Jan III Aviz

Na pierwsze dwie dekady rządów Jana III przypadał schyłek złotego wieku Portugalii, zapoczątkowany przez jego ojca – Manuela I^[2.1].

Gospodarka Portugalii za panowania Jana III zaczęła popadać w stagnację, następowało wyludnienie terenów rolniczych środkowej Portugalii spowodowane niskimi płacami oraz uciskiem pańszczyźnianym. Braki w sile roboczej w rolnictwie oraz ciągle zwiększająca się populacja Portugalii (według spisu ludności przeprowadzonego w Portugalii w latach 1527–1532 liczba ludności wynosiła około 1,5 miliona^[2.2]) powodowały braki żywości oraz klęski głodu^[3.1]. Dynamicznie zwiększająca się liczba mieszkańców kładła nacisk na większą produkcję żywności oraz na jej import, co pogłębiało deficyt w budżecie^[2.2][3.1]. Z powodu wysokiego popytu na zboże, jego cena w latach 30. zaczęła stopniowo wzrastać. Portugalczycy polegali na jej zamiennikach, m.in. przywiezionej z nowego świata kukurydzy, której uprawa była łatwa w utrzymaniu^[2.3]. System monopolu królewskiego doprowadził do nieproporcjonalnej koncentracji handlu w Lizbonie, a tym samym upadku mniejszych miast portowych w Portugalii. Lizbona rozwijała się dynamicznie^[3.2], do 1550 roku osiągnęła liczbę 100 tysięcy mieszkańców, co czyniło ją największym miastem na Półwyspie Iberyjskim^[3.2][2.2].

Korupcja w administracji stanowiła poważny problem w państwie. Na kortezach w 1525 roku zaprotestowano przeciwko marnotrawstwu pieniędzy przez dworzan i szlachtę. Władca podejmował niewielkie próby przeciwstawienia się temu procederowi. Jan III również nie podejmował większych prób reform gospodarczych^[3.3] – początkowo zmniejszył udział państwa w administracji kolonialnej i w handlu zagranicznym^[2.4], minimalnie zmniejszył władzę arystokracji i kościoła, jak i zawieszał podatki na żywność w okresach głodu^[3.3].

Utrzymanie talassokracji dla Portugalii było bardzo kosztowne. Dochody ze zmonopolizowanego handlu trafiały w większości do dworzan i arystokracji, tym samym zaniedbując nowe inwestycje, czy zatrzymując rozwój klasy średniej. Portugalscy kupcy nie posiadali zasobów, by importować towary na dużą skalę, więc sprzedawali je po zaniżonych cenach niemieckim i włoskim kupcom^[3.4].

Po 1540 roku dochody do budżetu zaczęły spadać. Było to spowodowane wysokimi kosztami utrzymania posiadłości w Maroku oraz marnotrawstwem środków. Brak inwestycji produkcyjnych oraz nieadekwatna podbudowa handlowa sprawiały, że czerpanie pełnych zysków z handlu było niemożliwe. W 1549 roku zbankrutowało portugalskie centrum handlowe w Antwerpii^[3.3], które było odpowiedzialne za reeksport pieprzu, czy towarów z Azji^[2.5], a w 1560 roku izba rozliczeniowa dla handlu azjatyckiego była niezdolna do wykonywania płatności^[3.3]. Do lat 30. XVI wieku zaciąganie pożyczek stawało się dla korony coraz trudniejsze^[3.4], a w latach 50. XVI wieku korona portugalska zaczęła polegać na zagranicznych pożyczkach^[3.3].

Budżet Portugalii ratował się papierami wartościowymi, utworzonymi za panowania Manuela I. W latach 1500–1530 budżet się podwoił, a do połowy lat 50. odnotowano wzrost o kolejne 50 procent. Mimo gwałtownego wzrostu wydatków, do lat 50. odnotowywano nadwyżki w budżecie, co pozwoliło zwiększyć aktywność fiskalną^[2.6].

W 1532 roku Jan utworzył Radę Sumienia i Zakonów, która składała się z pięciu adwokatów kościelnych. Na ich obowiązki składało się doradzanie królowi w sprawach prawomocności podbojów zamorskich, nominowanie na stanowiska kościelne, administracja nad misjami katolickimi, czy nadzór nad zakonami rycerskimi^[2.7].

Pierwsze próby ustanowienia inkwizycji w Portugalii zostały podjęte w 1531 roku, jednak przez sprzeciw nowych chrześcijan tymczasowo zaniechano tego pomysłu. Powrócono do niego w 1536 roku, dzięki drugiej papieskiej bulli, która ponownie ustanawiała inkwizycję^[3.5], jednak miała ona ograniczone kompetencje^[2.8]. Portugalska inkwizycja była głównie skierowana przeciwko tzw. nowym chrześcijanom, czyli żydom skonwertowanym na katolicyzm^[3.6]. Pierwszym generalnym inkwizytorem Portugalii został biskup Ceuty, Diogo da Silva^[4.1]. W 1539 został zastąpiony przez – arcybiskupa Évory i Bragi oraz brata króla – Henryka. W 1540 r. rozpoczęto publiczne czytania wyroków (port. Auto-da-fé), w których brała udział rodzina królewska^[1.2]. W 1544 roku papież zawiesił działanie inkwizycji z powodów nadużyć, jednak ich działalność została wznowiona w 1547. Portugalska inkwizycja była brutalna w działaniu, w latach 1543–1684 spalono 1379 ludzi, co stanowiło więcej od hiszpańskiej inkwizycji w tym samym okresie^[3.5].

Przyczyny powstania portugalskiej inkwizycji są niejasne. Amerykański historyk Stanley G. Payne wymienia 4 czynniki, które mogły do tego doprowadzić^[3.5]:

• atmosfera religijnego przymusu, wywołana wojnami reformacji protestanckiej oraz nasilonymi starciami z Muzułmanami z odradzającego się Maroka,
• duży odsetek tzw. nowych chrześcijan (port. cristãos-novos) w Portugalii, w tym niektórzy praktykowali judaizm w ukryciu,
• nowi chrześcijanie stanowili trzon klasy średniej, byli finansistami, przedsiębiorcami, czy rzemieślnikami. Stanowili oni konkurencję dla ówczesnej elity, czyli arystokracji ziemskiej,
• portugalska inkwizycja miała zwiększyć kontrolę nad kościołem w Portugalii, więc chciano jej użyć jako narzędzie do kontroli majątków kościelnych.

Dzięki działaniom inkwizycji rozwój klasy średniej został mocno opóźniony, a zasoby gospodarcze zostały uszczuplone^[3.7].

W lipcu 1540 Jan III, za namową portugalskiego uczonego – Diogo de Gouvei, sprowadził pierwszych jezuitów do Lizbony^[2.9]. W zamian papież Paweł III zezwolił na wcielenie zakonów Aviz i Santiago do Portugalii^[4.1], które dokonało się w 1550 roku^[2.10]. Jezuici zaczęli stopniowo przejmować kontrolę nad edukacją w Portugalii. Założono nowicjaty jezuickie w Lizbonie, Évorze i Coimbrze, a liczba członków zakonu wzrosła do ponad 300 osób. W tym samym czasie jezuici wybudowali kolegiaty w Lizbonie (1542) i Coimbrze (1547)^[2.11]. W 1546 roku zezwolono synom elity na uczęszczanie na jezuickie lekcje, a od lat 50. XVI wieku przekazano Jezuitom całkowitą kontrolę nad edukacją średnią i wyższą^[2.12].

W kwietniu 1541 władca wysłał jednego z jezuitów – Franciszka Ksawerego do Indii^[2.11]. W 1549 roku wyruszył do Japonii. Po dotarciu do Kagoshimy, nawrócił okolicznych mieszkańców, a lokalny Daimyō zezwolił na katolickie nauki prowadzone przez misjonarza. Po powrocie z Japonii do Goi 20 listopada 1551 roku wyruszył do Chin, gdzie zmarł 2 grudnia 1552 roku^[1.3].

Jezuici zaczęli również prowadzić działalność misyjną na terenach Chin, Brazylii i Indii Portugalskich^{[1.4][1.3][3.8]}.

Jan III kontynuował zapoczątkowany przez jego ojca mecenat królewski nad sztuką. Utrzymywał on uczonych i nauczycieli, gromadził książki i manuskrypty oraz przyznawał urzędy i pensje pisarzom i autorom. Działania króla przyczyniły się do dalszego rozkwitu portugalskiego renesansu na początku jego rządów^[2.13].

Jan III początkowo wspierał edukację, m.in. ufundował 50 stypendiów na studia w Kolegium Świętej Barbary w Paryżu. W 1547 roku założył w Coimbrze, wzorowane na francuskim Collège Royale – Kolegium Sztuk, na którym wykładali portugalscy i zagraniczni uczeni. Od początku XVI wieku liczba szkół uczących pisania i czytania dynamicznie rosła. Nauczano łaciny oraz niekiedy greki i hebrajskiego, a około 1550 roku w samej Lizbonie prawie 8000 dzieci uczyło się czytać i pisać w języku portugalskim^[2.14]. Za panowania Jana III przeniesiono uniwersytet z Lizbony do Coimbry^[1.5]. Ten ruch był spowodowany brakiem chęci reformy ze strony uniwersytetu^[2.14]. Celem władcy było podporządkowanie sobie szkolnictwa wyższego, więc rektor uczelni był wybierany przez władcę, a od 1541 zakazano portugalskim studentom zdobywanie zagranicznych stopni naukowych^[2.14].

Jan III zawarł i zabezpieczył sojusz z Karolem V – królem Hiszpanii i cesarzem rzymskim poprzez 3 małżeństwa: Jego syn – Jan Manuel ożenił się z córką Karola V – Joanną Habsburg, córka Jana – Maria Manuela ożeniła się z najstarszym synem Karola oraz przyszłym królem Hiszpanii Filipem II, a sam władca ożenił się pod koniec 1524 roku z Katarzyną Habsburg, siostrą Karola^[4.2]. Efektem małżeństwa Jana i Katarzyny było zawarcie traktatu w Burgos, w którym Karol i Jan zobowiązali się do wzajemnego wsparcia w konfliktach wojennych^[1.2].

Karol potrzebował pieniędzy na wojnę z Francją, jednak skarbiec był opustoszony po nieudanej inwazji na Algier w 1541 roku. By pozyskać środki finansowe władca zrzekł się praw do Moluków na rzecz Portugalii^[1.6].

Za panowania Jana III wysłano Vasca Da Gamę do Indii Portugalskich, w celu przejęcia w nich władzy. Jedną z jego pierwszych decyzji było aresztowanie byłego wicekróla Duarte de Menzesa, który został przyłapany na handlowaniu bronią z Arabami^[1.7]. Po śmierci Da Gamy 25 grudnia 1524 r., jego następcą został Henryk de Menzes, władca Goi. Nowy władca Indii Portugalskich wziął udział w oblężeniu Kalikutu, po którym tamtejszy Zamorin został zmuszony do podpisania traktatu pokojowego^[1.8]. Po śmierci Menzesa następnym wicekrólem został Garcia de Noronha, który podczas swoich rządów obronił przed wojskami Imperium Osmańskiego miasto Diu. Kolejnym wicekrólem Indii Portugalskich został syn Vasca da Gamy – Estevam de Gama. 1 stycznia 1541 r. ekspedycja pod jego dowództwem zatopiła flotę egipskiego paszy na Morzu Czerwonym^[1.9]. Po niecałym roku rządów, Estevam został zastąpiony przez Martima Afonsa de Sousę – założyciela pierwszej kolonii portugalskiej w Brazylii^[1.10]. Pierwsze poważniejsze próby działalności misyjnej w Indiach podjęli jezuici w 1542 roku. Od tego momentu zwiększali tam swoje wpływy^[3.8].

Portugalscy kupcy za panowania Jana III podejmowali próby osiedlania się w Chinach, jednak większość prób kończyła się brakiem rezultatów. Pierwsze próby podjęto 1542 roku, lecz kończyły się one niepowodzeniem. W 1549 roku próbowano osiedlić się w Quanzhou, a w 1557 roku, za zgodą władz chińskich, założono Makau^[1.11].

Za rządów Jana III rynek chiński i japoński zostały otwarte na handel z portugalskimi kupcami^[1.12].

Jan III rozpoczął w 1531 roku systematyczną kolonizację Brazylii^[3.9]. Opór portugalskim kolonizatorom sprawiały ludy tubylcze mieszkające na wybrzeżach. Portugalczycy wykorzystując swoją przewagę militarną, dziesiątkowali broniących się tubylców, a w odpowiedzi dokonywano zemst na oddziałach portugalskich. Tę sytuację wykorzystali francuscy żeglarze, którzy nawiązywali przyjazne stosunki z tubylcami, by spowolnić portugalską kolonizację Brazylii. Ta sytuacja skłoniła Jana III do ustanowienia rządu w Bahii pod przywództwem Tomé de Sousy^[1.13]. Portugalczycy budowali miasta zarówno na wybrzeżu, jak i w głąb lądu, a tubylcy zaczęli emigrować do lasów^[1.14].

Razem z Sousą do Brazylii przybyli jezuici, którzy ochraniali tubylców przed przemocą ze strony kolonizatorów. Dzięki ich działaniu kolonizacja Brazylii nie była tak krwawa jak kolonizacja Inków i Azteków przez Hiszpanię^[1.4]. Jednym z jezuitów był Józef Anchieta^[1.14].

Jan III – z powodu braku siły roboczej i zasobów materialnych na utrzymanie posiadłości^[2.4] – w 1534 roku zwołał konferencję, na której zaproponował wycofanie się z Maroka oraz koncentrację zasobów. Władca jednak ugiął się pod oporem szlachty popierającej politykę afrykańską i zachowanie posiadłości. Stopniowo odradzające się Maroko pod przywództwem dynastii Sadytów zdobywało kolejne portugalskie porty i fortece na wybrzeżu. W 1542 roku upadł Agadir, a rok później Safi. Do 1550 roku Portugalia straciła prawie wszystkie ziemie w Maroku, będąc w posiadaniu Ceuty, Al-Dżadidy oraz Tangeru^[3.10].