Jan Lenica

Jan Lenica

Data i miejsce urodzenia	4 stycznia 1928 Poznań
Data i miejsce śmierci	5 października 2001 Berlin
Alma Mater	Politechnika Warszawska
Dziedzina sztuki	rysunek, grafika, kinematografia, animacja, scenariopisarstwo, krytyka artystyczna muzyka
Odznaczenia

Jan Lenica (ur. 4 stycznia 1928 w Poznaniu, zm. 5 października 2001 w Berlinie) – polski artysta plastyk, plakacista, scenarzysta, reżyser filmów animowanych, muzyk, architekt, krytyk sztuki, jeden z prekursorów i przedstawicieli polskiej szkoły plakatu.

Lenica miał okazję prezentować swoje plakaty, rysunki i grafiki na wielu wystawach, zarówno w kraju, jak i za granicą, otrzymując wiele nagród za swą plastyczną twórczość (m.in. na Międzynarodowym Biennale Plakatu w Warszawie, czy festiwalu filmowym w Karlovych Varach). Artysta blisko współpracował w pierwszym okresie tworzenia filmów animowanych z Walerianem Borowczykiem. Obaj artyści uznawani są dzisiaj za pionierów surrealistycznego kina absurdu.

Urodził się w rodzinie malarza Alfreda Lenicy, jednego z twórców abstrakcjonizmu, i Janiny z Kubowiczów (1907–1981)^[1]. Jego siostra Danuta, ilustratorka książek dla dzieci, była żoną Tadeusza Konwickiego. Jego dziadem (ze strony matki) był sławny poznański realista ze szkoły monachijskiej Piotr Kubowicz. Jan Lenica ukończył średnią szkołę muzyczną w klasie fortepianu, a następnie studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Terminował też u ojca, w jego malarskiej pracowni. Debiutował skromnie rysunkami satyrycznymi w tygodniku „Szpilki”. Światowy rozgłos przyniósł mu plakat – był jednym z twórców odnoszącej triumfy polskiej szkoły plakatu. Pracował jako rysownik, publikował teksty krytyczne na temat grafiki, plakatu i karykatury, był redaktorem graficznym tygodnika „Szpilki”. W 1954 został asystentem w katedrze plakatu warszawskiej ASP. W 1955 otrzymał wyróżnienie Podkomitetu Literatury i Sztuki Nagrody Państwowej za twórczość w dziedzinie plakatu, a w szczególności za plakaty Brama nr 6 i Zagubione dzieciństwo^[2].

Wczesne doświadczenia życiowe głęboko wpłynęły na jego późniejszą twórczość artystyczną. W młodości Lenica ledwo uniknął internowania w obozie koncentracyjnym i był świadkiem okropnych okrucieństw wojny. Te traumatyczne przeżycia znalazły odbicie w całej jego filmografii, gdzie opresyjne reżimy, bezsensowne katastrofy i głębokie rozczarowanie nawiedzają wszystkie jego dzieła^[3]. Przełomowym momentem w karierze Lenicy była współpraca z Walerianem Borowczykiem. Ich pierwszy wspólny film Był sobie raz... z 1957 roku stanowił przejaw wolności od ograniczeń estetycznych i treściowych. Wykorzystując dziecięce rysunki jako tło, twórcy stworzyli abstrakcyjne, wycinankowe postacie, ostatecznie rewolucjonizując animację w Polsce i poza jej granicami^[3].

Po zakończeniu współpracy z Borowczykiem Lenica rozwinął charakterystyczny styl artystyczny, łączący pesymizm i surrealizm. Jego animowane rysunki ekspresjonistyczne przeplatały się z bardziej skomplikowanymi kolażami wycinanek. W filmie Nowy Janko Muzykant z 1960 roku, będącym adaptacją opowiadania Henryka Sienkiewicza, Lenica usunął tragedię z opowieści o uzdolnionym muzycznie małym chłopie i wprowadził sprawiedliwość społeczną w formie kosmicznej interwencji^[3]. Jednym z najsłynniejszych dzieł Lenicy jest Labirynt z 1962 roku, z apokaliptycznym krajobrazem skonstruowanym z wycinanek w duchu Maxa Ernsta^[3]. W Labiryncie postać podobna do Ikara przemierza miasto zaludnione szpiegującymi go fantastycznymi istotami^[3][4]. Marek Hendrykowski w analizie filmu pisał: „Historiozoficzna wizja Lenicy jest wizją odartą ze złudzeń. Postęp cywilizacji miał nieść dobro, czyniąc życie człowieka znośniejszym, a ludzkość szczęśliwszą i bardziej bezpieczną. Tymczasem cywilizacja współczesna niszczy to, co ludzie najlepszego stworzyli”^[5].

W Panie Głowie z 1959 roku, z komentarzem Eugène'a Ionesco, Lenica opowiedział historię przeciętnego człowieka uwikłanego w bezmyślną, absurdalną biurokrację i utylitarną maszynerię współczesnego życia. Film Fantorro – ostatni sprawiedliwy z 1971 roku przedstawiał komiksową postać będącą połączeniem sadystycznego Fantômasa i heroicznego Zorro^[3]. Szczególnie osobisty charakter miał film Krajobraz z 1975 roku – ekspresjonistyczne dzieło nawiązujące do przeżyć okupacyjnych Lenicy, stanowiące potępienie dwudziestowiecznych totalitaryzmów^[3][6].

Zmarł 5 października 2001 roku w Berlinie. Pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera B35-3-3)^[1].

Jego żona Teresa Byszewska była plastyczką, tworzyła oryginalne kolaże i grafiki.

• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (25 lipca 1994)^[7]
• Złoty Krzyż Zasługi (19 lipca 1955)^[8]
• Medal 10-lecia Polski Ludowej (12 stycznia 1955)^[9]

• 
  Znaczek Poczty polskiej z projektem Jana Lenicy reklamujący II Biennale Plakatu (1968).

• Jan Lenica. Wirtuoz plakatu na portalu NiezlaSztuka.net
• Jan Lenica – Plakaty
• Galeria plakatów Lenicy
• Jan Lenica Galeria Plakatu w Warszawie
• Jan Lenica w Culture.pl
• Jan Lenica w galerii plakatu filmowego Filmoteki Narodowej „Gapla”