Muzyka

Muzyka – dziedzina sztuki polegająca na organizowaniu dźwięków (a także ciszy) w czasie, za pomocą takich elementów jak rytm, melodia, harmonia, barwa i dynamika, w celu wyrażania treści emocjonalnych, estetycznych lub komunikacyjnych. Powstaje poprzez wykorzystanie głosu ludzkiego oraz instrumentów muzycznych i funkcjonuje jako zjawisko kulturowe obecne we wszystkich społeczeństwach^[1][2].

W języku polskim termin „muzyka” używany jest również m.in. w znaczeniu utworu muzycznego, orkiestry, kapeli i przedmiotu nauczania w szkołach^[3][4].

Prehistoryczne początki muzyki wiążą się z naturalnymi formami ekspresji człowieka – rytmicznym ruchem, głosem oraz naśladowaniem dźwięków otoczenia. W starożytnych cywilizacjach (np. Mezopotamii, Egipcie, Grecji) muzyka pełniła funkcje religijne, ceremonialne i społeczne; w starożytnej Grecji była także przedmiotem refleksji teoretycznej. W średniowieczu w Europie rozwijała się głównie w kontekście religijnym (np. chorał gregoriański), natomiast od renesansu i baroku nastąpił intensywny rozwój form świeckich oraz zasad harmonii. Epoki klasycyzmu i romantyzmu przyniosły rozkwit muzyki artystycznej i indywidualnej ekspresji twórczej. W XX i XXI wieku muzyka uległa dalszej różnorodności – obejmując m.in. muzykę elektroniczną, eksperymentalną i popularną – oraz stała się globalnym środkiem komunikacji kulturowej^[1][2].

Historia muzyki pozaeuropejskiej nie tworzy jednej, liniowej narracji (jak w tradycji europejskiej), lecz stanowi zbiór równoległych, autonomicznych tradycji, rozwijających się w różnych częściach świata według własnych zasad i wartości estetycznych. Rzadziej opiera się na harmonii w rozumieniu zachodnim, częściej eksponuje rytuał, funkcję społeczną i wspólnotowość. Muzyka pozaeuropejska częściej bywa przekazywana ustnie, a nie poprzez zapis nutowy i jest ściśle związana z kontekstem kulturowym, w którym powstaje^[2]:

• muzyka Azji (np. indyjska, chińska, japońska) charakteryzuje się rozwiniętymi systemami teoretycznymi (np. skale, modele melodyczne), dużym znaczeniem melodii i barwy dźwięku oraz powiązaniem muzyki z filozofią i religią. Często występuje improwizacja w ramach ściśle określonych struktur^[5];
• muzyka Afryki wyróżnia się silnym akcentem na rytm i polirytmię, ścisłym związkiem z tańcem oraz funkcją społeczną i komunikacyjną. Często ma charakter wspólnotowy, z udziałem wielu wykonawców i elementami dialogu (np. call and response)^[6];
• muzyka Bliskiego Wschodu opiera się na specyficznych systemach modalnych (np. makamy), wykorzystuje mikrointerwały i bogatą ornamentykę. Istotną rolę odgrywa ekspresja oraz powiązania z tradycją literacką i religijną^[7];
• muzyka rdzennych kultur obu Ameryk jest silnie związana z rytuałem, naturą i tożsamością plemienną. Często wykorzystuje powtarzalne struktury, śpiew, instrumenty perkusyjne i aerofony, a jej przekaz ma charakter ustny^[8].

Muzyka, jako zjawisko wielowymiarowe (artystyczne, społeczne i kulturowe), klasyfikowana jest m.in. pod kątem:

• struktury dźwiękowej, czyli elementów dzieła muzycznego (m.in. rytmu, melodii, harmonii i organizacji formy)^[2],
• liczby głosów (np. monofonia, polifonia, homofonia)^[1],
• obsady wykonawczej (muzyka wokalna, instrumentalna, wokalno-instrumentalna)^[1],
• funkcji społecznej i kulturowej, gdzie pełni role religijne, ceremonialne, rozrywkowe, użytkowe lub artystyczne, a jej znaczenie zależy od kontekstu, w jakim jest wykonywana i odbierana^[2],
• gatunków i stylów, które kształtują się historycznie i kulturowo. Kategorie takie jak muzyka klasyczna, ludowa czy popularna nie mają ostrych granic, lecz stanowią umowne grupy oparte na tradycji, praktyce wykonawczej i sposobie przekazu^[2],
• sposobów przekazu (ustna – tradycyjna oraz zapisywana – profesjonalna)^[1],
• kontekstu historycznego i geograficznego, czyli według epok, regionów świata lub kręgów kulturowych, co pozwala uchwycić jej zmienność w czasie i różnorodność form na świecie^[2].

Historia muzyki obejmuje dzieje sposobów tworzenia, wykonywania, przekazywania i odbierania muzyki oraz związanych z nią idei, instytucji i technologii. Nie można wskazać chwili ani miejsca powstania muzyki: śpiew, rytmizowana mowa, klaskanie, ruch ciała i uderzanie w przedmioty mogły poprzedzać wytwarzanie instrumentów, lecz nie pozostawiły bezpośrednich śladów archeologicznych^[9]. Najstarsze bezsporne instrumenty pochodzą z górnego paleolitu; odkryte w Jurze Szwabskiej flety z kości ptaków i ciosów mamuta powstały około 40 tys. lat temu i świadczą o istnieniu już wówczas ukształtowanej tradycji muzycznej^[10][11].

Wraz z powstawaniem osiadłych społeczności, miast i państw zmieniały się warunki praktykowania muzyki oraz społeczne role wykonawców. W Mezopotamii, Egipcie, Indiach, Chinach, Grecji i innych dawnych cywilizacjach muzykę wykorzystywano w kulcie, ceremoniale władzy, teatrze, wychowaniu i życiu codziennym; powstawały także systemy teoretyczne, klasyfikacje instrumentów i sposoby zapisywania wybranych cech muzyki^[12][13][14]. Wiele repertuarów było jednak przekazywanych ustnie, a zachowane źródła nie dokumentują wszystkich grup społecznych i regionów w równym stopniu. Poszczególne kultury odmiennie ujmowały też relacje między śpiewem, grą instrumentalną, tańcem, recytacją, obrzędem i teatrem, dlatego ich dziejów nie można opisywać wyłącznie za pomocą kategorii ukształtowanych w Europie^[15][16].

Od VI do XV wieku w wielu częściach świata rozwijały się odrębne tradycje dworskie, religijne, miejskie i wspólnotowe. W Europie łacińskiej kształtowały się repertuary chorałowe, notacja i wielogłosowość, lecz równolegle rozwijały się systemy wykonawcze i teoretyczne właściwe światu islamu oraz licznym państwom Azji^[17][18]. Między XVI a XVIII wiekiem druk muzyczny, rozwój opery i publicznego teatru oraz przemiany muzyki instrumentalnej rozszerzały obieg repertuaru europejskiego^[19]. Europejskie przemiany nie wyznaczały jednak wspólnej epoki światowej: w innych regionach rozwijały się kultury dworskie, religijne i lokalne o własnych chronologiach^[20]. Zarazem żegluga oceaniczna, handel, kolonizacja, działalność misyjna, niewolnictwo i przymusowe migracje coraz silniej łączyły dzieje muzyczne kontynentów. Kontakty te prowadziły zarówno do niszczenia dawnych instytucji, jak i do powstawania nowych praktyk łączących elementy różnego pochodzenia^[21][22].

W XIX wieku industrializacja i urbanizacja sprzyjały rozwojowi publicznych koncertów, teatrów operowych, konserwatoriów, wydawnictw i prasy muzycznej. W europejskiej muzyce artystycznej romantyzm łączył nacisk na indywidualną ekspresję z rozwojem pieśni, muzyki fortepianowej, symfonii, dramatu muzycznego i programów narodowych. Twórczość Fryderyka Chopina należała do międzynarodowego obiegu kultury pianistycznej, natomiast opery i pieśni Stanisława Moniuszki stały się ważną częścią kultury społeczeństwa pozbawionego własnego państwa^[23][24]. Poza Europą podbój kolonialny, reformy państwowe, migracje i rozwój miast zmieniały systemy mecenatu, edukacji i wykonawstwa; miejscowi muzycy nie przejmowali jednak biernie wzorów europejskich, lecz wybierali i przekształcali zapożyczenia. Wynalezienie fonografu pod koniec stulecia zapoczątkowało epokę rejestracji dźwięku, w której wykonanie mogło być powielane, sprzedawane i słuchane niezależnie od miejsca oraz czasu jego powstania^[25][26][27].

W XX wieku nagrania, radio, film i telewizja ukształtowały masowe rynki muzyczne oraz ponadregionalne obiegi stylów. Jazz, liczne odmiany muzyki popularnej, modernizmy i awangardy muzyki artystycznej, a także muzyka konkretna i elektroniczna rozwijały się poprzez kontakty między środowiskami lokalnymi, diasporami i przemysłami medialnymi. Wojny, dekolonizacja, migracje i powstawanie nowych państw zmieniały instytucje oraz znaczenia tradycji; w powojennej Polsce, po okresie narzucania socrealizmu, odwilż polityczna 1956 roku i festiwal Warszawska Jesień otworzyły szerszy kontakt z awangardą^[28][29][30]. Od końca XX wieku i w XXI wieku narzędzia cyfrowe, internet i streaming przekształciły produkcję, dystrybucję i słuchanie muzyki, zwiększając dostępność nagrań, ale też znaczenie platform, rekomendacji algorytmicznych i nierówności dostępu^[31]. Określenia takie jak średniowiecze, renesans, barok, klasycyzm i romantyzm opisują zatem przede wszystkim periodyzację muzyki europejskiej; światowa historia muzyki składa się z wielu powiązanych dziejów, które przebiegały według odmiennych rytmów i nie tworzą jednej linii rozwoju^[32][33].

• Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.