Indoktrynacja

Indoktrynacja (łac. doctrina ‘nauka’) – świadomy i systematyczny proces bezkrytycznego^[1] wpajania człowiekowi określonych ideologii i doktryn^[2], zwłaszcza politycznych, religijnych lub społecznych, z wykorzystaniem propagandy szerzonej przez środki masowego przekazu oraz system oświaty szkolnej i pozaszkolnej^[2].

Istotną cechą indoktrynacji jest świadome pozbawianie odbiorców wiedzy o poglądach i argumentach przeciwnych do promowanych^[2].

Status pojęcia indoktrynacji jest przedmiotem debaty w filozofii wychowania. Pejoratywne znaczenie terminu, odróżniające go od wychowania i nauczania, ukształtowało się dopiero w XX wieku^[3].

Spór o odróżnienie indoktrynacji od edukacji toczy się wokół trzech kryteriów: treści przekazywanych przekonań, metody nauczania oraz intencji nauczyciela. Większość autorów odrzuca przy tym uznanie samej metody za cechę wyróżniającą indoktrynację i opowiada się za kryterium treści lub intencji^[1][3].

Wychowanie religijne bywa wskazywane jako wzorcowy przypadek indoktrynacji. Zgodnie z tym stanowiskiem nauczanie spornych doktryn religijnych jako wiedzy, czyli utrwalanie przekonania o prawdziwości twierdzeń, dla których brak powszechnie akceptowalnych dowodów, stanowi indoktrynację^[4].

W nowszej dyskusji zarzut ten odnoszono do szkół wyznaniowych, które uczą „dla wiary” w twierdzenia religijne nieuznawane za znane jako prawdziwe^[5][6]. Od nauczania „dla wiary” odróżnia się nauczanie o religii, opisujące różne tradycje bez dążenia do religijnego zaangażowania, którego zarzut indoktrynacji zwykle nie obejmuje^[5].

Kwalifikacja wychowania religijnego jako indoktrynacji jest sporna. Wskazywano, że rozstrzyga o niej nie rodzaj przekonań, lecz sposób ich przyjmowania, a przekonania religijne mogą być żywione „dowodowo”, w odniesieniu do racji i świadectw, co nie czyni ich nauczania indoktrynacją^[7]. Podnoszono również, że założenie o bezkrytycznym przyjmowaniu przez uczniów autorytetu nauczyciela nie znajduje potwierdzenia empirycznego^[8], a wychowanie religijne nie musi sprowadzać się do indoktrynacji i może pozostawać w zgodzie z edukacją liberalną^[9][10].

W naukach politycznych indoktrynację ujmuje się jako prowadzony przez władzę proces socjalizacji, którego celem jest zwiększenie zgodności poglądów obywateli z zasadami i wartościami panującego reżimu. Obok przymusu i kooptacji bywa ona traktowana jako narzędzie sprawowania władzy, służące uzyskaniu dobrowolnego posłuszeństwa i poparcia^[11]. W ujęciach krytycznych bywa też analizowana jako narzędzie walki klasowej i utrzymywania status quo, w którym publiczny system oświaty wykorzystywany jest do kształtowania postaw obywateli^[12].

Indoktrynacja polityczna przebiega głównie dwoma kanałami, przez system edukacji oraz środki masowego przekazu^[11]. Masowa oświata bywa wykorzystywana przez państwo jako narzędzie budowania lojalności obywateli i tożsamości narodowej, a treści nauczania szczególnie ściśle kontrolują ustroje totalitarne^[13][14]. Drugim kanałem jest kontrola informacji, na której opiera się znaczna część współczesnych reżimów autorytarnych, posługujących się propagandą i cenzurą zamiast masowej przemocy^[15]. W ujęciu porównawczym odróżnia się przy tym potencjał indoktrynacji, czyli zdolność państwa do oddziaływania na obywateli, od treści przekazu, a samo pojęcie odnosi się nie tylko do autorytaryzmów, lecz także do demokracji^[11].

Polityczna indoktrynacja prowadzona przez szkołę jest przedmiotem badań empirycznych. Analiza reformy programu szkół średnich w Chinach z lat 2004–2010 wykazała, że objęci nią uczniowie częściej uznawali tamtejszy ustrój za demokratyczny, bardziej ufali urzędnikom państwowym i sceptyczniej odnosili się do wolnego rynku^[16]. Zjawisko to dokumentują również badania nad oświatą w komunistycznej Polsce okresu stalinizmu oraz w placówkach Związku Patriotów Polskich w ZSRR, gdzie do programów nauczania i wychowania wprowadzano treści ideologiczne i propagandowe^[17][18].

Początkowe szkolenie psychologiczne nowych żołnierzy w Stanach Zjednoczonych bywa określane mianem indoktrynacji (ang. New Student Indoctrination)^[22]. Odrębnym zjawiskiem jest indoktrynacja polityczna żołnierzy, prowadzona w armii Stanów Zjednoczonych w ramach programu informacyjnego dla wojsk (ang. Troop Information) od II wojny światowej do wojny wietnamskiej^[23].

W dziedzinie bezpieczeństwa informacji indoktrynacja to wstępne szkolenie i instrukcje udzielane danej osobie przed udzieleniem jej dostępu do informacji niejawnych^[24].

• pranie mózgu
• obskurantyzm
• socjalizacja
• manipulacja

• B.R.B.R. Myers B.R.B.R., Najczystsza rasa. Propaganda Korei Północnej, BartoszB. Hlebowicz (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, ISBN 978-83-01-16589-5, OCLC 802095460 .