Gołogrzbietek

Gołogrzbietek
	Dobsonia
	T.S. Palmer, 1898
	; Gołogrzbietek molucki (D. moluccensis) na ilustracji z 1830 roku
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	nietoperze
Podrząd	rudawkokształtne
Rodzina	rudawkowate
Podrodzina	Harpyionycterinae
Plemię	Dobsoniini
Rodzaj	gołogrzbietek
	Typ nomenklatoryczny
	Cephalotes peronii É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1810
Synonimy
	Pteronotus Rafinesque, 1815; Hypoderma É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1828; Tribonophorus E.T. Burnett, 1829;
	Pteronotus Rafinesque, 1815; Hypoderma É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1828; Tribonophorus E.T. Burnett, 1829;
Gatunki
	14 gatunków – zobacz opis w tekście
	14 gatunków – zobacz opis w tekście

Gołogrzbietek^[5] (Dobsonia) – rodzaj ssaków z podrodziny Harpyionycterinae w obrębie rodziny rudawkowatych (Pteropodidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Azji oraz Australii i Oceanii^[6]^[7]^[8].

Morfologia

Długość ciała (bez ogona) 102–254 mm, długość ogona 5–42 mm, długość ucha 13–41 mm, długość tylnej stopy 16–47 mm, długość przedramienia 78–162 mm; masa ciała 63–600 g^[7]^[9].

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1828 roku francuski przyrodnik Étienne Geoffroy Saint-Hilaire w haśle „Le Hypodermes” opublikowanym w „Klasycznym słowniku historii naturalnej” pod redakcją francuskiego przyrodnika Jeana Baptiste’a Bory de Saint-Vincenta^[3]. Jednak nazwa – Hypoderma – którą ukuł Geoffroy Saint-Hilaire, okazała się młodszym homonimem rodzaju muchówek opisanego w 1825 roku, dlatego w 1898 roku amerykański zoolog Theodore Sherman Palmer zaproponował dla rodzaju nietoperzy nową nazwę – Dobsonia^[1]. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) gołogrzbietek leśny (D. peronii).

Etymologia

Pteronotus: gr. πτερον pteron ‘skrzydło’; -νωτος -nōtos ‘-grzbiety’, od νωτον nōton ‘plecy, grzbiet’^[10].
Hypoderma: gr. ὑπο hupo ‘nieco, trochę’; δερμα derma, δερματος dermatos ‘skóra’^[11].
Tribonophorus: gr. τρίβων tribon ‘wytarty płaszcz’; -φορος -phoros ‘-noszący’, od φερω pherō ‘nosić’^[12]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Tribonophorus desmarestii E.T. Burnett, 1829 (= Cephalotes peronii É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1810).
Dobsonia: George Edward Dobson (1848–1895), irlandzki zoolog, pionier fotografii i wojskowy chirurg^[13].

Podział systematyczny

Do rodzaju należą następujące gatunki^[14]^[9]^[6]^[5]:

Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa^[5]	Podgatunki^[7]^[6]^[9]	Rozmieszczenie geograficzne^[7]^[6]^[9]	Podstawowe wymiary^[7]^[9]^[d]	Status IUCN^[15]
Dobsonia minor	(Dobson, 1879)	gołogrzbietek mały	gatunek monotypowy	Nowa Gwinea w Indonezji i Papui-Nowej Gwinei (wraz z wyspami Yapen i Bagabag); zakres wysokości: 0–600 m n.p.m.	DC: 10,2–13,5 cm DO: 0,5–2,8 cm DP: 7,8–9,2 cm MC: 63–90 g	LC
Dobsonia moluccensis	(Quoy & Gaimard, 1830)	gołogrzbietek molucki	gatunek monotypowy	Moluki (Bacan, Buru, Ambon, Seram, Wyspy Banda, Wyspy Kai i Wyspy Aru); zakres wysokości: 0–2700 m n.p.m.	DC: 18,5–21 cm DO: 2,5–3 cm DP: 12–14,6 cm MC: 490–500 g	LC
Dobsonia magna	O. Thomas, 1905		gatunek monotypowy	Nowa Gwinea (z wyspami Waigeo, Batanta, Salawati, Wyspy Raja Ampat (Misool), Yapen, Kariru, Karkar i Sideia), północno-wschodnia Australia (północny Queensland); zakres wysokości: 0–2700 m n.p.m.	DC: 19,1–25,4 cm DO: 2,1–4,2 cm DP: 12–14,6 cm MC: 325–600 g	LC
Dobsonia peronii	(É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1810)	gołogrzbietek leśny	2 podgatunki	Małe Wyspy Sundajskie (od Bali na wschód do Timoru, Sermata i Babar); zakres wysokości: 0–880 m n.p.m.	DC: 14,1–15,8 cm DO: 2,9–3,2 cm DP: 11,4–12,1 cm MC: 162–235 g	LC
Dobsonia andersoni	O. Thomas, 1914	gołogrzbietek archipelagowy	gatunek monotypowy	endemit Papui-Nowej Gwinei: Archipelag Bismarcka, Manus, Mussau i kilka przybrzeżnych wysp (Karkar, Bagabag, Tolokiwa, Sakar i Umboi); zakres wysokości: 0–1500 m n.p.m.	DC: 13–21,2 cm DO: 1,5–3,2 cm DP: 10,9–13,5 cm MC: 156–325 g	LC
Dobsonia pannietensis	(De Vis, 1905)	gołogrzbietek zatokowy	2 podgatunki	endemit Papui-Nowej Gwinei: Wyspy d’Entrecasteaux, Luizjady, Wyspy Trobrianda (Kiriwina) i Wyspy Woodlark); zakres wysokości: 0–1800 m n.p.m.	DC: 15–20 cm DO: 2,1–3,6 cm DP: 10,8–12,5 cm MC: 180–304 g	NT
Dobsonia chapmani	Rabor, 1952	gołogrzbietek negroski	gatunek monotypowy	endemit Filipin: Cebu i Negros; zakres wysokości: 0–680 m n.p.m.	DC: brak danych DO: 2,3–2,6 cm DP: 12,3–13,1 cm MC: 138–143 g	CR
Dobsonia emersa	Bergmans & Sarbini, 1985	gołogrzbietek jaksiniowy	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Wyspy Schoutena (Numfoor, Biak-Supiori i Owi) u wybrzeży północno-zachodniej Nowej Gwinei); zakres wysokości: 0–30 m n.p.m.	DC: 15,8–17 cm DO: 2,4–2,7 cm DP: 11,2–12,9 cm MC: 178–218 g	VU
Dobsonia exoleta	Andersen, 1909	gołogrzbietek sulaweski	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Celebes (wraz z Togean i Muna) i Wyspy Sula (Mangole i Sanana); prawdopodobnie całe Wyspy Togian, być może wyspa Buton	DC: 15–18,2 cm DO: 2,3–3,4 cm DP: 10,5–12,4 cm MC: 162–275 g	LC
Dobsonia viridis	(Heude, 1896)	gołogrzbietek zielonawy	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Wyspy Sula (Mangole), środkowe Moluki (Buru, Seram i Ambon), Wyspy Banda (Banda Neira) i Wyspy Kai; być może Wyspy Tanimbar; zakres wysokości: 0–1000 m n.p.m.	DC: 15,4–17,6 cm DO: 2,5–3,9 cm DP: 10,9–11,8 cm MC: 173–229 g	LC
Dobsonia beauforti	Bergmans, 1975	gołogrzbietek wyspowy	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Wyspy Raja Ampat (Gebe, Gag, Waigeo, Batanta być może Misool), Wyspy Schouten (Biak-Supior i Owi)	DC: 12–15,5 cm DO: 2–2,8 cm DP: 10–11,4 cm MC: – g	LC
Dobsonia crenulata	Andersen, 1909	gołogrzbietek halmaherski	gatunek monotypowy	endemit Indonezji: Celebes (wraz przybrzeżnymi wyspami), Wyspy Talaud, Wyspy Sangihe, Wyspy Sula (Mangole i Sanana) oraz środkowe Moluki; zakres wysokości: 0–1000 m n.p.m.	DC: 16,5–20 cm DO: 2,3–3,8 cm DP: 11,9–13,6 cm MC: 220–320 g	LC
Dobsonia inermis	Andersen, 1909	gołogrzbietek bezbronny	g2 podgatunki	Wyspy Salomona (Papua-Nowa Gwinea i Wyspy Salomona); zakres wysokości: 0–1300 m n.p.m.	DC: 11,8–18,8 cm DO: 1,3–3,2 cm DP: 9,1–11,6 cm MC: 125–215 g	LC
Dobsonia praedatrix	Andersen, 1909	gołogrzbietek nowobrytyjski	gatunek monotypowy	endemit Papui-Nowej Gwinei: Archipelag Bismarcka (wraz z wyspami Umboi i pobliskimi wyspami); zakres wysokości: 0–300 m n.p.m.	DC: 11,6–18 cm DO: 2,1–3,7 cm DP: 10,1–12,5 cm MC: 141–260 g	LC

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, NT – gatunek bliski zagrożenia, VU – gatunek narażony, CR – gatunek krytycznie zagrożony.

Kladogram za Almeida et al., 2020^[16], zmodyfikowany

Cynopterinae

Cynopterini

	Megaerops ecaudatus

	Megaerops kusnotoi, Megaerops niphanae

	Cynopterus sphinx

	Cynopterus horsfieldii, Cynopterus brachyotis

	Ptenochirus minor

	Ptenochirus jagori, Ptenochirus wetmorei

Balionycterini

Dyacopterus spadiceus

Sphaerias blanfordi

	Balionycteris maculata

	Aethalops alecto, Aethalops aequalis

Thoopterus nigrescens

	Alionycteris paucidentata

	Haplonycteris fischeri, Otopteropus cartilagonodus

	Latidens salimalii

	Chironax melanocephalus, Penthetor lucasi

Macroglossinae

	Syconycteris australis

	Macroglossus minimus, Macroglossus sobrinus

Harpyionycterinae

Harpyionycterini

	Boneia bidens

	Harpyionycteris celebensis, Harpyionycteris whiteheadi

Dobsoniini

Aproteles bulmerae

Dobsonia minor

Dobsonia inermis, Dobsonia praedatrix

	Dobsonia viridis, Dobsonia peronii

	Dobsonia anderseni, Dobsonia moluccensis, Dobsonia pannietensis

Rousettinae

Scotonycterini

Scotonycteris zenkeri

	Casynycteris ophiodon

	Casynycteris argynnis, Casynycteris campomaanensis

Eonycterini

	Eonycteris spelaea

	Eonycteris major, Eonycteris robusta

Rousettini

Rousettus amplexicaudatus

Rousettus spinalatus

Rousettus leschenaulti

	Rousettus aegyptiacus

	Rousettus madagascariensis, Rousettus oblivionus

Stenonycterini

	Stenonycteris lanosus

Myonycterini

Megaloglossus azagnyi, Megaloglossus woermanni

Myonycteris angolensis

	Myonycteris brachycephala, Myonycteris torquata

	Myonycteris leptodon, Myonycteris relicta

Plerotini

	Plerotes anchietae

Epomophorini

Hypsignathus monstrosus

Epomops franqueti

Nanonycteris veldkampii

Epomophorus dobsonii

Epomophorus wahlbergi

	Epomophorus minor

	Epomophorus gambianus, Epomophorus pusillus

Eidolinae

	Eidolon dupreanum, Eidolon helvum

Notopterinae

	Notopteris macdonaldii

Nyctimeninae

Paranyctimene raptor

Nyctimene major

Nyctimene certans

	Nyctimene cephalotes, Nyctimene robinsoni

	Nyctimene albiventer, Nyctimene vizcaccia

Pteropodinae

Desmalopex leucopterus, Desmalopex microleucopterus

	Mirimiri acrodonta

	Pteralopex atrata, Pteralopex taki

	Melonycteris melamnops

	Nesonycteris fardoulisi, Nesonycteris woodfordi

Styloctenium mindorensis

Neopteryx frosti

Pteropus personatus

Acerodon celebensis, Acerodon jubatus

Pteropus scapulatus

Pteropus lombocensis

Pteropus macrotis

	Pteropus woodfordi

	Pteropus gilliardorum, Pteropus mahaganus

	Pteropus molossinus

	Pteropus pelagicus, Pteropus tokudae

Pteropus livingstoni, Pteropus voeltzkowi

	Pteropus dasymallus

	Pteropus pselaphon, Pteropus pumilus

	Pteropus rodricensis, Pteropus vampyrus

	Pteropus lylei, Pteropus medius

	Pteropus niger, Pteropus seychellensis

	Pteropus rufus, Pteropus aldabrensis, Pteropus comorensis

Pteropus capistratus, Pteropus ennisae

Pteropus vetulus

Pteropus nitendiensis, Pteropus tuberculatus

Pteropus anetianus

Pteropus fundatus

Pteropus samoensis

	Pteropus rayneri

	Pteropus cognatus, Pteropus rennelli

Pteropus poliocephalus

Pteropus ocularis, Pteropus ornatus

Pteropus neohibernicus

Pteropus griseus

	Pteropus speciosus

	Pteropus hypomelanus, Pteropus melanotus

Pteropus alecto, Pteropus conspicillatus

	Pteropus tonganus

	Pteropus admiralitatum, Pteropus ualanus

	Pteropus pohlei

	Pteropus mariannus, Pteropus pelewensis

Uwagi

↑ Nowa nazwa dla Hypoderma É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1828.
1 2 Nomen nudum.
↑ Młodszy homonim Hypoderma Latreille, 1825 (Diptera).
↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; DP – długość przedramienia; MC – masa ciała

Przypisy

1 2 T.S. Palmer. Random notes on the nomenclature of the Chiroptera. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 12, s. 114, 1898. (ang.).
↑ C.S. Rafinesque: Analyse de la nature, or, Tableau de l’univers et des corps organisés. Palerme: Aux dépens de l’auteur, 1815, s. 54. (fr.).
1 2 É. Geoffroy Saint-Hilaire: Le Hypodermes. W: J.B. Bory de Saint-Vincent: Dictionnaire Classique d’Histoire Naturelle. T. 14. 1828, s. 707. (fr.).
↑ G.T. Burnett. Illustrations of the Alipeda (Alipeds), or Bats and their allies; being the arrangement of the Cheiroptera, Volitantia, or wing-footed Beasts, indicated in Outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 27, s. 269, 1829. (ang.).
1 2 3 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 80. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 98–100. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
1 2 3 4 5 N. Giannini, C. Burgin, V. Van Cakenberghe, S. Tsang, S. Hintsche, T. Lavery, F. Bonaccorso, F. Almeida & B. O’Toole: Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 9: Bats. Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 108–113. ISBN 978-84-16728-19-0. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Dobsonia. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-01-19].
1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 455–456. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ Palmer 1904 ↓, s. 595.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 341.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 688.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 241.
↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.2) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-07-27]. (ang.).
↑ Taxonomy: Dobsonia – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-12-26]. (ang.).
↑ Francisca CunhaF.C. Almeida Francisca CunhaF.C., Nancy B.N.B. Simmons Nancy B.N.B., Norberto P.N.P. Giannini Norberto P.N.P., A Species-Level Phylogeny of Old World Fruit Bats with a New Higher-Level Classification of the Family Pteropodidae, „American Museum Novitates”, 2020 (3950), 2020, s. 1–24, DOI: 10.1206/3950.1 .

Bibliografia

T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).

[1] Nowa nazwa dla Hypoderma É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1828.

[nn-3] 1 2 Nomen nudum.

[5] Młodszy homonim Hypoderma Latreille, 1825 (Diptera).

[18] DC – długość ciała; DO – długość ogona; DP – długość przedramienia; MC – masa ciała

[Palmer-2] 1 2 T.S. Palmer. Random notes on the nomenclature of the Chiroptera. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 12, s. 114, 1898. (ang.).

[Rafinesque-4] C.S. Rafinesque: Analyse de la nature, or, Tableau de l’univers et des corps organisés. Palerme: Aux dépens de l’auteur, 1815, s. 54. (fr.).

[Geoffroy-6] 1 2 É. Geoffroy Saint-Hilaire: Le Hypodermes. W: J.B. Bory de Saint-Vincent: Dictionnaire Classique d’Histoire Naturelle. T. 14. 1828, s. 707. (fr.).

[Burnett-7] G.T. Burnett. Illustrations of the Alipeda (Alipeds), or Bats and their allies; being the arrangement of the Cheiroptera, Volitantia, or wing-footed Beasts, indicated in Outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 27, s. 269, 1829. (ang.).

[Cichocki&inni-8] 1 2 3 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 80. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-9] 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 98–100. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).

[Giannini&inni-10] 1 2 3 4 5 N. Giannini, C. Burgin, V. Van Cakenberghe, S. Tsang, S. Hintsche, T. Lavery, F. Bonaccorso, F. Almeida & B. O’Toole: Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 9: Bats. Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 108–113. ISBN 978-84-16728-19-0. (ang.).

[Wilson&Reeder-11] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Dobsonia. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-01-19].

[amw-12] 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 455–456. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/27792342_595]-13] Palmer 1904 ↓, s. 595.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/27792088_341]-14] Palmer 1904 ↓, s. 341.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/27792435_688]-15] Palmer 1904 ↓, s. 688.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/page/27791988_241]-16] Palmer 1904 ↓, s. 241.

[mdd-17] N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.2) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-07-27]. (ang.).

[19] Taxonomy: Dobsonia – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-12-26]. (ang.).

[Almeida&20-20] Francisca CunhaF.C. Almeida Francisca CunhaF.C., Nancy B.N.B. Simmons Nancy B.N.B., Norberto P.N.P. Giannini Norberto P.N.P., A Species-Level Phylogeny of Old World Fruit Bats with a New Higher-Level Classification of the Family Pteropodidae, „American Museum Novitates”, 2020 (3950), 2020, s. 1–24, DOI: 10.1206/3950.1 .

[a]

[1]

[b]

[2]

[c]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[d]

[15]

[16]