Chyżoskoczek stepowy
| Stylodipus sungorus[1] | |
| (Sokolov & Shenbrot, 1987) | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Podtyp | |
| Gromada | |
| Podgromada | |
| Infragromada | |
| Rząd | |
| Podrząd | |
| Infrarząd | |
| Nadrodzina | |
| Rodzina | |
| Podrodzina | |
| Rodzaj | |
| Gatunek |
chyżoskoczek stepowy |
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |
 | |
Chyżoskoczek stepowy[3.1] (Stylodipus sungorus) – gatunek ssaka, gryzonia z rodziny skoczkowatych. Ma 58 chromosomów. Długość głowy i tułowia do 130 mm, ogon do 165 mm. Zwierzę ma piaszczystoszare lub płowe głowę i grzbiet, boki i brzuch białe, gruby ogon, owłosione stopy. Aktywny nocą, kopie w ziemi jamy. Rozmnaża się raz w roku, w lipcu. W miocie od 2 do 6 noworodków. Żyje w Mongolii i Sinciangu, zasiedla stoki gór pokryte grubym żwirem, stepy, półpustynie i pustynie. Zjada głównie zielone części roślin. Nie zagraża mu wyginięcie.
Genetyka
Gatunek ten posiada w kariotypie diploidalną liczbę 58 chromosomów[4], podobnie jak chyżoskoczek mongolski[5] czy chyżoskoczek gruboogonowy[6]. Jest to więcej niż u większości skoczkowatych posiadających diploidalną liczbę chromosomów 48[7]. Liczba fundamentalna chyżoskoczka stepowego wynosi 94[4] podobnie jak u obu innych chyżoskoczków[5][6].
Budowa
IUCN określa gatunek jako małego skoczkowatego[2]. Długość głowy i tułowia chyżoskoczka stepowego zawiera się wedle Handbook of the Mammals of the World w przedziale od 125 do 130 mm[4], wedle IUCN od 100 do 130 mm[2], czemu towarzyszy ogon długości od 150 do 165 mm[4] bądź 132–163 mm[2]. Podobne rozmiary osiąga również chyżoskoczek mongolski[5] i chyżoskoczek gruboogonowy[6]. Krótkie[2] ucho chyżoskoczka stepowego mierzy od 18 do 20 mm. Stopa osiąga od 54 do 57 mm. Chyżoskoczek stepowy waży od 80 do 95 gramów[4]. Chyżoskoczek mongolski może ważyć nieco mniej[5], a chyżoskoczek gruboogonowy zwykle waży mniej[6]. Choć najcięższy ze swego rodzaju, jest jednak chyżoskoczek stepowy znacznie lżejszy od większych skoczkowatych, takich jak alaktaga duża ważąca nawet powyżej 400 g[8].
Chyżoskoczek stepowy ma piaszczystoszare głowę i grzbiet[4] bądź też płowe[2]. Nie ma na nich czerwonawych brązowych znaczeń. Boki i brzuszna strona ciała są białe. Ponadto występuje biała plama za uchem, dobrze wyrażona[4], lepiej niż u chyżoskoczka gruboogonowego[6]. Podobnie dobrze wyrażona plama występuje u chyżoskoczka mongolskiego[5].
Wzór zębowy skoczkowatych obejmuje w szczęce pojedynczy siekacz, niekiedy pojedynczy przedtrzonowiec i 3 zęby trzonowe. Połówka żuchwy obejmuje pojedynczy siekacz, żadnych kłów ani przedtrzonowców i 3 trzonowce. Górne siekacze są zawsze gładkie[7.1]. Przednie powierzchnie siekaczy są białe. Występuje pierwszy przedtrzonowiec szczękowy[4].
Badacze zwracają uwagę na ogon – gruby u osobników dorosłych[4], podobnie jak u chyżoskoczka gruboogonowego[6]. Jest on nieznacznie spłaszczony na końcu, gdzie wedle niektórych autorów znajduje się kępka włosów[4], a wedle innych nie[2].
Stopy zwierzęcia pokryte są z dołu szczotkami względnie krótkich, miękkich włosów, na zewnątrz białych, w środku czarnych bądź ciemnobrązowych[4]. Tylna stopa ma 3 palce, przy czym najdłuższy jest ten środkowy[2].
Systematyka
Nowy gatunek ssaka opisany został pod obecną nazwą w 1987 przez Sokołowa i Szenbrota. Jako miejsce typowe autorzy ci podali 15 km na wschód od Tsarginu w ajmaku gobijsko-ałtajskim w Mongolii[4].
Przeprowadzono badania genetyczne opublikowane w 2015 roku. Wskazały one, że chyżoskoczek stepowy jest gatunkiem siostrzanym chyżoskoczka gruboogonowego[4]. W rodzaju tym występuje jeszcze chyżoskoczek mongolski, który wydaje się gatunkiem bazalnym w tej trójce[5].
Rodzaj chyżoskoczek należy do podrodziny skoczków[4]. Zaliczają się do niej także rodzaje skoczek, podskoczek, pustelniczek[7].
Umieszczenie podrodziny w odpowiedniej rodzinie bywało już kwestią problematyczną, ponieważ różni autorzy wyróżniali od jednej do sześciu rodzin skoczkowców. Część z nich optowała za podniesieniem każdej z podrodzin do rangi osobnej rodziny i wtedy należałby chyżoskoczek do rodziny obejmującej tylko wspomniane wyżej rodzaje. Inna część natomiast optowała za dużą rodziną skoczkowatych obejmującą także smużki i skoczomyszki. Najczęściej stosowany podział zalicza jednak chyżoskoczka do mniej licznej w gatunki rodziny skoczkowatych, czyniąc skoczki jedną z czterech podrodzin skoczkowatych, obok mikroskoczków, alaktag i skoczników. Pokrewieństwo pomiędzy nimi również nie jest jednoznaczne i było w literaturze przedmiotem różnych ujęć. Wydaje się jednak w każdym razie, że skoczkowate wyewoluowały w Azji Środkowej[7.2].
Nie wyróżnia się żadnych podgatunków[4].
Tryb życia
O życiu chyżoskoczka stepowego nie ma wielu informacji[4]. Aktywność zwierzęcia przypada na noc[4], podobnie jak w przypadku innych skoczkowatych[7]. Inne skoczkowate za dnia ukrywają się w jamach, niekiedy długich, mających kilka korytarzy z komorą lęgową i niekiedy kilkoma komorami i dodatkowymi zapasowymi wyjściami. Zazwyczaj wiodą samotne życie, a wzajemne spotkania często bywają wrogie[7]. Niemniej niektóre chyżoskoczki innych gatunków potrafią wspólnie żerować, nie robiąc sobie żadnej krzywdy[6].
IUCN szacuje długość pokolenia na 2–3 lata[2]. Chyżoskoczek stepowy rozmnaża się w lipcu. Do rozrodu przystępuje samica, która przeżyła już poprzednią zimę. Rozmnaża się ona raz do roku, wydając miot liczący od 2 do 6 młodych[4], mniej, niż może wydać samica chyżoskoczka mongolskiego[5] bądź gruboogonowego[6].
Rozmieszczenie geograficzne
Skoczkowate pochodzą z Azji Środkowej[7]. Chyżoskoczek stepowy zamieszkuje północny zachód Mongolii, mianowicie dżungarską pustynię Gobi, a także północny wschód Sinciangu[4], jednak jego występowanie w Chinach nie jest pewne. Zasięg szacuje się na 93 894 km²[2].
Ekologia
Siedliskiem chyżoskoczka stepowego są stoki gór pokryte grubym żwirem i pustynie[4]. Żyje też na stepach i półpustyniach[2].
Zwierzę zasiedla tereny porośnięta roślinnością trawiastą bądź krzewiastą[2]. Tereny te porastają zwłaszcza bylice, trawy Stipa, a także czosnek[4].
Gryzoń ten zjada w szczególności zielone części roślin, stanowiące 72% jego diety, licząc po objętości. Uzupełnia je korzeniami i bulwami, w sumie stanowiącymi 22% diety, a w mniejszej części również nasionami, które stanowią 6%. Nie odnotowano jeszcze, by spożywał owady[4], chociaż inne chyżoskoczki jedzą je rzadko[5][6].
Potrafi tworzyć skomplikowane jamy[2].
Zagrożenia i ochrona
IUCN uznaje chyżoskoczka stepowego za gatunek najmniejszej troski. Pierwsza ocena pojawiła się w 1996, jeszcze w kategorii pod nazwą mniejszego ryzyka / najmniejszej troski, w kolejnej ocenie w 2008 już pod obecną nazwą. Ostatnią ocenę opublikowano w 2016. IUCN uzasadnia ją dużym zasięgiem występowania, obejmującym liczne tereny chronione[2].
Niemniej całkowita liczebność gatunku spada. Tempo spadku nie jest jednak duże[2].
Głównym zagrożeniem dla tego zwierzęcia jest brak wody z powodu susz i wysychania zbiorników. Nie rozstrzygnięto jednak dotychczas, czy za rzeczonymi procesami stoją przyczyny naturalne, czy zmiany klimatu wywołane działalnością człowieka. Niekorzystnie na siedliska chyżoskoczka działać może też nadmierny wypas zwierząt gospodarskich[2].
Zamieszkuje liczne tereny chronione. W Mongolii aż 41% zasięgu zwierzęcia przypada na tereny objęte ochroną. Nie wdraża się natomiast działań zmierzających do ochrony specyficznie chyżoskoczka stepowego. Niemniej IUCN dostrzega konieczność dalszych badań. Lokalnie gatunek ujmują mongolskie czerwone księgi[2].
Przypisy
- ↑ Stylodipus sungorus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Batsaikhan, N., Avirmed, D. & Tinnin, D., Stylodipus sungorus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016 [dostęp 2026-08-02] (ang.).
- Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ s. 230
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 29. Dzungarian Three-toed Jerboa, s. 97, w: J. Michaux & G. Shenbrot, Family Dipodidae (Jerboas), [w:] D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, T.E. Lacher, Handbook of the Mammals of the World, t. 7. Rodents II, Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 62–100, ISBN 978-84-16728-04-6 (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 27. Mongolian Three-toed Jerboa, s. 96–97, w: J. Michaux & G. Shenbrot, Family Dipodidae (Jerboas), [w:] D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, T.E. Lacher, Handbook of the Mammals of the World, t. 7. Rodents II, Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 62–100, ISBN 978-84-16728-04-6 (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 28. Thick-Tailed Three-toed Jerboa, s. 97, w: J. Michaux & G. Shenbrot, Family Dipodidae (Jerboas), [w:] D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, T.E. Lacher, Handbook of the Mammals of the World, t. 7. Rodents II, Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 62–100, ISBN 978-84-16728-04-6 (ang.).
- 1 2 3 4 5 J. Michaux & G. Shenbrot, Family Dipodidae (Jerboas), [w:] D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, T.E. Lacher, Handbook of the Mammals of the World, t. 7. Rodents II, Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 62–100, ISBN 978-84-16728-04-6 (ang.).
- ↑ 9. Great Jerboa, s. 85–86, w: J. Michaux & G. Shenbrot, Family Dipodidae (Jerboas), [w:] D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, T.E. Lacher, Handbook of the Mammals of the World, t. 7. Rodents II, Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 62-, ISBN 978-84-16728-04-6 (ang.).