Godzilla kontra Megalon

W 1971 roku sieć supermarketów Seiyu ogłosiła kierowany dla dzieci konkurs, sponsorowany przez Tōhō i Tsuburaya Productions. Polegał na tym, by dzieci wysłały projekty potworów do programu telewizyjnego Katsura Kokinji’s Afternoon Show, a zwycięski projekt posłuży jako baza do następnego filmu z Godzillą. Zwycięzcą był chłopiec Masaaki Sano z rysunkiem potwora imieniem Red Alone (jap. レッド·アローン Reddo Arōn). Kostium Red Alone’a został stworzony do eventów i programów telewizyjnych sponsorowanych przez Seiyu, jednak Sano był rozczarowany, że jego oryginalnie biały potwór stał się czerwono-żółto-niebieski^[5][6][7].

Podczas tworzenia scenariusza do następnego filmu z Godzillą, na bazie popularności seriali telewizyjnych tokusatsu pokroju Kamen Rider i Kikaider, Tōhō zleciło kierownikowi efektów specjalnych filmów z Godzillą, Teruyoshiemu Nakano przerobienie Red Alone’a na humanoidalnego robota w stylu Ultramana. Nakano był temu niechętny temu, ponieważ był zdania, że jest za dużo postaci inspirowanych Ultramanem^[8][6]. Red Alone jako robot został uwzględniony w scenariuszu do następnego filmu z Godzillą^[9], gdzie wrogiem miał być Megalon z odrzuconego projektu Gojira tai Uchū Kaijū: Chikyū Bōei Meirei (jap. ゴジラ対宇宙怪獣　地球防衛命令; pol. Godzilla kontra Kosmiczne potwory: Dyrektywa obrony Ziemi)^[10]. W amerykańskim fandomie istniała plotka o tym, jakoby początkowo w filmie mieli wystąpić jedynie Red Alone i Megalon, ale w trakcie produkcji uznano, że Godzilla przyciągnie więcej widzów^[11][12]. Wynikła ona z błędów w tłumaczeniu japońskich materiałów, zaś sam film od początku był planowany jako kolejny z serii^[13].

Megalon w wersji Gojira tai Uchū Kaijū: Chikyū Bōei Meirei był opisywany jako poruszający się szybko stwór wydzielający gazowy smog z ciała i miał mieć oczy na końcach jego anten. Megalon dla Godzilli kontra Megalona otrzymał wygląd na bazie niewykorzystanego pomysłu na Gabarę z Rewanżu Godzilli (1969) jako insekta. Jego wygląd oparto głównie na japońskim rohatyńcu dwurożnym, zbieranym namiętne przez japońskie dzieci^[14]. Przed tym wyborem Nakano rozważał oparcie wyglądu na ważce, a potem biedronce^[15].

Red Alone został opisany w scenariuszu jako „robot podobny do Kamen Ridera”^[16]. Nowy wygląd Red Alone’a został pomyślany przez Nakano jako najbardziej odpychający i nieatrakcyjny^[17]. Z pierwotnego wyglądu Red Alone’a ostały się pióropodobne anteny i tors^[6][18]. Szkice Megalona i Red Alone’a były przypisane ilustratorowi Akihiko Iguchiemu, jednak ten zaprzeczał jakiegokolwiek udziału w Godzilli kontra Megalonie, pozostawiając prawdziwą tożsamość twórcy bądź twórców szkiców jako tajemnicę^[9].

Odkąd filmy z Godzillą stały się nieodłączną częścią bloku kinowego dla dzieci „Toho Champion Festival”, budżet musiał być niski, a scenariusz miał mieć ograniczenia. Z powodu braku czasu były trudności nad obniżeniem kosztów, a także zdecydowano się na ograniczenie obsady^[19]. W pierwszych materiałach promocyjnych i gadżetach używano nazwy Red Alone, jednak na pewnym etapie zdecydowano się na nowe imię^[7]. Według modelarza kostiumów Tomokiego Kobayashiego, zdecydowano się na zmianę imienia Red Alone’a, ponieważ Kolej Seibu, która wówczas obsługiwała pociąg ekspresowy Red Arrow, skarżyła się na nią^[b][21]. Nazwa ta zmieniała się wielokrotnie, m.in. pod nazwami Red Aaron (jap. レッドアーロン Reddo Āron), Jet Alone (jap. ジェット・アローン Jetto Arōn) i Aceman (jap. エースマン Ēsuman), zanim ostatecznie przyjęła się nazwa Jet Jaguar^[7], będąca odniesieniem do marki samochodów Jaguar. Rozważano też imię Red Jaguar. Kobayashi był zdania, że Fukuda był twórcą ostatecznej nazwy^[21].

Reżyserem ponownie został Jun Fukuda. Shinichi Sekizawa miał napisać scenariusz, jednak był bardziej zajęty pisaniem tekstów piosenek i zarzucił jedynie pomysł na podwodne potwory wysłane z zemsty za testy nuklearne^[22]. „Przeszliśmy w fazę produkcji bez jakichkolwiek przygotowań. Nie było czasu, by pan Sekizawa napisał scenariusz, więc pan Sekizawa dał ogólny zarys i reżyser Jun Fukuda napisał scenopis” – wspominał Teruyoshi Nakano^[23]. Powstały trzy szkice scenariusza: Gojira tai Megaro: Kaitei Ōkoku Zenmetsu Sakusen (jap. ゴジラ対メガロ 海底王国全滅作戦; pol. Godzilla kontra Megalon: Strategia całkowitej zagłady od Podmorskiego Królestwa) Sekizawy napisana na początku września 1972 roku, a następnie Konchū Kaijū Megaro tai Gojira – Kaitei Ōkoku Zenmetsu Sakusen (jap. 昆虫怪獣メガロ対ゴジラ 海底王国全滅作戦; pol. Owadzi potwór Megalon kontra Godzilla: Strategia całkowitej zagłady od Podmorskiego Królestwa) napisana 5 września 1972 roku, i trzeci został zdany 27 września tego samego roku^[24]. Według Nakano, Godzilla kontra Megalon był projektem zastępczym dla innego filmu, który anulowano w ostatniej chwili^[25]. Dowody wskazują, że tym anulowanym projektem była koprodukcja z Tsuburaya Productions, świętująca dziesięciolecie wytwórni, Gojira Reddo Mūn Erabusu Hāfun Kaijū Bangaichi (jap. ゴジラ・レッドムーン・エラブス・ハーフン 怪獣番外地; pol. Godzilla, Redmoon, Erabus, Hafunː Ziema niczyja potworów)^[26].

Ostateczny scenariusz został ukończony tuż przed rozpoczęciem zdjęć. Nakano wspominał, że nie było czasu na rozwinięcie Jet Jaguara, a także odniósł się do zdegradowania Godzilli do roli jego pomocnika. Tłumaczył to tym, że filmowcy w Tōhō tracili entuzjazm do Godzilli, w związku z ówcześnie obranym kierunkiem na postać^[27]. Seria w tym czasie była robiona pod dzieci ze względu na cele reklamowe. Szczególnie członkowie ekipy do efektów specjalnych, którzy zawsze traktowali poważnie swoją pracę, byli niezadowoleni z dziecinnego i niepoważnego tonu w serii^[28].

Amerykański historyk filmowy Steve Ryfle wyraził zdanie, że podziemne testy nuklearne były nawiązaniem do operacji „Cannikin”, podziemnego zdetonowania bomby wodorowej przez amerykańską rządową agencję Atomic Energy Commission na alaskańskiej wyspie Amczitka w 1971 roku, która spowodowała wiele protestów i przyczyniła pośrednio do założenia organizacji na rzecz ochrony środowiska Greenpeace^[29]. Ryfle dostrzegł, że obecność Rokku-chana to kontynuacja motywu samotności dziecka z powodu nieobecnych rodziców uosabianych przez postać Ichirō w Rewanżu Godzilli (1969). Jako, że japońscy ojcowie często spędzali długie godziny w pracy, ówczesną fantazją ich dzieci było posiadanie dużo starszego brata, będącego substytutem rodzica. Za taki substytut w filmie odpowiadał Gorō Ibuki^[30].

W rolę Gorō Ibukiego wcielił się syn Minoru Chiakiego, Katsuhiko Sasaki mający wyłączny kontrakt z Tōhō, w związku z ograniczonymi kosztami i celowaniem młodszych aktorów^[31]. Na prośbę Tomoyukiego Tanaki perkusista z zespołu Village Singers Yutaka Hayashi przyjął rolę Jinkawy^[32]. W rolę Rokku-chana wcielił znany z roli Kena w Godzilli kontra Hedorze (1971) Hiroyuki Kawase^[23].

Rolę cesarza Seatopii otrzymał za pośrednictwem Osmana Yusufa amerykański aktor Robert Dunham, który grywał już w filmach Tōhō z racji stałego pobytu w Japonii i biegłej znajomości języka japońskiego. Dunham oprócz tego grał seatopskiego agenta na motocyklu w scenie pościgu i wykonał wszystkie sztuczki kaskaderskie, nie zagrał jedynie ostatniej sceny, gdzie agent-motocyklista zostaje oblany farbą^[33], ponieważ tego samego dnia był zobowiązany wystąpić w reklamie telewizyjnej. Zastąpił go japoński kaskader^[34]. Dunham, mimo że znał język japoński, został zdubbingowany przez Gorō Nayę^[35].

Innym cudzoziemcem zatrudnionym do filmu był niemiecki aktor Rolf Jessup wcielający się w rolę technika, który w Seatopii pośredniczył w rozmowach z kosmitami z Nebula M^[36]. Rolę seatopskich agentów zagrali japoński aktor szwedzkiego pochodzenia Wolf Ōtsuki oraz japoński statysta Kōtarō Tomita^[37].

Fukuda chciał umieścić pościg samochodowy. Związane z nim sztuczki kaskaderskie wykonała grupa Team Zamba przy wsparciu ekipy od efektów specjalnych^[22].

Jest to pierwszy film, gdzie Godzilli nie grał Haruo Nakajima. W rolę potwora wcielił się Shinji Takagi. Kenpachirō Satsuma powtórzył rolę Gigana. Z kolei Megalona zagrał Hideto Date^[38], a Jet Jaguara Tsugitoshi Komada i Masachika Mori^[39].

Był to drugi film z serii wyprodukowany przez wytwórnię Tōhō Eizō, założoną przez Tōhō w ramach jego restrukturyzacji^[40]. Mimo że akcja działa się w okresie letnim, zdjęcia kręcono podczas zimy. Było to udręką dla Katsuhiko Sasakiego, który miał problemy z wymawianiem kwestii i szczególnie dla Hiroyukiego Kawase noszącemu krótkie szorty i będącemu bliskiemu płaczu. Jun Fukuda kazał Sasakiemu i Hayashiemu pić whisky dla rozgrzania. Sasaki wspominał, że Fukuda był dosyć agresywnym reżyserem, jednak jemu pozwalał na swobodę artystyczną^[31][41]. Z kolei Hayashi wspominał, że Fukuda był dość życzliwy^[32] i dał mu swobodę w w graniu. Hayashi nie mający doświadczenia aktorskiego przyznawał się, że grał samego siebie^[42]. Wedle swych wspomnień Wolf Ōtsuki grał na polecenie Fukudy wszystkie sztuczki kaskaderskie ze swym udziałem^[37]. Dunham wspominał, że kostium seatopskiego cesarza składającej się z przykrótkiej togi i tiary spowodował u wielu ubaw i podczas przerw nabijano się z niego^[43]. Sam okres kręcenia według Teruyoshiego Nakano trwał wyjątkowo krótko, gdyż około trzech tygodni^[23]. Jedynymi planami w studiu był wnętrze domu Ibukich oraz wnętrza Seatopii, gdy reszta była kręcona w plenerze^[44]. Zewnętrzną stronę domu Ibukich grał znajdujący się w pobliżu wytwórni dom lokalnego artysty. Murale budynku zwróciły uwagę Nakano i zdecydował o wykorzystaniu lokalizacji. Wedle relacji Sasakiego w pobliżu wytwórni znajdowała się płaskie, niezagospodarowane tereny oraz nowoczesne budynki na wzgórzach, które miały nowoczesny, futurystyczny wygląd i były powodem na kręcenie zdjęć właśnie tam^[45]. Sasake wspominał, że z powodu ograniczeń budżetowo-finansowych grano sceny raz, bez jakichkolwiek dubli^[46]. Cały okres produkcji trwał ledwie pół roku.

Tōhō zleciło na rynek międzynarodowy anglojęzyczną wersję Godzilli kontra Megalona wykonaną przez studio Axis International z Hongkongu^[63]. Reżyser dubbingu, angielski aktor i reżyser głosowy Ted Thomas, który również użyczył głosu cesarzowi Seatopii, wspominał, że tłumaczenie wykonane przez japońską stronę było nienaturalne i trzeba modyfikować dialogi, by dopasować je do ruchu warg i żeby były naturalne^[64]. W wersji tej nie została jedynie zdubbingowana piosenka poświęcona Jet Jaguarowi^[65].

Godzilla kontra Megalon miał premierę 17 marca 1973 roku w ramach bloku kinowego dla dzieci „Toho Champion Festival”^[66].

W Stanach Zjednoczonych premiera odbyła się 9 maja 1976 roku i był silnie promowany, m.in. plakatem, na którym Megalon i Godzilla walczą ze sobą na szczycie World Trade Center. Uważano przez lata, że dystrybuujące film Cinema Shares, liczyło tym samym na zbicie popularności na szeroko reklamowanym remake’u Kinga Konga mającym premierę w tym samym roku^[67]. Jednak Mel Maron, przewodniczący Cinema Shares, opowiadał w 2011 roku, że w rzeczywistości ideą było stworzenie przykuwającego uwagę plakatu, więc dyrektor działu reklamowego wymyślił potwory na szczycie budynków w stylu King Konga^[68]. Podczas premiery wydano także krótki czterostronicowy komiks pobieżnie streszczający fabułę filmu^[23].

W Polsce wyszedł w 1992 roku na VHS wydanym przez Vision^[69].

W Japonii film zarobił 220 mln jenów sprzedano 980 tys. biletów, będąc tym samym pierwszym filmem z Godzillą, którego sprzedaż biletów nie przekroczyła miliona^[70][71]. Jest to drugi najmniej dochodowy film z serii.

O ile w Japonii okazał się klapą finansową, tak w Stanach Zjednoczonych okazał się sukcesem zarabiając około 20 mln dolarów^[72]. Był to najlepiej zarabiający film z Godzillą dystrybuowany przez Cinema Shares, jak i jedyny faktycznie odnoszący sukces^[73].

Film jest uznany za jeden z najgorszych filmów z Godzillą. Wiele fanów krytykowało film za fatalne efekty specjalne bądź zastępowanie ich materiałami z poprzednich filmów, słabe aktorstwo, irytującą postać Rokku-chana, kuriozalny wygląd cesarza Seatopii i niedorzeczną fabułę^[74][75][76]. Za przykład jakości filmu wymieniana jest scena, gdy Godzilla jeżdżąc na ogonie dokonuje kopnięcie w Megalona ostatecznie go pokonując. Scena ta jest wymieniana jako jedna z najbardziej kuriozalnych rzeczy w historii Godzilli^[77][78][79]. Nakano opowiadał, że twórcy otrzymywali narzekania od widzów, że Godzilla pojawił się w niewielu scenach^[27].

Amerykańscy fani Godzilli szczególnie nienawidzą filmu za przyczynienie się do fatalnej reputacji serii i jej późniejszym odbiorze w Ameryce Północnej^[67][75]. Był bowiem jednym z najbardziej rozpowszechnionych filmów z Godzillą w Stanach Zjednoczonych. W 1977 roku miał premierę w NBC, gdzie podczas przerw reklamowych pojawiał się komik John Belushi jako prowadzący, występując w kostiumie Godzilli z Hollywood Boulevard (1976). Był tym samym pierwszym filmem z Godzillą puszczanym w paśmie prime time w amerykańskiej ogólnodostępnej telewizji^[5]. Wielokrotnie pojawiał na amerykańskich kasetach VHS z powodu błędnego przekonania o byciu filmu w domenie publicznej^[80]. Był drugim obok Ebirah – potwór z głębin wyświetlanym filmem z serii w ramach programu telewizyjnego Mystery Science Theater 3000 (1988–1999), wyśmiewającego słabe produkcje filmowe^[81]. Ślizg Godzilli na ogonie pojawia w czołówce sezonów 3-5 Mystery Science Theater 3000^[82]. W odcinku „Warrior of the Lost World” Joel otrzymał w liście od fana zdjęcie tortu z podobizną tego fragmentu^[83].

Jednocześnie Vincent Canby z „The New York Times”, który dekadę wcześniej dał negatywną recenzję Ghidorze – Trójgłowemu potworowi, tak Godzilli kontra Megalonowi dał pozytywną recenzję zwracając uwagę, że Godzilla ze „smoka stał się św. Jerzym…” i doceniając humor i pomysłowość^[84]. Także historyk specjalizujący się w kinie kaijū, David Kalat uważał film za rozrywkowy m.in. z powodu swej niedorzeczności i pod tym kątem ocenił go pozytywnie^[85]. Yutaka Hayashi wspominał dobrze pracę na planie i po latach zakupił płytę DVD z myślą o swej wnuczce^[32]. W rozmowie z krytykiem Stuartem Galbraithem IV wyraził też zaskoczenie, że przez 27 lat od premiery nikt nie przeprowadził z nim wywiadu w Japonii bądź Stanach Zjednoczonych^[86] i dla niego wywiad to był dowód na ciągłą popularność Godzilli^[87]. Jun Fukuda nie ukrywający swej niechęci do reżyserowanych przez siebie filmów z Godzillą, najbardziej nienawidził Godzilli kontra Gigana i Godzilli kontra Megalona, i w wywiadzie dla BBC wyrażał zdziwienie, że ktoś może je lubić. Doceniał jednak fakt popularności Godzilli wśród dzieci^[88]. Ted Thomas odnosił się z satysfakcją do wykonanej roboty w angielskim dubbingu do filmu, ale nie ukrywał że oglądając większość zlecanych filmów odczuwałby żenadę. W 2011 roku na potrzeby wywiadu z Steve’em Ryfle’em ponownie odegrał rolę cesarza Seatopii^[89].

Megalon i Jet Jaguar nigdy nie pojawili się w późniejszych pełnometrażowych filmach z Godzillą. O ile Megalon jest uważany za śmiesznego potwora w Japonii, tak zachodni fani polubili potwora, o czym świadczy ilość jego występów w mediach związanych z Godzillą. Także Jet Jaguar spotkał się pozytywnym odbiorem fanów^[12].