Gustaw Szpet

Gustaw Szpet
ilustracja
Państwo działania

 Rosja

Data i miejsce urodzenia

26 marca?/7 kwietnia 1879
Kijów, Imperium Rosyjskie

Data i miejsce śmierci

16 listopada 1937
Tomsk, RFSRR, ZSRR

profesor uczelni
Specjalność: filozofia, historia sztuki
Alma Mater

Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki

Zatrudnienie
nauczyciel akademicki
uczelnia

Uniwersytet Moskiewski
Wyższe Kursy dla Kobiet w Moskwie
Ludowy Uniwersytet Szaniawskiego

Gustaw Gustawowicz Szpet (niem. Gustav Speth, ros. Густа́в Густа́вович Шпет, ur. 26 marca?/7 kwietnia 1879 w Kijowie, zm. 16 listopada 1937 w Tomsku w więzieniu NKWD[1]) – rosyjski filozof, historyk, psycholog, historyk sztuki i tłumacz pochodzenia polskiego. Był poliglotą, znał 17 języków[2].

Życiorys

Urodził się w Kijowie, jako nieślubny syn oficera armii austro-węgierskiej i Polki ze zbiedniałej rodziny szlacheckiej. Jego matka, Marcelina Szpet, była Polką wyznania katolickiego. Nie znał swojego ojca. Gustawa usynowił brat matki – Jan Gustaw Bolesław Szpet. Matka sama wychowała syna, zarabiając na życie szyciem i praniem[3].

W latach 1898–1905 studiował na Wydziałach Fizyczno-Matematycznym i Historyczno-Filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego[4]. Będąc studentem, podobnie jak wielu jego współczesnych zainteresował się marksizmem. Za rozpowszechnianie literatury marksistowskiej został czasowo relegowany z uniwersytetu i aresztowany. Wielkie znaczenie dla jego rozwoju filozoficznego miało aktywne uczestnictwo w psychologicznym seminarium profesora Gieorgija Czełpanowa – wybitnego psychologa i filozofa-neokantysty. Szpet, podzielając stanowisko idealizmu filozoficznego, w 1903 roku wystąpił na seminarium z wykładami o przyczynowości u Hume’a[3].

W 1907 roku Szpet przeniósł się do Moskwy, korzystając z zaproszenia Czełpanowa, który w 1906 roku został profesorem Uniwersytetu Moskiewskiego. Wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim, Wyższych Kursach Kobiecych Gerje, w Ludowym Uniwersytecie Szaniawskiego[5]. Poglądy filozoficzne Szpeta uformowały się podczas jego wyjazdów zagranicznych, przede wszystkim do Getyngi, gdzie w latach 1910–1912 w semestrach letnich słuchał wykładów Edmunda Husserla i miał możliwość obcowania z twórcą fenomenologii[6]. W 1916 roku Szpet obronił na Uniwersytecie Moskiewskim pracę magisterską pt. Historia jako problem logiki[7]. W 1921 roku Szpet przerwał swoją działalność pedagogiczną i objął kierownictwo Instytutu Filozofii Naukowej. W 1922 roku w tym instytucie zostali aresztowani i deportowani uczestniczący w jego pracach Siemion Frank i Iwan Iljin. Nazwisko Szpeta również figurowało na liście deportowanych, ale on, odrzucając emigrację z przyczyn ideowych, zdołał pozostać w ojczyźnie. Szpet nie został marksistą, zachowując swoją niezależną pozycję[8]. Swoją znajomość wielu języków wykorzystał do tłumaczenia dużej liczby prac z filozofii, psychologii, logiki i estetyki[1].

Po rewolucji październikowej życie stawało się coraz trudniejsze. Początkowo Szpet nie tracił optymizmu i starał się żyć swobodnie[7]. Jeszcze w latach dwudziestych mógł drukować swoje prace, pomimo ostrej krytyki stawiającej mu zarzut idealizmu czy wyobcowanie klasowe[8]. 1929 był rokiem wielkiego przełomu. Władze radzieckie zabroniły Szpetowi zajmowania się jakąkolwiek działalnością ideologiczną[9]. W filozofii radzieckiej został uznany za ideologa kontrrewolucji:

Działalność Lenina po rewolucji przypada na okres przejścia od kapitalizmu do socjalizmu, kiedy w Rosji Radzieckiej toczyła się walka proletariatu z rozgromioną, ale jeszcze ostatecznie nie zlikwidowaną jako klasa burżuazją w dziedzinie polityki, ekonomiki i ideologii. Walka toczyła się również w filozofii. [...] Tymczasem w szkołach wyższych filozofię wykładali jeszcze nadal burżuazyjni, reakcyjni filozofowie: Łosski, Radlow, Szpet i inni. Głosili oni poglądy religijno-mistyczne, propagowali różne formy idealizmu[10].

prof. dr hab. Boris Czagin, Krótki zarys historii filozofii

Szpiet został aresztowany w 1935 roku i dwa lata później rozstrzelany w Tomsku[11][12][13][14]. W 1956 roku został pośmiertnie zrehabilitowany[15]. Do tego czasu jego nazwiska nie można było wspominać w oficjalnym obiegu. Dopiero od końca lat 80. zaczęto wznawiać i publikować jego dzieła[16].

Poglądy filozoficzne

Szpet był autorem, który w przełomowym czasie I wojny światowej przyjął program Husserla ukonstytuowania „filozofii jako nauki ścisłej” i zwrócenia jej przeciw „mądrości”[17]. Był najwybitniejszym w Rosji zwolennikiem filozofii fenomenologicznej w okresie międzywojennym[18]. W swojej książce Zjawisko i sens (ros. Явление и смысл, Jawlenije i smysł) Szpiet rozwijał koncepcje Husserla[12] i przedstawiał „fenomenologię jako naukę podstawową” (nawiązanie do Husserla), lecz ujmując ją także jako poznawanie istoty (nawiązanie do Pozytywnych zadań filozofii L. Łopatina)[19].

Historia filozofii rosyjskiej w ujęciu Szpeta

Szpiet był pierwszym autorem, który napisał szczegółową pracę o historii filozofii rosyjskiej. Ukazał się tylko jej tom pierwszy, a publikacja tomu drugiego została wstrzymana przez władze sowieckie. Zdaniem Łosskiego Szpet miał pogardliwy stosunek do źródeł myśli rosyjskiej[12]. Leonid Stołowicz podkreślał, że książka Szpeta Zarys rozwoju filozofii rosyjskiej (ros. Очерк развития русской философии) zawierała niesprawiedliwe oceny wielu myślicieli rosyjskich[9]. Według Walickiego, Szpet zubożył obraz rosyjskiej myśli filozoficznej i odmówił jej oryginalności[20], twierdząc że jedynym oryginalnym nurtem było słowianofilstwo[21].

Przypisy

Bibliografia

po polsku
w językach obcych
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.