Larysz

Larysz
Część
Ilustracja
Fragment ulicy Laryskiej w centralnej części Larysza (2021)
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Konurbacja

górnośląska

Miasto

Mysłowice

Dzielnica

Larysz-Hajdowizna

W granicach Mysłowic

1 kwietnia 1951

Data założenia

koniec XVIII wieku

Strefa numeracyjna

32

Tablice rejestracyjne

SM

SIMC

nie nadano[1]

Położenie na mapie Mysłowic
Mapa konturowa Mysłowic, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Larysz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Larysz”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Larysz”
Ziemia50°11′59″N 19°07′43″E/50,199722 19,128611[1]

Larysz (niem. Carlssegen[2]) – część Mysłowic, położona w południowym rejonie miasta, na terenie dzielnicy Larysz-Hajdowizna.

Powstała ona na terenach Brzezinki, a jej początki sięgają końca XVIII wieku, kiedy to w 1790 roku została założona przez barona Karola Larischa kopalnia węgla kamiennego „Carlssegen” (późn. „Karol”). Przy niej powstała kolonia robotnicza ze szkołą i gospodą. W 1951 roku tereny Larysza weszły w skład Mysłowic. Główną ulicą na Laryszu jest ulica Laryska, przy której znajduje się zabudowa jedno- i wielorodzinna, a także szkoła i biblioteka.

Historia

Powstanie Larysza ściśle wiąże się z rewolucją przemysłową, która na terenie Mysłowic zaczęła się rozwijać od końca XVIII wieku i wiążą się z osobą barona Karola von Larischa[3]. W 1788 roku stał się on właścicielem dóbr Brzezinki, Słupnej oraz wójtostwa w Mysłowicach[4]. Założył on dwa lata później kopalnię węgla kamiennego, która została nazwa na jego cześć „Carlssegen” (niem. Błogosławieństwo Karola)[3]. Zakład ten został nadany 2 lipca 1797 roku[5] i znajdował się w pasie lasu pomiędzy Laryszem a Krasowymi, w rejonie późniejszej ulicy Ptasiej[6]. Laryska kopalnia należała do jednej z najstarszych na Górnym Śląsku, a węgiel w niej wydobywany był wywożony do Krakowa i używany do kucia kos w trakcie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku[7]. Wzmianki o Laryszowskich węglach znajdują się w poemacie Teofila Lenartowicza Bitwa racławicka[8].

W pobliżu zakładu zaczęli się osiedlać górnicy zatrudnieni w kopalni[3]. Powstała kolonia, na której wybudowano familoki, szkołę i karczmę[9]. Pierwsza szkoła na Laryszu powstała w 1831 roku i mieściła się w prywatnym budynku adaptowanym na ten cel[4]. Pierwszym nauczycielem został Ludwik Menzel, który uczył na początku 92 dzieci[10]. W 1872 roku powstał osobny budynek szkolny[11]. W 1861 roku założono późniejszą ulicę Laryską, którą ubito żużlem, lecz wskutek wzmożonego ruchu do kopalni „Carlssegen” została ona w 1889 roku przebudowana[12].

W 1880 roku do gminy wiejskiej Brzezinka włączono m.in. Larysz, Hajdowiznę i Morgi[13]. Na mapie wydanej w 1883 roku w rejonie Larysza wzdłuż ulicy Granicznej zaznaczono domy mieszkalne kopalni „Carssegen”, a przy ulicy Laryskiej budynek szkoły, gospody i cegielnię[14]. W grudniu 1885 roku na Laryszu mieszkało 318 osób. W tym czasie miejscowość była częścią gminy Brzezinka w powiecie katowickim[2], na obszarze przy granicy Brzezinki z Wesołą i jednocześnie pomiędzy powiatami katowickim a pszczyńskim[15].

W 1922 roku obszar Brzezinki, w tym Larysz włączono do państwa polskiego[16], a wcześniej, bo już 30 maja 1920 roku na Laryszu zostało założone towarzystwo śpiewu „Promień”, które z czasem zostało rozwiązane[17]. Również w 1920 roku powołano w Brzezince Towarzystwo Polek z grupą Morgi-Larysz, która w połowie lat 20. XX wieku liczyła 50 członkiń[18].

Z uwagi na ciągły wzrost liczby uczniów zdecydowano o budowie na Laryszu nowej placówki szkolnej. Przystąpiono do tego w 1914 roku, a z chwilą objęcia szkolnictwa przez władze polskie szkoła na Laryszu była już placówką siedmioklasową. W 1928 roku Szkoła II im. Królowej Jadwigi liczyła około 350 dzieci[19].

W 1922 roku kopalnię „Carlssegen” przemianowano na „Karol”. W latach 1925–1926 częściowo wstrzymano eksploatację węgla w zakładzie, a w 1931 roku kopalnię ostatecznie unieruchomiono[5]. Pole górnicze zakładu zostało przejęte przez kopalnię „Mysłowice”[20]. Upadek zakładu bardzo boleśnie odczuli górnicy nie tylko z gminy Brzezinka, ale i z okolicznych miejscowości, w których pracę straciło kilkaset górników[21]. W latach międzywojennych większość mieszkańców Larysza zajmowała się rolnictwem i hodowlą[22], a znaczna część gospodarstw dysponowała niewielkim areałem ziemskim[23]. W tym też czasie przy ulicy Laryskiej 201 funkcjonowała Cegielnia Parowa „Antoni Potyka”[21].

W czasie II wojny światowej w Brzezince i na Laryszu znajdowały się obozy pracy, w których niemieccy okupanci więzili osoby z Polski i z innych części Europy[24].

W czasach Polski Ludowej, w 1951 roku gmina Brzezinka wraz z Laryszem została włączona do Mysłowic[3]. Rok później na Laryszu została otwarta biblioteka[25].

26 czerwca 2014 roku Rada Miasta Mysłowice nadała statut dla dzielnicy Larysz-Hajdowizna, która stanowi jednostkę pomocniczą miasta Mysłowice[26]. Od kwietnia 2020 roku do października 2023 roku trwała kompleksowa przebudowa ulicy Laryskiej na całej długości[27]. 14 września 2022 roku został wyłączony z użytkowania budynek laryskiej szkoły, a po jej wyburzeniu zaczęto budowę nowego obiektu[28]. Pod koniec 2022 roku z inicjatywy Rady Dzielnicy Larysz-Hajdowizna na rondzie przy skrzyżowaniu ulic Laryskiej i Ptasiej powstał witacz kierunkowy z nazwami Larysz i Hajdowizna[29].

Charakterystyka

Larysz to część miasta Mysłowice (identyfikator PRNG: 66330), położona w południowej części miasta[30], na terenie dzielnicy Larysz-Hajdowizna[31], w rejonie ulic Granicznej, Laryskiej (zachodnia część do ulicy B. Pukowca), Ptasiej i Wiejskiej[32]. Sąsiaduje z Morgami, Brzezinką, Kosztowami i Wesołą[32].

Geograficznie Larysz położony jest na Wyżynie Katowickiej[33], a geologicznie na warstwach orzeskich z górnego karbonu zawierających podkłady węgla kamiennego[34]. Larysz odwadniany jest przez rów Kosztowski, który jest dopływem Przemszy, w dorzeczu Wisły[35]. Staw na Laryszu, znajdujący się w rejonie ulicy Ptasiej, stanowi jeden z najcenniejszych stanowisk płazów w Mysłowicach[36].

Na Laryszu dominuje zabudowa jednorodzinna[37], a część zabudowy miejscowości ujęta została w gminnej ewidencji zabytków miasta Mysłowice. Są to budynki mieszkalne i kamienice położone przy ulicy Laryskiej nr. 97, 108 i 111-111a[38]. Ponadto przy ulicy Ptasiej zachował się budynek pokopalniany z połowy XIX wieku, będący jednym z najstarszych tego typu obiektów w Mysłowicach[4].

Główną drogą na Laryszu jest ulica Laryska, która łączy tę część miasta z Brzezinką i Wesołą. Jest to droga powiatowa o klasie drogi zbiorczej[14]. Kursują nią, a także ulicą Ptasia i ulicą H. Sienkiewicza, autobusy na zlecenie Zarządu Transportu Metropolitalnego[39].

Na Laryszu przy ulicy Laryskiej 101 siedzibę ma Szkoła Podstawowa nr 11 im. św. Jadwigi Królowej Polski w Mysłowicach, która jest częścią Zespołu Szkolno-Przedszkolnego nr 3 w Mysłowicach[40]. Działą przy niej zespół folklorystyczny „Laryszoki”, występujący w górnośląskich strojach ludowych[41]. Przy ulicy Laryskiej 102 znajduje się filia biblioteczna nr 3 Miejskiej Biblioteki Publicznej w Mysłowicach[25].

Wierni rzymskokatoliccy z Larysza przynależą do parafii Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Brzezince[42] i parafii św. Jacka na Morgach[43]. Funkcjonuje tutaj także sala królestwa Świadków Jehowy[44].

Przypisy

  1. 1 2 Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 66330.
  2. 1 2 The Genealogical Gazetteer: Larysz-Hajdowizna, Familienhäuser d. Stkg. Carlssegen, Karlssegen. www.gov.genealogy.net. [dostęp 2024-02-04]. (ang.).
  3. 1 2 3 4 Tomasz Wrona, O historii opisywanego terenu słów kilka (cz. 9). Larysz, „Co Tydzień” (50/1368), Jaworzno: Wydawnictwo GM, 14 grudnia 2017, s. 9, ISSN 1895-9199 [dostęp 2024-02-05] (pol.).
  4. 1 2 3 Sabina Rotowska: Oblicza mysłowickich dzielnic. Larysz. www.mdhmyslowice.pl, 2014-09-17. [dostęp 2024-02-05]. (pol.).
  5. 1 2 Jaros 1984 ↓, s. 62.
  6. ↑ Witecka 2008 ↓, s. 53.
  7. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 16.
  8. ↑ Sulik 2017a ↓, s. 77.
  9. ↑ Witecka 2008 ↓, s. 54.
  10. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 68.
  11. ↑ Sulik 2017a ↓, s. 298.
  12. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 111.
  13. ↑ Studium… 2021 ↓, s. 10.
  14. 1 2 Geoportal Województwa Śląskiego – ORSIP. Wojewódzki Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Katowicach. [dostęp 2024-02-04]. (pol.).
  15. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 11.
  16. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 119.
  17. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 85.
  18. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 86.
  19. ↑ Kudera 1928 ↓, s. 71.
  20. ↑ Sulik 2017b ↓, s. 58.
  21. 1 2 Sulik 2017b ↓, s. 65.
  22. ↑ Sulik 2017b ↓, s. 72.
  23. ↑ Sulik 2017b ↓, s. 121.
  24. ↑ Gminny… 2021 ↓, s. 26.
  25. 1 2 Miejska Biblioteka Publiczna w Mysłowicach: Filia biblioteczna nr 3. www.mbpmyslowice.pl. [dostęp 2024-02-05]. (pol.).
  26. ↑ UCHWAŁA NR XXI/338/16 RADY MIASTA MYSŁOWICE z dnia 28 kwietnia 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Uchwały Nr LVI/1098/14 Rady Miasta Mysłowice z dnia 26 czerwca 2014 r. w sprawie nadania statutu Dzielnicy Larysz – Hajdowizna, Mysłowice, 28 kwietnia 2016, s. 1 [dostęp 2024-02-05] (pol.).
  27. ↑ Szymon Kwiatkowski: Ulica Laryska w Mysłowicach przejezdna bez większych problemów. Zakończono prace. dziennikzachodni.pl, 2023-10-24. [dostęp 2024-01-21]. (pol.).
  28. ↑ Budowa szkoły na Laryszu będzie kosztować 33 mln zł. Wybrano najkorzystniejszą ofertę. ctmyslowice.pl, 2023-01-31. [dostęp 2024-02-05]. (pol.).
  29. ↑ Dzielnica Larysz-Hajdowizna wita w śląskich barwach. ctmyslowice.pl, 2022-12-26. [dostęp 2024-02-05]. (pol.).
  30. ↑ Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Geoportal krajowy. geoportal.gov.pl. [dostęp 2024-02-05]. (pol.).
  31. ↑ Urząd Miasta Mysłowice: Zintegrowany System Informacji Przestrzennej Miasta Mysłowice – CRD MIIP. zsip.myslowice.pl. [dostęp 2024-02-04]. (pol.).
  32. 1 2 Larysz skąd wszędzie z górki. myslowiczanie.pl. [dostęp 2024-02-05]. (pol.).
  33. ↑ Studium… 2021 ↓, s. 28.
  34. ↑ Studium… 2021 ↓, s. 27.
  35. ↑ Studium… 2021 ↓, s. 38.
  36. ↑ Studium… 2021 ↓, s. 44.
  37. ↑ Studium… 2021 ↓, s. 18.
  38. ↑ Gminny… 2021 ↓, s. 54.
  39. ↑ Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia: Mapa połączeń publicznego transportu zbiorowego ZTM. noweinfogzm.metropoliagzm.pl, 2023-06-09. [dostęp 2024-02-04]. (pol.).
  40. ↑ Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3 w Mysłowicach: Informacja ogólna. zsp3myslowice.szkolnastrona.pl. [dostęp 2024-02-05]. (pol.).
  41. ↑ Gminny… 2021 ↓, s. 62.
  42. ↑ Katalog… 2005 ↓, s. 423.
  43. ↑ Katalog… 2005 ↓, s. 440.
  44. ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2024-02-05].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.