Gniewkowo

Gniewkowo
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Dawny poniemiecki ratusz w Gniewkowie, ob. siedziba USC
Herb Flaga
Herb Flaga
Dewiza: Gniewkowo - odkryj na nowo
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Powiat

inowrocławski

Gmina

Gniewkowo

Data założenia

X wiek

Prawa miejskie

1268

Burmistrz

Ilona Wodniak

Powierzchnia

9,18[1] km²

Wysokość

~100 m n.p.m.

Populacja (01.01.2025)
• liczba ludności
• gęstość


6621[1]
721 os./km²

Strefa numeracyjna

+48 52

Kod pocztowy

88-140

Tablice rejestracyjne

CIN

Położenie na mapie gminy Gniewkowo
Mapa konturowa gminy Gniewkowo, w centrum znajduje się punkt z opisem „Gniewkowo”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Gniewkowo”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Gniewkowo”
Położenie na mapie powiatu inowrocławskiego
Mapa konturowa powiatu inowrocławskiego, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Gniewkowo”
Ziemia52°53′34″N 18°24′31″E/52,892778 18,408611[2]
TERC (TERYT)

0407034

SIMC

0928937

Urząd miejski
ul. 17 Stycznia 11
88-140 Gniewkowo
Strona internetowa
BIP

Gniewkowo (niem. Argenau, Knipig)[3] – miasto w Polsce położone w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Gniewkowo. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bydgoskiego. Jest lokalnym ośrodkiem przemysłowym, a także handlowo-usługowym. Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. Gniewkowo liczyło 6621 mieszkańców[1].

Położenie

Gniewkowo leży w południowej części województwa kujawsko-pomorskiego w powiecie inowrocławskim. Obszar miasta obejmuje 918 ha, a zamieszkiwane jest przez 6722 osoby. W pobliżu Gniewkowa znajdują się duże kompleksy leśne. Rzeźba terenu jest płaska. Gniewkowo położone jest na ważnym międzynarodowym szlaku kolejowym (linia kolejowa nr 353: Poznań Wschód - Skandawa).

Historia

Tablica upamiętniająca 700. rocznicę nadania praw miejskich

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych pojawiła się o Gniewkowie w 1185 roku[4]. Wówczas książę mazowiecki Leszek Bolesławowic nadał kanonikom z Włocławka kaplicę w Gniewkowie (łac. capellam in Gniewco)[4]. Nadanie osadzie praw miejskich nastąpiło między latami 1268-1271[4]. Gniewkowo było siedzibą kasztelanii, a od 1314 roku stolicą jednego z udzielnych księstw kujawskich. W mieście znajdował się gród księcia kujawskiego Kazimierza III gniewkowskiego. Warownia powstała nieco wcześniej, najpewniej w związku z pogłębianiem się podziałów dzielnicowych i w efekcie wyodrębnienia się na przełomie XIII i XIV wieku kasztelani gniewkowskiej[5]. W 1332 roku podczas kolejnego etapu wojny z Zakonem Krzyżackim Gniewkowo zostało oblężone przez Krzyżaków. Książę Kazimierz III zdając sobie sprawę, że nie jest w stanie obronić grodu, zobowiązał się opuścić miasto, paląc gród na polecenie Krzyżaków i oddając im swojego syna na zakładnika. Przypuszczalnie to podczas tego najazdu Krzyżacy zamordowali rajcę miejskiego Mikołaja Micholę i innych mieszkańców miasta, o czym zeznawano podczas procesu polsko-krzyżackiego w 1414 roku[6]. Po zawartym przez Kazimierza Wielkiego z Krzyżakami Pokoju kaliskim w 1343 roku, książę Kazimierz III odzyskał Gniewkowo. Po śmierci Kazimierza (1347/1350), władał księstwem gniewkowskim jego syn Władysław Biały - do 1363 roku. Wtedy też oddał w zastaw księstwo Kazimierzowi Wielkiemu za 1000 florenów i udał się zagranicę. Został cystersem w Citeaux, a potem benedyktynem w Dijon we Francji. Kronikarz Janko z Czarnkowa zanotował, że w czasach panowania króla Ludwika Węgierskiego Władysław Biały powrócił do Polski i opanował zamki we Włocławku, Złotorii, Szarleju i Gniewkowie we wrześniu 1373 roku[7.1]. Władysław Biały zajmował Gniewkowo krótko, ponieważ wobec szybkiej reakcji lojalnej wobec Ludwika szlachty wielkopolskiej i kujawskiej dowodzonej przez Sędziwoja z Szubina, zmuszony był zwrócić zamek w Gniewkowie, który przy okazji został spalony[7.1]. Do ponownego konfliktu doszło w 1375 roku, kiedy Władysław, korzystając z pomocy Ulricha von Osten z Drezdenka, ponownie wtargnął na Kujawy, zdobywając zamek w Złotorii, zamek w Raciążku i Gniewkowo. Jeszcze w 1375 roku armia królewska pokonała Władysława Białego w potyczce pod Gniewkowem[7.2]. Aby zażegnać roszczenia do korony polskiej i pozbyć się "buntownika", w 1377 roku król Ludwik wykupił od Władysława Białego księstwo gniewkowskie za 10 tys. florenów. Władysław udał się ponownie na emigrację. Zmarł w Strasburgu w 1388 roku, a pochowany został w Dijon, w kościele Ste-Benigne[8]. Portret Władysława Białego (na desce) namalował Jan Matejko (w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie)[9]. W 1378 roku Gniewkowo od króla Ludwika Węgierskiego w lenno otrzymał książę Władysław Opolczyk i posiadał je do 1391 roku. W okresie średniowiecza Gniewkowo było ważnym ośrodkiem menniczym na Kujawach, w którym król Ludwik Węgierski bił swoją monetę - denar gniewkowski, zwany M(oneta) Gnievcovie(nsis)[10]. Ze względu na pograniczne położenie, Gniewkowo odgrywało ważną rolę w konfliktach polsko-krzyżackich, będąc wielokrotnie miejsce rokowań. W 1405 r. spotkali się tutaj król Władysław Jagiełło i wielki mistrz krzyżacki Konrad von Jungingen. W latach późniejszych, aż do 1434 r. toczyły się tutaj negocjacje z udziałem polskich i krzyżackich dostojników. Gniewkowo oraz jego mieszkańcy zostali wzmiankowani w materiałach procesów polsko-krzyżackich w roku 1414 i 1422[11].

Gniewkowo w okresie międzywojennym

W 1418 roku Gniewkowo było celem najazdu dokonanego przez starostę inowrocławskiego Jaranda z Brudzewa[5]. W 1450 roku w przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka, potwierdzającym i rozszerzającym akt lokacyjny nadany przez księcia kujawskiego Siemomysła, wspomniano, że w Gniewkowie istniał dwór (łac. curia)[5]. Później Gniewkowo, jako miasto królewskie, było lennem rodziny Kościeleckich (1457–1599). W średniowieczu miasto najprawdopodobniej posiadało drewniano-ziemne wały obronne, o czym m.in. może świadczyć nazwa jednej z ulic Wałowa[5]. W trakcie potopu szwedzkiego w połowie XVII wieku spalony został dwór starostów gniewkowskich, zabudowa gospodarcza oraz połowa domów w mieście. Miasto wyludniło się[12].

Obelisk upamiętniający powstańca wielkopolskiego poległego w walkach pod Gniewkowem

W wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 miasto zostało włączone do Prus, jako część tzw. Obwodu Nadnoteckiego (niem. Netzedistrikt). W czasie insurekcji kościuszkowskiej zatrzymał się tutaj na 3 dni gen. Jan Henryk Dąbrowski ze swoim korpusem, w towarzystwie pełnomocnika Rady Najwyższej Narodowej - Józefa Wybickiego. W okresie wojen napoleońskich, źródła francuskie jak i niemieckie opisują kilka potyczek w pobliżu miasta[13].

W 1879 administracja pruska zgermanizowała nazwę miasta na Argenau. Nazwa utrzymała się do 1920 roku, kiedy to miejscowość na mocy traktatu wersalskiego powróciła do Polski. 17 stycznia 1920 roku, podczas przejmowania Gniewkowa przez Wojsko Polskie, poległ w potyczce z Grenzschutzem plutonowy Gerhard Pająkowski.

Od dnia 7 września 1939 roku miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką. Podczas okupacji hitlerowskiej Niemcy, korzystając ze sporządzonych wcześniej list, zatrzymali, a następnie zamordowali w lesie na północ od miasta około 4 tys. Polaków (Zbrodnia w lasach gniewkowskich)[14]. Mieszkańcy Gniewkowa byli także wśród 56 Polaków zamordowanych przez niemieckich policjantów w więzieniu w Inowrocławiu 22–23 października 1939- "krwawa niedziela"[15].

Zdobycie Gniewkowa 21 stycznia 1945 przez żołnierzy Armii Czerwonej z 2 Gwardyjskiej Armii Pancernej 1 Frontu Białoruskiego, pozwoliło na włączenie miejscowości w granice Polski Ludowej po pokonaniu III Rzeszy Niemieckiej[16].

Zabytki

Sport i rekreacja

W mieście działają następujące kluby sportowe:

  • MLKS UNIA Gniewkowo, obecnie grający w klasie okręgowej
  • Uczniowski Klub Sportowy „MGOKSiR” Gniewkowo
  • Stowarzyszenie LZS „Gniewko”
  • Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Gniewkowo
  • Klub koszykarski Harmattan Gniewkowo (1994-2011)
  • KS Gniewkowo

Znajduje się tu stadion miejski i boiska „Orlik 2012” oraz hala sportowa Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury, Sportu i Rekreacji w Gniewkowie (w budynku Szkoły Podstawowej przy ulicy Toruńskiej 40).

Edukacja

  • Przedszkola
    • Przedszkole „Bajkowa Kraina”
    • Niepubliczne przedszkole „Parowozik”
  • Szkoły Podstawowe
    • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Wojska Polskiego
    • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana Dreckiego
  • Szkoły Ponadgimnazjalne
    • Branżowa Szkoła I stopnia w Gniewkowie
    • Liceum Ogólnokształcące dla dorosłych w Gniewkowie
  • Samorządowy Zespół Ekonomiczno-Administracyjny Szkół w Gniewkowie

Kościoły

Ratusz w Gniewkowie

Miasto jest siedzibą dekanatu gniewkowskiego.

Kultura

Instytucje, które mają na celu rozwój kultury to m.in.:

  • ROD „Siła” i „Gniewko” Gniewkowo
  • Towarzystwo Miłośników Gniewkowa
  • Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Gniewkowie

W mieście działają zespoły ludowe "Gniewkowianie" (dla seniorów) oraz "Kujawiacy Rozrabiacy" (dziecięco-młodzieżowy).

Turystyka

W pobliżu Gniewkowa rozciągają się duże obszary leśne wchodzące w skład Puszczy Bydgoskiej, a w pobliskiej Suchatówce znajduje się jezioro „Nowe”. Bazę noclegową oferują gospodarstwa agroturystyczne, funkcjonujące w okolicach jeziora oraz motel "Harasówka" w Gniewkowie.

Komunikacja

Stacja kolejowa Gniewkowo

Przez Gniewkowo przebiega linia kolejowa nr 353. Na dworcu zatrzymują się wszystkie pociągi Regio.

Przez miasto przebiega droga krajowa i wojewódzka:

Demografia

Wykres liczby ludności miasta Gniewkowo na przestrzeni ostatnich 30 lat[17].

Struktura demograficzna mieszkańców Gniewkowa wg danych z 31 grudnia 2022[18]

Opis Ogółem Mężczyźni Kobiety
jednostka osób % osób % osób %
populacja 6722 100 3230 48,05 3492 51,95
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)		 732,2 351,9 380,3
Piramida wieku mieszkańców Gniewkowa w 2014 roku[19]

Gospodarka

W mieście znajdują się duże zakłady przemysłowe, m.in. Fabryka Świec KCB Interlight oraz zakłady przetwórstwa warzyw Bonduelle. W mieście rozwijają się także handel i usługi. Znajduje się tutaj centrum handlowe "Galeria Gniewkowo"

Urzędy i instytucje

Poczta Polska w Gniewkowie

Urzędy i instytucje:

  • Urząd Miejski
  • Urząd Stanu Cywilnego
  • Nadleśnictwo Gniewkowo

Najdłuższa sztafeta w Polsce

17 maja 2016 roku, Gniewkowo uczciło 1050 rocznicę Chrztu Polski. Z tej okazji, podczas Dni Miasta, na Rynku Miejskim odbyła się najdłuższa sztafeta w Polsce. Każdy z uczestników miał do pokonania jedno z 3168 okrążeń gniewkowskiego rynku. Niektórzy wystartowali kilkakrotnie. Po przebiegnięciu 305 metrów, zawodnik przekazywał pałeczkę kolejnej osobie z listy startowej. Sztafeta trwała 4 dni i 4 noce. W sztafetę zaangażowali się mieszkańcy całego województwa - przebiegło ponad 3200 osób. Zanim pierwszy zawodnik stanął na linii startu, ówczesny burmistrz Gniewkowa Adam Roszak wciągnął na maszt flagę 966 i rozległ się Hymn Polski. Patronat honorowy przyjęli: Prymas Polski Wojciech Polak i wojewoda Mikołaj Bogdanowicz, którzy również przebiegli jedno z 3168 okrążeń. Na zakończenie sztafety odbył się koncert polskiej wokalistki Urszuli[20].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2025 r. [online], Główny Urząd Statystyczny, 22 lipca 2025 [dostęp 2025-12-18] (pol.).
  2. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 34037.
  3. ↑ MAPSTER - Szczegóły [online], igrek.amzp.pl [dostęp 2026-07-16].
  4. 1 2 3 Adam Kosecki, Miasta kujawskie w średniowieczu: lokacje, ustrój i samorząd miejski, Wyd. 1, Kraków: Avalon, 2018, ISBN 978-83-7730-385-6 [dostęp 2025-02-06].
  5. 1 2 3 4 Janusz Pietrzak, ''Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej: studium z dziejów państwowych siedzib obronnych na przełomie średniowiecza i nowożytności'', Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2003, s.75-76
  6. ↑ W. Jóźwiak, Mieszczaństwo Gniewkowa i Solca Kujawskiego do połowy XV wieku, Ziemia Kujawska, 2002, t. 15, s.11.
  7. Józef Śliwiński, Władysław Biały: ostatni książę kujawski, największy podróżnik spośród piastów (1327/1333 - 20 luty 1388), Wyd. II. poprawione i uzupełnione, edycja broszurowa, Kraków: Avalon, 2017, ISBN 978-83-7730-250-7 [dostęp 2025-02-05].
    1. 1 2 S. 37-49.
    2. ↑ S. 38-46.
  8. ↑ Wojciech Sowała, Władysław Biały i jego nagrobek a a ideały rycerskie w kulturze polskiej i francuskiej [w:] Gniewkowo - Genius loci, red. K. Podczaska, Gniewkowo 2024, s. 113-136, ISBN 978-83-971821-0-3
  9. ↑ Katarzyna Podczaska, Jan Matejko, Władysław Biały w Dijon. Interpretacja i dzieje obrazu z okazji Roku Jana Matejki [w:] Gniewkowo - Genius loci, red. taż, Gniewkowo 2024, s. 163-204, ISBN 978-83-971821-0-3
  10. ↑ Mariusz Dłoniak, Kolejne egzemplarze denarów gniewkowskich. Uwagi o nieznanym znalezisku ze Słowacji [w:] Gniewkowo - Genius loci, red. K. Podczaska, Gniewkowo 2024, s. 95-112, ISBN 978-83-971821-0-3; Borys Paszkiewicz, Moneta Gniewkowska króla Ludwika a skarb z Hrabusic [w:] Daleko i Blisko. Gniewkowskie historie - Postaci - Artefakty, red. K. Podczaska, Gniewkowo 2025, s. 61-106, ISBN 978-83-971821-1-0
  11. ↑ Adam Szweda, Rola Gniewkowa w konfliktach polsko-krzyżackich w XV wieku [w:] Gniewkowo - Genius loci, red. K. Podczaska, Gniewkowo 2024, s. 137-156, ISBN 978-83-971821-0-3
  12. ↑ Mirosław Nagielski i inni red., Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655-1660, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015, ISBN 978-83-7181-732-8 [dostęp 2025-02-10].
  13. ↑ Przemysław Rey, Korpus całe pod Gniewkowem się znajduje... Gniewkowo i okolica w relacjach wojskowych z lat 1794-1814 [w:] Daleko i Blisko. Gniewkowskie historie - Postaci - Artefakty, red. K. Podczaska, Gniewkowo 2025, s. 107-139, ISBN 978-83-971821-1-0
  14. ↑ JSK Internet, Śledztwo w sprawie zabójstwa co najmniej 35 Polaków jesienią 1939 r. w lasach gniewkowskich k. Gniewkowa powiat Inowrocław przez osoby idące na rękę władzy państwa niemieckiego,, „ZBRODNIA POMORSKA 1939” [dostęp 2025-02-10] [zarchiwizowane z adresu 2024-05-20].
  15. ↑ Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2009, s. 208. ISBN 978-83-7629-063-8.
  16. ↑ Dolata 1971 ↓, s. 383.
  17. ↑ GUS - Bank Danych Lokalnych [online], bdl.stat.gov.pl [dostęp 2023-05-14].
  18. ↑ GUS, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 grudnia 2022 r. [online], stat.gov.pl [dostęp 2023-05-14] (pol.).
  19. ↑ Gniewkowo w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  20. ↑ Najdłuższa sztafeta biegowa - Rekord Polski ⋆ BiuroRekordow.pl [online], biurorekordow.pl [dostęp 2019-02-23] (pol.).

Bibliografia

  • Bolesław Dolata: Wyzwolenie Polski 1944-1945. Warszawa: 1971.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.