Herman Lieberman

Jego ojciec Józef był przedsiębiorcą naftowym i kierownikiem w kopalni. W dzieciństwie Lieberman posługiwał się imieniem Hersz. Był dalekim kuzynem matki Artura Leinwanda^[1]. Choć wychował się w rodzinie żydowskiej, wcześnie znalazł się pod wpływem religii katolickiej^[2] i uległ asymilacji^[3]. Uczęszczał do gimnazjum w Borysławiu a następnie w gimnazjum w Drohobyczu^[2][4]) i do gimnazjum w Stryju, gdzie przewodził organizacji Socjomatetów^[2], o zabarwieniu socjalistyczno-niepodległościowym^[5].

W 1888 zdał maturę i rozpoczął studia prawnicze w Wiedniu, ale wkrótce przerwał naukę i wyjechał do Zurychu, a następnie do Paryża, gdzie nawiązał kontakty z działaczami socjalistycznymi^[2], m.in. z Aleksandrem Dębskim, Witoldem Jodko-Narkiewiczem i Stanisławem Mendelsonem^[5]. Częstą zmianę miejsca pobytu wymuszało zaangażowanie w ruch socjalistyczny (od lat gimnazjalnych) i prześladowania z tym związane. W 1890 najprawdopodobniej z inspiracji carskiej ochrany został przez policję francuską aresztowany i po ok. 3 miesiącach pobytu w więzieniu wydalony z Francji^[5]. Powrócił wówczas do Galicji. Wznowił studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, gdzie otrzymał w 1894 tytuł doktora praw. W tym roku (według innego źródła w 1896^[4]). Jako student brał czynny udział w ruchu socjalistycznym młodzieży akademickiej; był także członkiem Zarządu Bratniej Pomocy. W 1892 po raz pierwszy władze austriackie wytoczyły mu proces polityczny oskarżając go m. in. o próby agitacji socjalistycznej na wsi podkrakowskiej^[5]. W tym czasie ożenił się z Gustawą (z domu Brings).

Jako prawnik prowadził jednocześnie działalność polityczną i społeczną, za którą kilkakrotnie był sądzony.

W czerwcu 1894 został aplikantem adwokackim w kancelarii Samuela Reicha w Rzeszowie^[4][2]. Zorganizował struktury Galicyjskiej Partii Socjaldemokratycznej w mieście, założył stowarzyszenie oświatowe Siła. W drugiej połowie 1895 wydawał w swoim mieszkaniu przy ul. Zamkowej tygodnik „Postęp”, który wspierał kandydaturę wyborczą krakowskiego profesora prawa Józefa Rosenblatta (obrońcy Ludwika Waryńskiego i towarzyszy w procesie krakowskim w 1880), domagając się powszechności wyborów; pismo zostało w listopadzie zawieszone przez władze miejskie, które wytoczyły Liebermanowi proces, zakończony uniewinnieniem. Był faktycznym przywódcą pierwszego rzeszowskiego strajku, zorganizowanego przez pracowników budowlanych w maju 1896^[4].

W drugiej połowie 1896 został pod naciskiem władz Rzeszowa zwolniony z pracy i zmuszony do opuszczenia miasta, osiadając w Przemyślu^[4]. W 1897 po zdaniu egzaminu zawodowego otworzył tam własną kancelarię^[2]. 4 listopada 1900 został pobity przez podwładnych komendanta stacjonującego w mieście 10 Korpusu, generała Antona Galgótzy'ego, który uznawał socjalistów za działaczy antyaustriackich, antypaństwowych i antywojskowych. Po tym, jak grupa robotników zraniła w odwecie oficera 58 pp., Lieberman z grupą towarzyszy stanął przed sądem we Lwowie, ale został w lutym 1901 uniewinniony, a Ignacy Daszyński zrelacjonował zajście na zebraniu Rady Państwa w Wiedniu^[6].

Od 1901 do 1919 Lieberman był członkiem Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej (PPSD), później jednym z przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1907 i 1911 dwukrotnie wybierany do Izby Posłów Reichsratu Przedlitawii w Wiedniu. Zasłynął jako znakomity mówca.

W 1911 zainicjował budowę Domu Robotniczego w Przemyślu. Następnie został jego dyrektorem.

W czasie I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich. Przydzielony do 1 pułku Legionów i do III Brygady^[7]. Walczył jako szeregowiec, a z czasem jako porucznik. Za walki pod Kostiuchnówką nad Styrem został odznaczony Krzyżem Walecznych. Służbę zakończył w maju 1917^[2]. Był jednym z sześciu obrońców w procesie legionistów w Marmaros-Sziget od czerwca do września 1918^[8].

1 listopada 1918 po fiasku ukraińskiej próby zajęcia Przemyśla w ramach tzw. czynu listopadowego wziął udział w rokowaniach polsko-ukraińskich. W kolejnych dniach doprowadził do utworzenia Polskiej Rady Narodowej w Zasaniu, lewobrzeżnej części Przemyśla opanowanej przez oddziały polskie^[9]. 7 listopada na wieść o obradach zgromadzenia ludowego na przemyskim Rynku przedostał się na prawy brzeg i wygłosił z okna ratusza apel o zaniechanie walk polsko-ukraińskich. Proklamował Republikę Przemyską, która pod jego prezydenturą przetrwała pięć dni, głosząc „zakończenie walki narodowej” i „obronę ludności przed głodem, zimnem i anarchią”. Przyjął od zgromadzenia ludowego postulat utworzenia Rady Delegatów Robotniczych, przemianowanej po przybyciu żołnierzy na Radę Robotniczo-Żołnierską, pod warunkiem podporządkowania jej Polskiej Radzie Narodowej w charakterze organu pomocniczego^[10].

W styczniu 1919 został wybrany z okręgu przemyskiego posłem na Sejm Ustawodawczy, w którym brał udział w przygotowaniu i uchwaleniu konstytucji marcowej. Reprezentował Związek Parlamentarny Polskich Socjalistów^[11].

W lipcu 1919 przebywał w Paryżu, gdzie w wywiadach udzielonych prasie lewicowej przedstawił zajęcie Wilna i początkowy etap wojny polsko-bolszewickiej jako akcję o charakterze obronnym z polskiej strony, a także zdezawuował tajne pertraktacje polityków Komitetu Narodowego Polskiego z przedstawicielem białogwardzistów w Paryżu Siergiejem Sazonowem jako prywatne inicjatywy^[12]. Według własnej relacji otrzymał od francuskiego komunisty Marcela Cachina propozycję mediacji w konflikcie z Rosją radziecką, którą Józef Piłsudski miał podczas rozmowy w Belwederze w drugiej połowie września stanowczo odrzucić^[13]. Latem 1919 w dyskusji sejmowej nad ratyfikacją przez Polskę traktatu wersalskiego Lieberman wskazał, że sprawę niepodległości Polski na arenę międzynarodową wprowadziło obalenie caratu przez rewolucję robotniczą i wyraził sprzeciw wobec polskiego udziału w interwencji w Rosji^[12]. Wraz z innymi członkami ZPPS przekazał 7 października 1919 ministrowi spraw zagranicznych Ignacemu Paderewskiemu interpelację w sprawie ujawnionej przez prasę francuską propozycji pokojowej złożonej przez bolszewików podczas tajnych rokowań polsko-radzieckich w Białowieży, która to propozycja zgodnie z oświadczeniem Paderewskiego wobec Rady Najwyższej Konferencji Pokojowej w Paryżu z 15 września w całości zaspokajała dążenia terytorialne Polski; interpelacja żądała zakończenia wojny z Rosją radziecką jako prowadzonej na rozkaz Ententy^[14].

W lutym 1920 brał udział w obradach sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych nad odpowiedzią na radziecką ofertę pokojową z 28 stycznia, domagając się bezskutecznie natychmiastowego zaproponowania miejsca i czasu rozpoczęcia rokowań oraz jednoznacznego poparcia dla prawa Białorusinów i Ukraińców do samookreślenia^[15]. 18 maja 1920 entuzjastycznie powitał powracającego do Warszawy po sukcesie wyprawy kijowskiej Józefa Piłsudskiego^[16]. Latem 1920 odbył misję do Anglii i Francji, z której raportował, że mimo braku przedstawicielstw dyplomatycznych Rosji radzieckiej w krajach zachodnich tamtejszy ruch socjalistyczny sprzyja bolszewikom; według działacza Komunistycznej Partii Robotniczej Polski Pawła Lewinsona jego misja miała na celu „spacyfikowanie” europejskich socjalistów^[17][a]. Po powrocie na posiedzeniu Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS 20 lipca 1920 Lieberman zajął mniejszościowe stanowisko przeciwko udziałowi PPS w tworzonym wówczas na wniosek Rady Obrony Państwa koalicyjnym rządzie obrony narodowej^[21].

W latach 1920–1939 był członkiem Rady Naczelnej PPS, w latach 1931–1934 wiceprzewodniczącym Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. Prowadził kancelarię adwokacką, występował w procesach politycznych; m.in. doprowadził do uniewinnienia robotników krakowskich, oskarżonych w związku z krwawymi zajściami w 1923 roku.

Po przewrocie majowym z 1926 stał się przeciwnikiem sanacji. Występował przeciw nadużyciom władzy, m.in. zgłosił wniosek o postawienie ministra skarbu Gabriela Czechowicza przed Trybunałem Stanu za finansowanie akcji wyborczej BBWR i w czerwcu 1929 pełnił rolę oskarżyciela w jego procesie. Został na tym tle obelżywie zaatakowany przez Józefa Piłsudskiego na łamach „Głosu Prawdy”^[11].

Był zaangażowany w prace nad zawiązaniem Centrolewu, do którego doszło we wrześniu 1929^[11]. 9 września 1930 aresztowany jako jeden z przywódców Centrolewu i bestialsko pobity, a następnie wraz z grupą posłów opozycyjnych osadzony w twierdzy w Brześciu nad Bugiem. Skazany w tzw. procesie brzeskim w styczniu 1932 na dwa i pół roku więzienia pod zarzutem przygotowywania zamachu stanu.

4 października 1933, na dzień przed zatwierdzeniem wyroku przez Sąd Najwyższy, wyjechał do Czechosłowacji, a stamtąd do Francji^[11]. Pomagał walczącej Republice Hiszpańskiej oraz brygadom międzynarodowym, w tym rannym ochotnikom z XIII Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego, podczas hiszpańskiej wojny domowej.

14 maja 1939 opublikował w tygodniku „Świat i Polska” artykuł pt. On ne parle pas ainsi de la Pologne! (Tak się nie mówi o Polsce!), będący odpowiedzią na tekst Marcela Déata Dlaczego musimy umierać za Gdańsk? z 4 maja 1939.

Po wybuchu II wojny światowej był bliskim współpracownikiem generała Władysława Sikorskiego. Został jednym z trzech wiceprezesów Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej, emigracyjnego parlamentu polskiego, utworzonego w Paryżu. W czerwcu 1940 przedostał się po kapitulacji Francji do Londynu^[11]. Od 3 września do 20 października 1941 był ministrem sprawiedliwości w trzecim rządzie Władysława Sikorskiego.

Był zdecydowanym przeciwnikiem żydowskich ugrupowań narodowych, opowiadał się konsekwentnie za asymilacją Żydów.

Zmarł w wyniku udaru mózgu w Londynie 21 października 1941^[11] i pochowany został w części wschodniej cmentarza Highgate (Highgate East, Sq. 84, gr. 50563)^[22]. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu żydowskim w Przemyślu. Pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego postanowieniem prezydenta RP Władysława Raczkiewicza z 21 października 1941^[23][24].