan Małecki, Dzieje ziemi krakowskiej, 1965.
  15. ↑ Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [online], Słownik IH PAN [dostęp 2020-03-28].
  16. ↑ Julian Zinkow, Informator turystyczny powiatu chrzanowskiego, Kraków: Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, 1968.
  17. ↑ zielonosiec.pl.
  18. 1 2 3 Małgorzata Stefańska, Jerzy Motyka, Chrzanów, Tekst, 1994.
  19. 1 2 Statut Gminy Chrzanów [online], 11 marca 2014 [dostęp 2018-07-20].
  20. ↑ Paździora 2018 ↓, s. 26.
  21. ↑ Paździora 2018 ↓, s. 27.
  22. ↑ Paździora 2018 ↓, s. 9.
  23. ↑ Janina Stoksik, Właściciele Chrzanowa od początku XVII do 1. poł. XIX wieku i ich stosunk do miasta, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 113–152, Zbigniew Wojas, Chrzanów średniowieczny i nowożytny do połowy XVII w., [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 61–110.
  24. ↑ Wojas 1998, s. 61–62. Rok objęcia nieznany. Niektóre źródła przyjmują 1370, zob. Wojas 1998, s. 61–62, ale pierwsza pewna wzmianka pochodzi z roku 1397, Mariusz Lubczyński, Początki rodziny Ligęzów herbu Półkozic, [w:] Roczniki Historyczne LXV (1999), s. 43.
  25. ↑ Miał dwóch synów, którzy zginęli w wyprawach wojennych. Zmarł bezpotomnie, zapisując majątek siostrom i bratankowi, Wojas 1998, s. 62.
  26. ↑ Współrządy Doroty Fredro z domu Ligęza, Elżbiety Bielczowskiej z domu Ligęza, Małgorzaty Ligęza (nie wyszła za mąż) oraz Stanisława Ligęzy, syna Stanisława, który z kolei był bratem Jana Ligęzy młodszego, Wojas 1998, s. 61, 63.
  27. ↑ Wojas 1998, s. 63.
  28. ↑ Współrządy synów Stanisława, tj. Mikołaja, Feliksa i Piotra Ligęzów, Wojas 1998, s. 63.
  29. ↑ Wojas 1998, s. 61, 63.
  30. 1 2 Wojas 1998, s. 61.
  31. ↑ Jego dziad Mikołaj miał dwóch synów; młodszy z nich i ojciec Mikołaja Spytka zmarł przed rokiem 1603. Mikołaj Spytek odziedziczył swoją część w wieku 8. lat; zarząd sprawował jego stryj (brat ojca) Mikołaj Spytek starszy, który na żądanie bratanka przekazał mu zarządzenie majątkiem w roku 1610. Odtąd majątek był systematycznie zadłużany u wuja młodocianego właściciela. Niewykluczone, że matka Mikołaja Spytka, Anna Ligęzina z domu Dembińska, celowo stymulowała ten proces, Stoksik 1998 s. 114–117.
  32. ↑ Do roku 1640 władzę w majątku de facto sprawowała dożywotniczka, Anna z Dembińskich Ligęzina, a brat nie ingerował w ten proces. Sam zarządzał majątkiem po śmierci siostry w roku 1640, Stoksik 119-122.
  33. ↑ Córka Anny Konstancji Komorowskiej z domu Dembińskiej, córki Andrzeja Dembińskiego i żony Aleksandra Komorowskiego. Ten ostatni znalazł się w ostrym sporze z teściem, którego pojmał i oślepił, a następnie zbiegł na banicję.
  34. ↑ W latach 1649–1653.
  35. ↑ W latach 1661–1674.
  36. ↑ Konstancja była córką Krzysztofa Komorowskiego, który był z kolei synem Mikołaja Komorowskiego, stryja (brata ojca) Katarzyny Komorowskiej. Otrzymała testamentalnie część spadku po Katarzynie, ale nie jest jasne, czy również dobra chrzanowskie; być może wraz z mężem przejęli klucz chrzanowski w sposób wątpliwy, Stoksik 1998, s. 126–128.
  37. ↑ Aleksandra była córką Andrzeja S. Stadnickiego, który z kolei był synem Marianny Dembińskiej, wujenki (siostry matki) Katarzyny Komorowskiej. Małżeństwo uznało się za jej prawowiwych spadkobierców i wystąpiło przeciw Wielopolskim na drogę sądową. Historyk przypuszcza, że między Wielopolskimi a Stadnickim doszło do ugody, Stoksik 1998, s. 127–133.
  38. ↑ Stoksik 1998, s. 133.
  39. ↑ Po przedwczesnej śmierci ojca odziedziczyła majątek w wieku 1 roku. Początkowo dobrami zarządzała jej matka i siostra ojca (wraz ze swoim mężem). W roku 1713 jako czternastolatka poślubiła Ossolińskiego, który odtąd de facto sprawował władzę w majątku, Stoksik 1998, s. 135.
  40. ↑ Po śmierci żony w roku 1776 władał majątkiem samodzielnie, Stoksik 1998, s. 135–139.
  41. ↑ Bardzo aktywny jako właściciel, znacznie zadłużył majątek i doczekał się wielu procesów, Stoksi 1998, s. 139–146.
  42. ↑ Przejął ogromnie zadłużony majątek jako pięciolatek, zarządzała nim siostra ojca z mężem Potockim, ale ostatecznie dobra jako beznadziejnie zadłużone zostały przejęte przez sąd, Stoksik 1998, s. 146–148.
  43. ↑ Forum Nobilium, czyli sąd szlachecki w Krakowie przejął majątek i wystawił go na sprzedaż, jednak przez 6 lat nie mógł on znaleźć nabywcy, Stoksik 1998, s. 148.
  44. ↑ Kupił majątek na przetargu, ale nie administrował nim, tylko oddawał w dzierżawy. Podjął próbę zamiany dóbr na Brzeszcze, położone bliżej jego dóbr cieszyńskich, Stoksik 1998, s. 149–151.
  45. ↑ Formalnie posiadał majątek od kwietnia do lipca 1822, kiedy sfinalizowano prowadzone już przez jego poprzednika negocjacje o zamianie majątków.
  46. ↑ Wraz z żoną Wiktorią Klose, pierwsi właściciele spoza szlachty, pochodzenia mieszczańskiego.
  47. ↑ Wrocławska spółka, której udziałowcami byli po 1/3 Emanuel Loewenfeld, Wilhelm Silbergleit i Szymon Kunicki, Anna Sadło-Ostafin, Loewenfeldowie, [w:] serwis Muzea Małopolska 2020.
  48. ↑ Spółkę Loewenfelda, Silbergleita i Kunickiego rozwiązano, przy czym ten pierwszy spłacił dwu ostatnich.
  49. ↑ Po śmierci Emanuela dobra należały do wdowy Róży oraz synów Williama, Adolfa i Henryka.
  50. ↑ Jeszcze przed śmiercią matki spłacił ją i braci oraz przejął cały majątek, choć w praktyce oddał znaczną część zarządu bratu Adolfowi, Sadło-Ostafin 2020.
  51. ↑ Przejął majątek po śmierci brata. Wyjechał do Szwajcarii w końcu lat 30. i tam zmarł, Sadło-Ostafin 2020.
  52. ↑ Rafał Malik: Średniowieczne lokacje miejskie w granicach kasztelanii chrzanowskiej. Kraków: Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków, 2005.
  53. ↑ Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147–150.
  54. ↑ Chrzanów, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2006-11-03].
  55. ↑ Chrzanów w dokumencie archiwalnym [online] [dostęp 2006-11-03] [zarchiwizowane z adresu 2007-12-05].
  56. ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 111.
  57. ↑ Ksiądz Kamieński – (nie)zapomniany bohater z Chrzanowa › Przelom.pl – portal ziemi chrzanowskiej [online], przelom.pl [dostęp 2022-09-07] (pol.).
  58. ↑ I wojna światowa [online], 1 Liceum Ogólnokształcące im. St. Staszica [dostęp 2021-09-09] (pol.).
  59. ↑ Attention Required! [online], groby.radaopwim.gov.pl [dostęp 2020-04-27] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-09].
  60. ↑ Statystyka Wyborów do Sejmu i Senatu, Warszawa 1926, s. 57.
  61. ↑ S. Jura, Etapy walki z okupantem niemieckim (2), „Kronika” (32), 1994, s. 9.
  62. Chrzanów. Studia z dziejów miasta. tom 2. Chrzanów współczesny. cz.1, Chrzanów: Muzeum w Chrzanowie, 1999, ISBN 83-906081-3-8.
    1. ↑ S. 11–12.
    2. ↑ S. 369.
  63. ↑ Rolf Jehke: Gemeindeverzeichnis Landkreis Krenau.
  64. 1 2 Żydzi w Chrzanowie [online], regionalia.home.pl [dostęp 2024-04-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-05-12] (pol.).
  65. ↑ Chrzanów, miasto w woj. katowickim, [w:] B. Dolata, T. Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945 : wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych, s. 72.
  66. ↑ Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2014-11-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-13)].
  67. ↑ Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, Sport i Turystyka, 1988, ISBN 83-217-2709-3.
  68. 1 2 Jan Ciura, Jerzy Motyka, Chrzanów w 35-leciu Polski Ludowej, 1980.
  69. ↑ Instytut Pamięci Narodowej, Kluby Inteligencji Katolickiej w województwie katowickim 1956–1989 [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2022-09-07] (pol.).
  70. ↑ Św. Mikołaj biskup – patron miasta. chrzanow.pl. [dostęp 2013-09-24].
  71. ↑ Chrzanów / Fundacja Św. Brata Alberta [online], albert.krakow.pl [dostęp 2022-09-07].
  72. ↑ Chrzanów / Fundacja Św. Brata Alberta [online], albert.krakow.pl [dostęp 2022-09-07].
  73. ↑ Wspominamy dziś ofiary zbrodni katyńskiej, także z ziemi chrzanowskiej • Ziemia chrzanowska › Przelom.pl – portal ziemi chrzanowskiej [online], przelom.pl [dostęp 2022-10-18] (pol.).
  74. ↑ Policjanci, Pomnik Ofiar Zbrodni Katyńskiej z Chrzanowa [online], Policjanci w służbie historii [dostęp 2022-10-18] (pol.).
  75. ↑ Redakcja, Chrzanów. Zakończyła się ekshumacja. Żołnierze radzieccy spoczęli na cmentarzu [ZDJĘCIA] [online], Chrzanów Nasze Miasto, 19 lutego 2018 [dostęp 2022-10-18] (pol.).
  76. 1 2 3 Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 136. ISBN 83-01-00065-1.
  77. ↑ Szacunki arytmetyczne, bazowane na liczbie domów i przyjętej średniej liczbie osób w gospodarstwie, Dorota Żurek, Socjotopografia Chrzanowa do połowy XVII wieku [praca doktorska przyjęta na Uniwersytecie Pedagogicznym im. KEN w Krakowie], Kraków 2014 s. 102.
  78. ↑ Aleksander Zygmunt Babiński, Ludność żydowska w Chrzanowie [praca zaliczeniowa, przyjęta na Uniwersytecie Pedagogicznym im. KEN w Krakowie], Kraków 2021, s. 17.
  79. ↑ W roku 1791 wśród ogółu ludności Chrzanowa (1.685) katolicy stanowili 80% (czyli 1.348) a Żydzi 20% (czyli 337). W roku 1838 wśród ogółu ludności (4.078) katolicy stanowili 49% (czyli 1.998), a Żydzi 51% (czyli 2.080).
  80. ↑ W roku 1838 wśród ogółu ludności (4.078) katolicy stanowili 49% (czyli 1.998), a Żydzi 51% (czyli 2.080). W roku 1880 wśród ogółu ludności (7.023) katolicy stanowili 37% (czyli 2.599), a Żydzi 63% (czyli 4.425).
  81. ↑ Szacunek wsteczny dokonany 40 lat potem, zob. Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 36.
  82. ↑ Przyrost o prawie 2 tys. mieszkańców w ciągu 6 lat byłby najszybszy w dotychczasowej historii miasta. Być może spis z roku 1916 zawierał pewną liczbę uchodźców wojennych.
  83. ↑ Żadne z konsultowanych źródeł nie podaje przyczyn spadku ludności; ponieważ Chrzanów nie ucierpiał w wyniku działań wojennych, spadek populacji mógł wynikać z wyjazdu uchodźców, z wyjazdu części Żydów (np. do Austrii lub Niemiec) lub – raczej w niewielkiej części – ze śmierci na froncie chrzanowskich rekrutów.
  84. ↑ Druk, zawierający wyniki spisu, nie podawał danych dla miasta Chrzanów. Wszystkie zawarte w nim informacje dotyczą albo powiatu Chrzanów, albo łącznie miast w powiecie Chrzanów, por. Pierwszy Powszechny Spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921 roku. Mieszkania, ludność, stosunki zawodowe. Województwo Krakowskie, Warszawa 1926, s. 3–5. Różne późniejsze wydawnictwa GUS podawały dane dla miasta Chrzanów za rok 1921, przy czym niekiedy różne wydawnictwa podawały różne liczby, np. Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1925/1926 podawał dla roku 1921 liczbę 13.171 (s. 21), a Mały Rocznik Statystyczny 1939 podawał (też dla roku 1921) „11,4 tys.” (s. 36).
  85. ↑ Por. Katarzyna Elwart, Structural composition of post industrial, interwar housing estates in Chrzanów, created in reference to the idea of garden-city, [in:] Czasopismo Techniczne. Architektura Zeszyt 5-A (2015), s. 59–77. Tekst nie podaje danych liczbowych, ale opisuje budowę osiedli mieszkaniowych dla nowo przybyłych do Chrzanowa robotników.
  86. ↑ Księga pamiątkowa, wydana przez chrzanowskich Żydów w Nowym Jorku w roku 1989, zawiera wiele wspomnień w bardzo niekorzystnym tonie kwitujących budowę Fabloku. Fabryka zajęła tereny tradycyjnie wykorzystywane przez Żydów w celach rekreacyjnych, a napływ robotników z okolicznych wsi spowodował jakoby wzrost napięć na tle narodowym, por. M. Bochner (red.), Chrzanów Memorial Book, New York 1989, s. 454.
  87. ↑ 20.800 w Jan Piotr Strzelecki, Volksdeutsche z Kreis Krenau O/S, [w:] Szkice Archiwalno-Historyczne 14 (2017), s. 61; 23.000 w Dziś całe miasto wygląda czysto i w Chrzanowie zapanował porządek, [w:] Dziennik Poranny 26.04.1940, s. 2.
  88. ↑ Bogdan Cimała, Migracje ludności powiatu chrzanowskiego na Ziemie Zachodnie i Północne po II wojnie światowej (1945-1947), [w:] Studia Śląskie LXI (2002), s. 47.
  89. ↑ „Największe odsetki przybyszów z innych miejscowości woj. krakowskiego notowano w najsilniej uprzemysłowionych miastach zachodnich, szczególnie w Jaworznie (16%), pow. Oświęcim (14%), Chrzanów (12,4%)”, Leszek Kosiński, Migracje ludności w Polsce w latach 1950–1960, Warszawa 1968, s. 65.
  90. ↑ Dane za odpowiednimi rocznikami Rocznika Statystycznego, Małego Rocznika Statystycznego, Rocznika Statystycznego Województwa Katowickiego oraz – w jednym przypadku – Rocznika Statystycznego Powiatu Chrzanów i Miasta Jaworzno, szczegółowe adresy bibliograficzne w części poniżej.
  91. ↑ Dane za odpowiednimi rocznikami Rocznika statystycznego Rzeczypospolitej Polskiej, szczegółowe adresy bibliograficzne w części poniżej.
  92. ↑ „Jeśli tempo spadku utrzyma się na podobnym poziomie, już w ciągu najbliższych dwóch lat, a może nawet roku liczba mieszkańców w Chrzanowie spadnie poniżej 30 tysięcy”, Sławomir Bromboszcz, Wygrali w rankingu na najlepsze miasto do życia w Małopolsce. Ludzie stąd uciekają. Co jest nie tak z Chrzanowem?, [w:] Gazeta Krakowska 16.01.2026.
  93. ↑ Szacunek arytmetyczny, Żurek 2014 s. 102.
  94. ↑ Szacunek arytmetyczny, Żurek 2014, s. 102.
  95. ↑ Szacunek arytmetyczny, Żurek 2014, s. 102.
  96. ↑ Jerzy Rajman, Ludność napływowa w Chrzanowie i Mysłowicach, [w:] Rocznik Naukowo-Dydaktyczny. Prace Historyczne 158 (1993), s. 92.
  97. ↑ Mariusz Paździora, Historia Chrzanowa, [w:] serwis Chrzanovia Patria Parva 2003.
  98. ↑ Babiński 2021, s. 17.
  99. ↑ Liczba mieszkańców podana dla „gminy Chrzanów”; nie jest jasne, jaki odsetek mieszkańcow gminy mieszkał poza miastem Chrzanów, Krótkie opisanie miasta Wolnego Krakowa z okręgiem, s.l, s.n. [1819], s. 126.
  100. ↑ Paździora 2003.
  101. ↑ „Mieszkańców blisko 4 tysiecy, z tych większa część żydów”, Opis statystyczny wolnego miasta Krakowa łącznie z okręgiem, w pytaniach i odpowiedziach dla dzieci, Kraków 1845, s. 17.
  102. ↑ A. Babiński, Ludność żydowska Chrzanowa i jej udział w życiu politycznym i gospodarczym miasta w latach 1849–1918, [w:] M. Szymaszkiewicz (red.), Żyli wśród nas chrzanowscy Żydzi, Chrzanów 2016, s. 120, cytowane za Zbigniew Razowski, Relacje polsko-żydowskie w Chrzanowie i okolicy w latach 1918–1923 jako przyczynek do badań nad Szoa, [w:] Martyna Grądzka-Rejak, Piotr Trojański (red.), Ciemności kryją ziemię. Wybrane aspekty badań i nauczania o Holokauście, Kraków 2019, s. 179.
  103. ↑ Allgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.
  104. ↑ Babiński 2016, s. 120.
  105. ↑ Aleksander Zygmunt Babiński, Policja miejska w Chrzanowie w dobie autonomii, [w:] Małopolska 21 (2019), s. 48.
  106. ↑ Stanisław Polaczek, Powiat Chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia Historyczno-Geograficzna, Kraków 1914, s. 74; liczbę 6.098 powtarzają niektóre późniejsze wydawnictwa z lat 80., por. hasło Chrzanów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I, Warszawa 1880, s. 650.
  107. ↑ Babiński 2016, s. 120.
  108. ↑ Babiński 2016, s. 120.
  109. ↑ Polaczek 1914, s. 74.
  110. ↑ Babiński 2016, s. 120.
  111. ↑ Podana w tysiącach, jako „10,0”, Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 36.
  112. ↑ Babiński 2016, s. 120.
  113. ↑ Datei:Oesterreich-12.djvu [online], GenWiki [dostęp 2016-12-26].
  114. ↑ Polaczek 1914, s. 74.
  115. ↑ Babiński 2016, s. 120.
  116. ↑ Podana w tysiącach, jako „11,4”, Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 36.
  117. ↑ Babiński 2016, s. 120.
  118. ↑ Rocznik Statystyki Rzeczpospolitej Polskiej 1923, s. 17.
  119. ↑ Paździora 2003.
  120. ↑ Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1925/1926, s. 21. Jest to jedyne źródło, które wskazuje przewagę ludności katolickiej, a do tego podaje liczbę mieszkańców prawie 2 tysiące wyższą niż inne wydawnictwa statystyczne. Być może podane dane dotyczą gminy Chrzanów, z przyległymi wioskami.
  121. ↑ Paździora 2003.
  122. ↑ Podana w tysiącach, jako „17,9”, Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 36.
  123. ↑ A. Jelonek, Ludność miasta i osiedli typu miejskiego na ziemiach polskich od 1810 do 1960 roku, [w:] Dokumentacja Geograficzna 3/1 (1967), za Cimała 2002, s. 47.
  124. ↑ Paździora 2003.
  125. ↑ Strzelecki 2017, s. 61.
  126. ↑ „W chwili objęcia urzędowania najważniejszą troską nowego zarządu powiatowego miasta Chrzanowa, liczącym [sic!] przeszło 23.000 mieszkańców, było zaopatrzenie ludności w żywność”, Dziś całe miasto wygląda czysto i w Chrzanowie zapanował porządek, [w:] Dziennik Poranny 26.04.1940, s. 2.
  127. ↑ Cimała 2002, s. 47.
  128. ↑ Paździora 2003.
  129. ↑ Rocznik Statystyczny 1955, s. 48.
  130. ↑ Rocznik Statystyczny 1960, s. 24.
  131. ↑ Rocznik Statystyczny 1955, s. 48.
  132. ↑ Maria Dobrowolska, Przemiany struktury społeczno-gospodarczej wsi małopolskiej, [w:] Przegląd Geograficzny XXXI/1 (1959), s. 8.
  133. ↑ Szacunek statystyczny dla roku bieżącego, Rocznik Statystyczny 20 (1960), s. 24.
  134. ↑ Paździora 2003.
  135. ↑ Rocznik Statystyczny Powiatu Chrzanów i Miasta Jaworzno 1 (1971), Chrzanów 1971, s. 36.
  136. ↑ Mały Rocznik Statystyczny 1965, s. 12.
  137. ↑ Mały Rocznik Statystyczny 1965, s. 12.
  138. ↑ Rocznik Statystyczny Powiatu Chrzanów i Miasta Jaworzno 1 (1971), s. 30.
  139. ↑ Mały Rocznik Statystyczny 1973, s. 25.
  140. ↑ Mały Rocznik Statystyczny 1974, s. 23.
  141. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1977, s. 35.
  142. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1977, s. 35.
  143. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1978, s. 28.
  144. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1979, s. 28.
  145. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1980, s. 22.
  146. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1981, s. 24.
  147. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1982, s. 29.
  148. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1985, s. 44.
  149. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1987, s. 46.
  150. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1988, s. 48.
  151. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1991, s. 48.
  152. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1992, s. 13.
  153. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1993, s. 53.
  154. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1995, s. 28.
  155. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1997, s. 26.
  156. ↑ Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1998, s. 54.
  157. ↑ Paździora 2003.
  158. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2004, s. 202.
  159. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2005, s. 202.
  160. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2006, s. 205.
  161. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2007, s. 206.
  162. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2008, s. 199.
  163. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2009, s. 205.
  164. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2010, s. 225.
  165. ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010 r., Warszawa 2010, s. 66.
  166. ↑ Agnieszka Szlubowska, Sytuacja demograficzna województwa małopolskiego w świetle wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań w 2021 r., [w:] Jan Brzozowski (red.), Uwarunkowania przemian demogracznych w województwie małopolskim. Postawy prokreacyjne, Warszawa 2023, s. 22.
  167. ↑ Przemysław Śleszyński, Delimitacja miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze, Warszawa 2016, s. 11, także Mały Rocznik Statystyczny 2015, s. 216.
  168. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2017 s. 213.
  169. ↑ Mały Rocznik Statystyczny 2018, s. 215.
  170. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2020, s. 216.
  171. ↑ Sławomir Bromboszcz, Prawie po tysiąc osób ubyło z Chrzanowa i Olkusza w ciągu roku. Jak zatrzymać ludzi przed migracją?, [w:] Gazeta Krakowska 09.02.2019.
  172. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2021, s. 215.
  173. ↑ Szlubowska 2023, s. 22.
  174. ↑ < Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku. Publikacja w formacie XLS, tablica 22.
  175. ↑ Sławomir Bromboszcz, Chrzanów wyludnia się w zatrważającym tempie. W ciągu roku zniknęło 666 osób. Co się z nimi stało?, [w:] Chrzanów Nasze Miasto 16.01.2025.
  176. ↑ Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2022, s. 214.
  177. ↑ Bromboszcz 2025.
  178. ↑ Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024 r. (stan w dniu 30.06.). Publikacja w formacie XLS, tablica III.
  179. ↑ Reportaż z kiermaszu II Małopolskiego Festiwalu Smaku.
  180. ↑ Dialektologia polska [online], dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2020-11-06].
  181. ↑ Wykaz obiektów wpisanych do Rejestru Zabytków Nieruchomych Województwa Małopolskiego z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy [online], wuoz.malopolska.pl [dostęp 2023-11-21].
  182. ↑ Muzeum w Chrzanowie, Mijane, a mało znane, „Kronika Chrzanowska” (1/2023), s. 46–47, ISSN 1232-4566.
  183. ↑ H. Latała, Chrzanowskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych, [w:] Zarys historii polskiego przemysłu materiałów ogniotrwałych, t. 2, Gliwice 1997, s. 77–83.
  184. ↑ Muzeum w Chrzanowie Chrzanów. Studia z dziejów miasta. tom 2. Chrzanów współczesny. cz.1 Chrzanów 1999, s. 368, ISBN 83-906081-3-8.
  185. ↑ .
  186. ↑ Por. www.chrzanow.pl.
  187. ↑ Chrzanów ma nowiutką obwodnicę.
  188. ↑ Obwodnica Chrzanowa już pewna! Ma kosztować 30 mln zł.
  189. ↑ .
  190. ↑ .
  191. ↑ .
  192. ↑ Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów: Muzeum w Chrzanowie, 1998, s. 208, ISBN 83-906081-2-X, OCLC 169951728.
  193. ↑ Wiadukt w Chrzanowie na ulicy Krakowskiej.
  194. ↑ Wiadukt w Chrzanowie na ulicy Siennej.
  195. ↑ Już pijemy wodę z Dziećkowic [online], Przełom – portal ziemi chrzanowskiej [dostęp 2020-06-18] (pol.).
  196. ↑ Placówki ChWE w Polsce [online], chwe-denominacja.pl [dostęp 2021-11-13] [zarchiwizowane z adresu 2021-11-09].
  197. ↑ Zbory [online], adwent.pl [dostęp 2021-11-13].
  198. ↑ Placówki [online], kbwch.pl [dostęp 2024-04-20].
  199. ↑ Witaj [online], npchrzanow.pl [dostęp 2024-04-20].
  200. ↑ O nas [online], npchrzanow.pl [dostęp 2024-04-20].
  201. ↑ Zbory [online], baptysci.pl [dostęp 2021-11-13] [zarchiwizowane z adresu 2024-10-07].
  202. ↑ Parafie [online], metodysci.pl [dostęp 2021-11-13] [zarchiwizowane z adresu 2017-03-22].
  203. ↑ Zbory KECh w Polsce [online], kech.pl [dostęp 2021-11-13].
  204. ↑ Zbory Kościoła Wolnych Chrześcijan [online], kwch.org [dostęp 2021-11-13].
  205. ↑ Znajdź Kościół [online], kz.pl [dostęp 2021-11-09].
  206. ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20].
  207. ↑ Paweł Mocny, Świadkowie Jehowy wznawiają zebrania stacjonarne w powiatach olkuskim, oświęcimskim, wadowickim i chrzanowskim [online], olkusz.naszemiasto.pl, 7 kwietnia 2022 [dostęp 2022-04-07].
    * Chrzanów, Trzebinia. Świadkowie Jehowy wznawiają publiczną działalność [online], chrzanow.naszemiasto.pl, 23 czerwca 2022.
  208. 1 2 Marek Oratowski, Świadkowie Jehowy przez pandemię nie chodzą już po domach [online], przelom.pl, 7 grudnia 2020 [dostęp 2021-11-13].
  209. ↑ Historia zborów ziemi chrzanowskiej [online], nastrazy.pl [dostęp 2021-11-13].
  210. ↑ Fablok. Historia. fablok.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-21)].
  211. ↑ Urząd Miejski w Chrzanowie: Miasta partnerskie. chrzanow.pl. [dostęp 2021-02-16]. (pol.).

Bibliografia

  • Mariusz Paździora: Atlas historyczny ziemi chrzanowskiej. Chrzanów: Miejska Biblioteka Publiczna w Chrzanowie, 2018. ISBN 978-83-923541-9-2.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.