Kretowiny

Kretowiny

wieś
Budynek restauracji w Kretowinach
Państwo	Polska
Województwo	warmińsko-mazurskie
Powiat	ostródzki
Gmina	Morąg
Liczba ludności (2022)	69[1]
Strefa numeracyjna	89
Kod pocztowy	14-300[2]
Tablice rejestracyjne	NOS
SIMC	0482588
Położenie na mapie gminy Morąg Kretowiny
Położenie na mapie Polski Kretowiny
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego Kretowiny
Położenie na mapie powiatu ostródzkiego Kretowiny
53°53′09″N 20°01′20″E/53,885833 20,022222[3]
Strona internetowa

Kretowiny (niem. Kranthau) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, w gminie Morąg, nad jeziorem Narie. W bezpośrednim sąsiedztwie Kretowin znajduje się przystanek kolejowy Żabi Róg.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Miejscowość leży w historycznym regionie Prus Górnych^[4].

Wieś po raz pierwszy wzmiankowana pod pruską nazwą Pelisten w 1393 roku. W dokumencie komornictwa morąskiego z 1448 roku wymieniona jako wieś czynszowa na prawie chełmińskim na 12 włókach pod dwoma nazwami: „Kretowiny lub Pelisten” (Kranthaw adder Pelisten)^[5]. Później znana już tylko pod nazwą Kretowiny (Kranthau).

W czasach krzyżackich osada znajdowała się w komturii elbląskiej i podlegała wójtom w Morągu. Od 1525 w Prusach Książęcych (które były lennem polskim) wieś leżała w starostwie morąskim w okręgu górnopruskim, w parafii Florczaki. Od roku 1752 należała do powiatu morąskiego (do końca jego istnienia w 1975). W latach 1874–1945 należała do gminy zbiorowej Florczaki, jako jednostkowa gmina wiejska^[6][7].

W roku 1782 we wsi odnotowano 9 domów (dymów), natomiast w 1858 w 11 gospodarstwach domowych było 81 mieszkańców. W latach 1937–1939 mieszkało tu 98 osób.

Od powstania stacji kolejowej Żabi Róg w 1883 roku miejscowość zaczęła nabierać charakteru turystycznego.

W okresie międzywojennym w Żabim Rogu stał pomnik poświęcony ofiarom I wojny światowej z nazwiskami 42 poległych mężczyzn z Żabiego Rogu i Kretowin. Obecnie w ruinie^[8]. Marmurowa tablica z pomnika została odnaleziona w 2008 roku w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie^[9].

Od 1945 znajduje się w granicach Polski. W latach 1945–1975 w obrębie powiatu morąskiego. W latach 1946–1954 należała do gminy Bramka (pierwotnie Niebostrzeż), w latach 1954–1972 do gromady Żabi Róg, a od 1 stycznia 1973 należy do gminy Morąg.

Na północ od wsi, na zalesionym wzgórzu w północnej części półwyspu jeziora Narie, znajdują się pozostałości po dawnej osadzie obronnej Prusów. Grodzisko było badane archeologicznie w 1930 i 1935 roku^[10]. Osada zamieszkana była w epoce żelaza, prawdopodobnie przez Pogezanów^[11][12].

Miejscowość stanowi ważny ośrodek wypoczynkowy w regionie turystycznym Mazury Zachodnie^[13][14].

Na półwyspie kretowińskim znajdują się liczne ośrodki turystyczne, hotele i kempingi. Wypożyczalnie sprzętu wodnego, baza nurkowa, szkoła windsurfingu^[15].

Zaplecze dla Kretowin stanowią sąsiednie miejscowości turystyczne – Żabi Róg, Bogaczewo, Boguchwały, Gubity i miasto Morąg.

• „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973