Dialekt mazowiecki

Dialekt mazowiecki – jeden z pięciu dialektów języka polskiego obejmujący gwary historycznego Mazowsza, Podlasia, Prus oraz Suwalszczyzny^[1]. Jest najbardziej ekspansywnym z dialektów, a od czasów Kazimierza Nitscha był uważany za najbardziej odrębny (poza kaszubskim uznawanym także za osobny język)^[2].

Współcześnie gwary dialektu mazowieckiego ulegają silnym wpływom polszczyzny literackiej, tracąc swoje charakterystyczne cechy językowe lub są zupełnie zastępowane przez język standardowy.

Gwary dialektu mazowieckiego mają swój początek na Mazowszu i wywodzą się z mowy średniowiecznego plemienia Mazowszan^[3.1]. Pierwotnym obszarem zamieszkania przedpiastowskiego zespołu mazowieckiego były obszary Niziny Mazowieckiej przynajmniej po okolice Płocka, Pułtuska, Czerska i Grójca^[3.2]. Wg Zdzisława Stiebera językowa odrębność Mazowsza prawdopodobnie nie sięga jednak epoki plemiennej; w czasach najdawniejszych można mówić tylko o wyodrębnieniu się dialektu Polski północnej. Cechy charakterystyczne dla samego Mazowsza mogły powstawać dopiero między XII a XVI w.^[4.1]

Od XVI w. ludność mazowiecka posługująca się gwarami mazowieckimi kolonizowała obszar Prus zamieszkanych wcześniej przez bałtyckich Prusów, prowadząc do powstania na ich terenie nowych gwar o cechach mazowieckich^[5][3.2]. Ludność mazowiecka osiedlała się także w północnej Małopolsce i na Podlasiu przenosząc elementy swojego dialektu również tam^[3.2].

Do XIX w. w gwarach dialektu mazowieckiego, będących mową chłopstwa i drobnej szlachty, powstało niewiele tekstów^[6]. Przykłady cech gwar mazowieckich przechowały się w niedużej liczbie tekstów parodiujących mowę i usposobienie Mazurów^[7], m.in. w uniwersałach mazowieckich. Dwa tego typu rękopisy znajdujące się w bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk odnalazł i opracował historyk Bolesław Erzepki, uznając je za cenne materiały dialektologiczne^[6]:

Badania nad dialektami polskimi, w tym nad dialektem mazowieckim, zapoczątkował dialektolog Kazimierz Nitsch, dokonując również pierwszego schematycznego podziału na gwary. Określał on dialekt mazowiecki jako najbardziej odrębny spośród dialektów polskich poza kaszubszczyzną^[2].

Współcześnie gwary dialektu mazowieckiego są wypierane przez polszczyznę literacką. Już w latach 60. XX w. Anna Basara określała Mazowsze jako najbardziej wytarty pod względem językowym region Polski^[4.2], przytaczając również przykłady słabnących cech wymowy gwarowej^[4.3]. Gwary dialektu mazowieckiego są w niektórych środowiskach podtrzymywane jako ważny element lokalnego dziedzictwa kulturowego; publikacje i inicjatywy mające na celu ich promocję są podejmowane m.in. w księstwie łowickim^[8] i na Kurpiach^[9].

Ze względu na swoiste cechy językowe, do dialektu mazowieckiego zaliczane są następujące gwary:

Gwary mazowieckie:

• gwary Mazowsza bliższego – zespół pierwotnych gwar mazowieckich używanych w południowej i zachodniej części Mazowsza. Ze względu na większe wpływy cywilizacyjne, silną urbanizację, industrializację i bliskość Warszawy, mowa tego obszaru ma mniej cech archaicznych.
• gwary Mazowsza dalszego – zespół pierwotnych gwar mazowieckich używanych w północnej i wschodniej części Mazowsza. Ze względu na większą izolację i mniejsze wpływy cywilizacyjne, zachowały one szereg cech archaicznych^[10].
• gwary księżackie – używane przed grupę etnograficzną Księżaków zamieszkującą historyczne księstwo łowickie. Ludność ta wywodzi się w dużej mierze z osadników sprowadzanych w średniowieczu z różnych regionów Polski^[11][12]; ze względu na pograniczny charakter, były w przeszłości zaliczane również do dialektu małopolskiego^[12].
• gwara kurpiowska – archaiczna gwara używana przez grupę etnograficzną Kurpiów Zielonych zamieszkującą obszar Puszczy Zielonej. Powstała w wyniku XVI-XVIII wiecznej, mazowieckiej kolonizacji tych ziem, które przedtem pozostawały w dużej mierze niezamieszkane^[5].

Gwary historycznych Prus (zaliczane do tzw. nowszych dialektów mieszanych):

• gwara mazurska – używana przez etnicznych Mazurów. Powstawała od XIV w. w toku mazowieckiej kolonizacji południowych Prus; niemal całkowicie zanikła po 1945 r. w wyniku prześladowań i emigracji rodowitej, luterańskiej ludności^[5].
• gwara warmińska – używana przez polskich Warmiaków zamieszkujących południową, tzw. polską Warmię. Wywodzą się z osadników mazowieckich przybyłych na te tereny w XVI w. Do jej częściowego zaniku po II wojnie światowej przyczyniły się prześladowania i emigracja rodowitej ludności^[13].
• gwara lubawska – używana głównie na terenie historycznej ziemi lubawskiej. Powstała z gwar przyniesionych na te tereny w XIII i XIV w. przez osadników z Mazowsza, ziemi dobrzyńskiej i chełmińskiej^[14].
• gwary ostródzkie – zespół gwar łączących cecha mazurskie, warmińskie i lubawskie. W południowej części ich obszaru widoczne są silniejsze wpływy gwar Mazowsza^[15].

Gwary Podlasia i Suwalszczyzny:

• gwary podlaskie – zespół gwar używanych przez Podlasian. Gwary Podlasia łączą cechy dialektów wschodniosłowiańskich z polskim dialektem mazowieckim. Do rozwoju osadnictwa mazowieckiego na tym obszarze przyczyniło się zawarcie unii lubelskiej^[5].
• gwara suwalska – zespół gwar używanych na terenie historyczno-etnograficznej Suwalszczyzny, ściśle związanych z gwarami Podlasia. Wykazują cechy wspólne z polskim dialektem północnokresowym^[16].

Pewne ekspansywne cechy typowe dla dialektu mazowieckiego są ponadto spotykane w sąsiednich gwarach dialektów wielkopolskiego i małopolskiego (m.in. gwary pogranicza Mazowsza, gwara łęczycka, gwara kujawska)^[2].

Dialekt mazowiecki, jako zespół zróżnicowanych gwar, nie ma jednego zestawu cech językowych. Typowo mazowieckie cechy językowe mają różny zasięg. Niektóre z nich obejmują swoim zasięgiem cały obszar dialektu wraz z pogranicznymi gwarami dialektów sąsiednich, inne zaś są spotykane głównie w niektórych jego peryferyjnych gwarach. Do cech dialektu mazowieckiego należą:

• fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, czyli bezdźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski wyrazu w pozycji międzywyrazowej (las rośnie). Spośród gwar dialektu mazowieckiego gwara księżacka jest jedyną, która odznacza się fonetyką międzywyrazową udźwięczniającą (laz rośnie)^[2].
• zróżnicowane kontynuanty staropolskiego a długiego. W większości gwar dialektu mazowieckiego, tak samo jak w polszczyźnie literackiej, jego kontynuantem jest a jasne. W gwarze kurpiowskiej rozwinęło się ono w a pochylone, w gwarach księstwa łowickiego w o^[2]. Oba z tych kontynuantów są spotykane w gwarach Mazowsza bliższego^[4.3].
• przejście nagłosowego ja- w je- i ra- w re-, np.: jek, jebłko, redło, remię^[2]. Zmiana ra- na re- utrzymuje się przede wszystkim w wyrazie redło, który ze względu na charakter desygnatu rzadko występuje w języku literackim. Zmiana ja- na je- ogranicza się współcześnie do gwar Mazowsza dalszego i Kurpi^[4.4].
• twarda wymowa w w grupach św’, dźw’, ćw’, np.: ćwartka, śwat. Cecha ta ma największy zasięg w wyrazie śwynia (świnia); taka forma występuje nie tylko w gwarach Mazowsza bliższego i dalszego, gwarze warmińskiej, kurpiowskiej oraz mazurskiej, ale również m.in. w gwarach łowickich, łęczyckich i kujawskich^[2].
• formy typu śmieli i leli utworzone przez analogię do odmiany czasownika mieć w miejscu ogólnopolskich śmiali i lali. Oprócz gwar dialektu Mazowieckiego, używają ich również pograniczne gwary dialektu małopolskiego i wielkopolskiego^[2].

• Anna Basara: Studia nad wokalizmem w gwarach Mazowsza (samogłoski ustne). Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.
• Karol Dejna: Dialekty polskie. Ossolineum 1993.
• Bolesław Erzepki, Próbki gwary mazowieckiej z końca XVII. i początku XVIII wieku. 1895
• Dialekty i gwary polskie – kompendium internetowe pod red. Haliny Karaś

• Opis i przykłady współczesnych gwar dialektu mazowieckiego w internetowym kompendium Dialekty i gwary polskie