Powiat morąski

Do XIII wieku okolice Morąga znajdowały się na obszarze pruskiego terytorium plemiennego Pogezania.

W czasach krzyżackich Morąg należał do komturii elbląskiej. W XV wieku dzieliła się ona na komornictwa: Weklice (Pomen), Pasłęk, Burdajny, Miłakowo, Morąg, Łukta, Tolkmicko (Kadyny) i Fiszewo oraz na obszary (Gebiete) należące do miast: Elbląg, Pasłęk, Miłakowo, Morąg, Młynary, Tolkmicko. Podział na komornictwa i obszary miał cel podatkowy^[2].

Około 1437 obszar morąski (Gebiet Mohrungen) oprócz samego miasta jako centrum obszaru i jego wsi miejskiej obejmował 14 wsi czynszowych na prawie chełmińskim: Raj, Dobrocin, Chojnik, Rolnowo, Łączno, Jurki, Niebrzydowo, Bogaczewo, Żabi Róg, Florczaki, Piłąg, Bramka, Gulbity i Kotkowo oraz młyn w Swojkach^[3].

W 1448 roku komornictwo morąskie (Kammeramt Mohrungen) obejmowało cztery wsie radłowe (Hakendörfer): Kiełkuty, Zawroty, Kretowiny i Królewo oraz 24 dobra służebne (Dienste) w 17 miejscowościach: Raj, Marzewo, Kiełkuty, Książnik, Chojnik, Girkengut (nie ist.), Łączno, Woryty Morąskie, Klein Montken (nie ist.), Lusajny Małe, Swojki, Kuxethen (nie ist.), Bramka, Piłąg, wieś miejska Morąga, Jurki i Swędkowo, a także młyn w Swojkach^[4].

Po inkorporacji Prus do Polski w 1454 roku obszar morąski znalazł się w utworzonym przez króla Kazimierza Jagiellończyka województwie elbląskim. W wyniku II pokoju toruńskiego w 1466 wrócił jednak po władzę zakonu krzyżackiego.

Po przyłączeniu do Polski ziemi malborskiej przeniesiono stolicę komturii z Elbląga do Pasłęka. Komturia pasłęcka istniała w latach 1466-1525. Obejmowała okręgi młynarski, morąski i miłakowski. Okręg morąski obejmował komornictwa Morąg i Łukta^[5].

Morąg nabrał znaczenia, gdy w 1467 roku komtur pasłęcki (wcześniej elbląski) Henryk Reuss von Plauen stanął na czele Prus Zakonnych – jako zastępca wielkiego mistrza, a w 1469 jako wielki mistrz. Nie przeniósł się on do Królewca, ale swoją siedzibą uczynił zamek w Morągu, skąd zarządzał całym państwem krzyżackim. Tutaj też zmarł na początku 1470 roku po złożeniu hołdu królowi polskiemu^[6][7].

Po sekularyzacji w 1525 roku Prusy Książęce podzielono na trzy nowe okręgi administracyjne (Kreis). Okręg Prusy Górne (Oberland) obejmował 12 starostw zwykłych: w Pasłęku, Miłakowie, Morągu, Przezmarku, Kwidzynie, Prabutach, Miłomłynie, Ostródzie, Olsztynku, Działdowie, Nidzicy i Szczytnie oraz trzy starostwa dziedziczne: w Suszu, Iławie i Dąbrównie. Jego stolicą było Zalewo^[8].

Starostwo morąskie (niem. Hauptamt Mohrungen) obejmowało dwa byłe komornictwa krzyżackie: Morąg i Łukta. Dzieliło się na parafie (Kirchspiel): Morąg, Kalnik, Chojnik, Florczaki i Łukta^[9]. Po przyłączeniu Łukty starostwo sięgało granicy z Warmią na rzece Pasłęce^[a].

Pierwszym starostą morąskim został Piotr Dohna, który też otrzymał od księcia Albrechta w zastaw zamek morąski na 70 lat. Kolejnymi starostami byli jego potomkowie. Przyczyniło się to do wzrostu znaczenia rodu Dohnów oraz roli samego Morąga, który stał się osobistą własnością księżnej pruskiej i nieformalną stolicą okręgu Prus Górnych (formalną stolicą było Zalewo)^[10][6].

Pierwszy powiat Morąg (Kreis Mohrungen) powstał w 1752 roku w wyniku reformy administracyjnej Fryderyka II, która podzieliła okręg górnopruski na trzy duże powiaty: Morąg, Nidzica i Kwidzyn^[11]. Powiat Morąg obejmował starostwa: Pasłęk, Miłakowo, Morąg, Ostróda, Olsztynek i dziedziczne starostwo Iława.

Na terenie powiatu znajdowało się 8 miast (przybliżona liczba mieszkańców ok. 1750 roku)^[12]:

• Olsztynek (1100)
• Miłomłyn (1100)
• Miłakowo (1800)
• Morąg (1700)
• Młynary (1400)
• Ostróda (1500)
• Pasłęk (2900)
• Zalewo (1350)

Po 1772 roku powiat znalazł się w nowo utworzonej prowincji Prusy Wschodnie (bez starostwa Iława).

W wyniku kolejnej reformy 1 lutego 1818 zostały utworzone nowe, mniejsze powiaty: morąski (Landkreis Mohrungen), ostródzki i pasłęcki^[13][14]. W tych granicach (z niewielkimi modyfikacjami) powiat morąski przetrwał do roku 1975.

Powiat w nowych granicach dzielił się na 21 parafii: Stary Dzierzgoń, Stare Miasto, Jarnołtowo, Florczaki, Książnik, Jaśkowo, Kalnik, Miłakowo, Lubochowo, Myślice, Morąg, Boguchwały, Zalewo, Sambród, Boreczno, Strużyna, Szymonowo, Słonecznik–Wenecja^[b], Dobrzyki i Wilamowo^[15].

W latach 1818–1945 powiat morąski należał do rejencji królewieckiej. Jako jeden z nielicznych powiatów Prus Wschodnich uniknął zniszczeń w czasie pierwszej wojny światowej (był jedynie punktem etapowym dla uciekinierów z terenów okupowanych lub objętych działaniami wojennymi).

W 1874 roku przeprowadzono reformę, w wyniku której zlikwidowano podział administracyjny na parafie i wprowadzono podział na gminy zbiorowe (Amtsbezirk) i jednostkowe gminy wiejskie (Landgemeinde). W ramach reformy z 1928 roku do gmin wiejskich włączono też obszary dworskie (Gutsbezirk)^[16].

W 1939 r. powiat liczący 112 gmin wiejskich (w tym 3 miasta: Morąg, Zalewo, Miłakowo) zajmował obszar 1265 km², w tym 877 km² stanowiły użytki rolne.

W 1910 roku w powiecie odnotowano 51 396 mieszkańców, w 1925 – 53 892, a w 1939 – 56 255 osób (w tym 51 711 protestantów, 2665 katolików, sześciu żydów)^[17].

W 1945 roku, po włączeniu części dawnych Prus Wschodnich do Polski, jako Okręg Mazurski, zachowano dawne granice powiatu morąskiego (sprzed 1944 r.).

W czerwcu 1945 r. starosta morąski dokonał podziału powiatu na jedno miasto Morąg (zniesiono miasta Miłakowo i Zalewo) i 7 gmin wiejskich: Małdyty (początkowo jako Niebytów; siedziba mieściła się przejściowo w Zajezierzu – wówczas jako Zajezierzyce), Miłakowo (początkowo jako Lubieniów), Morąg, Myślice (początkowo jako Miślewo), Słonecznik (początkowo jako Wesołowo), Stary Dzierzgoń (siedziba mieściła się przejściowo w Starym Mieście) i Zalewo. Ponieważ obszar tych gmin przekraczał 10 tysięcy ha, władze powiatowe utworzyły 3 nowe gminy: Janiki Wielkie (jako Hanuszewo), Boguchwały i Bramka (początkowo jako Niebostrzeż; siedziba mieściła się początkowo w Żabim Rogu 1946-47 i w Bogaczewie 1947-48), natomiast siedzibę gminy Morąg przeniesiono do Królewa, tworząc gminę Królewo). W 1947 roku siedzibę gminy Janiki Wielkie przeniesiono do Boreczna, tworząc gminę Boreczno^[18][19][20].

Podział na 10 gmin i jedno miasto utrzymał się do 1954 r. Podział gmin na gromady ustabilizował się w 1948: w skład gmin wchodziło 108 gromad. W 1950 liczba gromad wzrosła do 116.

Zgodnie z ustawą z dnia 25 września 1954 r. (o reformie podziału administracyjnego), Wojewódzka Rada Narodowa w Olsztynie podzieliła powiat morąski na 30 gromad: Bogaczewo, Boguchwały, Barty, Boreczno, Bramka, Brzydowo, Dobrocin, Dobrzyki, Janiki Wielkie, Jerzwałd, Jurki, Królewo, Książnik, Morąg, Liksajny, Lubochowo, Małdyty, Miłakowo, Myślice, Przezmark, Słonecznik, Stary Dzierzgoń, Stare Miasto, Strużyna, Szynowo, Warkałki, Włodowo, Wielki Dwór, Zalewo, Żabi Róg.

W 1957 r. w ramach łączenia zbyt małych jednostek administracyjnych zlikwidowano gromady: Brzydowo, Książnik, Bogaczewo, Bramka, Dobrzyki, Dobrocin, Warkałki, Barty. Na mocy rozporządzenia z dnia 29 listopada 1957 r. do powiatu morąskiego włączono gromadę Mostkowo z powiatu ostródzkiego. W 1959 r. zlikwidowano kolejne gromady (włączając do sąsiednich): Janiki Wielkie, Liksajny, Lubochowo, Przezmark, Stare Miasto, Strużyna, Włodowo. W 1961 roku wyłączono z powiatu morąskiego Mostkowo i ponownie włączono do powiatu ostródzkiego. Zlikwidowano także gromadę w Jerzwałdzie.

W 1967 r. zmieniono granice kilku gromad, m.in., wyłączając z gromady Małdyty część obszaru PGR Wenecja i włączono do gromady Słonecznik. W roku 1968 zniesiono gromady: Jurki, Wielki Dwór.

Gromady zlikwidowano 1 stycznia 1973, a na ich miejsce utworzono większe gminy.

1 stycznia 1973 roku powiat morąski liczył 1203 km², 51,4 tys. mieszkańców (43 osoby na km²), 1 miasto (Morąg) oraz 5 gmin: Morąg, Małdyty, Miłakowo, Zalewo i Stary Dzierzgoń^[21].

Powiat przestał istnieć 1 czerwca 1975 roku.