Monodelf amazoński
| Monodelphis glirina | |||
| (Wagner, 1842) | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Nadrząd | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Plemię | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
monodelf amazoński | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[1] | |||
 | |||
| Zasięg występowania | |||
 | |||
Monodelf amazoński[2] (Monodelphis glirina) – gatunek ssaka z rodziny dydelfowatych. 18 chromosomów, FN = 22. Długość głowy i tułowia samca od 12 do 18 cm, samicy od 11 do 16,5 cm. Grzbiet szary, boki pomarańczowe, brzuch jaśniejszy. Samica nie posiada torby na brzuchu, ma 9 sutków. Aktywny jest w półświcie, zasiedla nizinne lasy tropikalne Amazonii. Nie zagraża mu wyginięcie.
Genetyka
Kariotyp liczy 18 chromosomów z liczbą fundamentalną 22. 10 autosomów jest akrocentrycznych, podczas gdy 6 posiada po 2 ramiona. Chromosom X jest mały i akrocentryczny, chromosom Y też akrocentryczny i jeszcze mniejszy[3]. Badania genetyczne wskazują na istotną zmienność haplotypów wschodnich i zachodnich cytochromu b[4][5], przez co niektórzy autorzy postulowali wyodrębnienie dwóch gatunków[6], jednak pogląd ten obecnie nie jest przyjmowany[5].
Budowa
Długość głowy i tułowia samca wynosi od 12 do 18 cm[3] bądź 151 ± 15 mm[5], podczas gdy u samicy jest to 11 do 16,5 cm[3] bądź 135 ± 11 mm[5]. Ogon osiąga u samca między 6,5 a 10,6 cm[3] bądź 86 mm (zakres 67–105 mm)[5], u samicy natomiast od 6,5 do 9 cm[3] bądź 79 mm (70–90 mm). Długość kondylo-bazalna wynosi 39,1 ± 2,6 mm u samca, 36,1 ± 1,9 mm u samicy. Ucho samca ma 19 mm (16–23 mm), u samicy 19 mm (15–21 mm)[5]. Samce są nie tylko większe, ale także cięższe od samic. Samiec waży więc od 44 do 150 g, podczas gdy samica waży od 40 do 85 g[3]. Może występować zmienność geograficzna wielkości ciała[5].
Głowa nosi szeroki jasnoszarawy[3], szpakowaty[5] pas biegnący od pyska poprzez ciemię, a wcześniej przechodzący między oczami. Nie występują pierścienie podkreślające oczy zwierzęcia[3], jakie obserwuje się u wielu innych dydelfowatych, jak oposki czy myszooposy[7]. Boki twarzy są pomarańczowe. Uszy są szare i niewielkie, nie porasta ich także futro. Dymorfizm płciowy nie ogranicza się do wielkości. Dotyczy także kształtu i wielkości czaszki[3]. Czaszka nie wyróżnia się, nie jest spłaszczona, otwór podoczodołowy leży grzbietowo od P3, badacze wspominają jeszcze zaokrąglone do przodu łuki jarzmowe, przedni brzeg otworu szczękowo-podniebiennego za otworem podoczołowym (u jednej piątej osobników poniżej), mały otwór podniebienny tylno-boczny i kość klinową podstawną widoczną z boku bądź zasłoniętą przez alisphenoidale[5].
Ubarwienie grzbietu jest zmienne[5]. Jak opisuje Astúa, grzbiet jest jasnoszarawy[3], wedle Pavan szary, szpakowaty[5]. Futro porastające grzbiet jest dwa razy dłuższe niż futro na brzuchu, mierzy bowiem 8 mm wobec około 4 mm[3], podobnie jak u innych gatunków, np. monodelf krótkoogonowy[8]. Odróżniają się od niego pomarańczowe bądź jasnopomarańczowe boki zwierzęcia[3] (w Pará barwa pomarańczowa tylko na głowie i szyi, w Xingu-Tocantins bez istotnego kontrastu[5]). Brzuszna część ciała jest generalnie szara, ale wykazuje zmienność od kremowej do jasnopomarańczowej; włosy mają szarą podstawę i nie kontrastują już tak bardzo z bokami. Trochę więcej barwy pomarańczowej widzi się na gardle zwierzęcia. Pojedyncze włosy mają szarą podstawę, ku końcowi są kremowe, pomarańczowe, żółte, białawe[5]. Ubarwienie wykazuje istotną zmienność geograficzną[3].
Samica nie posiada torby na brzuchu[3], podobnie zresztą jak u innych blisko spokrewnionych gatunków[7], jak choćby monodelfa krótkoogonowego[8], Monodelphis touan[9] czy też monodelfa rdzawobocznego[10]. W zasadzie tylko więksi przedstawiciele rodziny mają marsupium[7]. Na brzuchu matki znajduje się 9 sutków[3]. U dydelfowatych liczba sutków jest bowiem zwykle nieparzysta. Większość z nich tworzy 2 rzędy, a jeden z nich nieparzyście leży w linii pośrodkowej[7]. U monodelfa rdzawobocznego sutków jest 9[10]. Żołądź samca u wszystkich dydelfowatych jest dwudzielna[7].
Ciało wieńczy ogon, którego długość stanowi 55% długości głowy i tułowia. Tylko 1/6 tej długości porasta futro, nie czyniąc rozróżnienia na brzusznej i grzbietowej stronie ciała. Środkowa i dystalna część ogona są więc nagie i szare[3].
Stopy są szare[3]. Dłonie i stopy dydelfowatych mają po 5 palców[7].
Systematyka
Gatunek opisany został przez Wagnera w 1842 pod nazwą Didelphis glirina[3]. Zaliczony więc został do rodzaju dydelf[2]. Jako miejsce typowe podano miejscowość Mamoré w brazylijskim stanie Rondônia. 5 lat później Wagner określił je bardziej szczegółowo jako Cachoeira do Pau grande am Mamoré[3]. Współrzędne to 10,47°S 65,40°W/-10,470000 -65,400000[5], jak później ustalił Vanzolini[11]. Holotyp (NMW B-2626, pierwotnie) JN 125a), zebrany przez Johanna Natterera, obejmuje skórę i czaszkę dorosłego samca, niemniej uszkodzoną i niekompletną (brakuje kości podstawnopotylicznej, obu bocznopotylicznych i kości skalistych, a także części jednej z kości łzowych)[5].
Obecnie zwierzę zalicza się do rodzaju monodelf[3]. Rodzaj ten, podobnie jak wspomniany poprzednio dydelf, zalicza się do podrodziny Didelphinae, jednej z 4 podrodzin w rodzinie dydelfowatych. W jej obrębie rodzaj monodelf wraz z oposkiem i myszooposem tworzą plemię Marmosini, do którego należą jeszcze trzy rodzaje. Natomiast rodzaj dydelf zalicza się z oposem, japokiem i wydrówką do plemienia Didelphini[7]. Liczne gatunki monodelfa grupuje się dalej w podrodzaje. Monodelf amazoński należy do podrodzaju Monodelphis (Monodelphis)[12]. W jego obrębie wyróżniano grupę gatunków Monodelphis brevicaudata[4], teraz zaś węższą grupę gatunków Monodelphis glirina. Oprócz monodelfa amazońskiego zalicza się do niej M. sanctaerosae[5], czyli monodelf peruwiański znany z Boliwii[1], a także nienazwany jeszcze gatunek[5] uwzględniony w badaniu genetycznym Pavan i innych z 2014[12].
Populacje, dziś zaliczane do omawianego gatunku, dawniej klasyfikowano w obrębie monodelfa rdzawobocznego[1], innego gatunku monodelfa żyjącego bardziej na północ[10].
Za młodszy synonim gatunku uznaje się z kolei M. maraxina[1], dawniej uznawany za osobny gatunek[6] pod nazwą monodelf eremicki[2]. Dziś uznaje się, że cechy, na podstawie których wyróżniono ten gatunek, a raczej przejawami zmienności geograficznej monodelfa amazońskiego. Badania genetyczne cytochromu b[5], wskazujące poprzednio na istotne różnice między populacjami wschodnimi i zachodnimi[6], ujawniły zawieranie się M. maraxina w M. glirina ze wschodniego Pará[5].
Badacze podnoszą jednak wysoki poziom różnorodności genetycznej, jak i morfologicznej monodelfa amazońskiego. Uważają, że może on w rzeczywistości stanowić nie jeden gatunek, a kompleks gatunków kryptycznych. Pomimo tego obecnie nie wyróżnia się żadnych podgatunków[3].
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tryb życia
Informacje dotyczące trybu życia monodelfa amazońskiego są bardzo ubogie, nic nie wiadomo o jego aktywności ani rozrodzie[3]. Niektóre inne monodelfy są aktywne prawdopodobnie w dzień[7], jak monodelf drobny[14], inne zaś prawdopodobnie nocą[7], jak monodelf podpalany[15]. Monodelf amazoński jest aktywny w warunkach słabego oświetlenia naturalnego[1].
Rozmieszczenie geograficzne
Gatunek ma szeroki zasięg występowania[5]. Zamieszkuje Amazonię w Ameryce Południowej[3]. IUCN wymienia 3 kraje, w których żyje ten monodelf: Brazylię, Peru i Boliwię. Zasięg przebiega od stanu Pará na północnym wschodzie Brazylii na południe od Amazonki[1], sięgając wschodniego brzegu Rio Xingu i wyspy Marajó, notowany z Rondonii, Acre i południowego Amazonas, a także na północy Mato Grosso[3]. Biegnie dalej przez południe Peru[1], dokładniej Cusco i Madre de Dios[5], aż do północy Boliwii[1], gdzie zamieszkuje Pando i La Paz[3].
Ekologia
Siedlisko tego ssaka to nizinne lasy tropikalne[1] Amazonii[3]. Ogólnie monodelfy należą do bardziej naziemnych dydelfowatych, niemniej potrafią wspiąć się na drzewa[1]. Monodelf amazoński zasiedla duże i średniej wielkości drzewa na obszarze niezalewanym wodą zwanym terra firma. Nie przeszkadza mu rozczłonkowanie takich siedlisk. Zamieszkuje w okolicy pastwisk i miejsc po pozysku drewna, żyje także w miejscach zagrożonych pożarami[3].
Pożywienie tego monodelfa obejmuje niewielkie gryzonie, owady i padlinę, a także pokarm roślinny, owoce i nasiona[1] (głównie samice). Głównie jednak monodelf amazoński spożywa chrząszcze, stanowiące dominujące źródło jego pokarmu, a także błonkówki, prostoskrzydłe i dwuparce. Informacji tych dostarczyły badania żołądków[3].
Zagrożenia i ochrona
IUCN uznaje monodelfa amazońskiego za gatunek najmniejszej troski. Został tak sklasyfikowany w 2016. Organizacja uzasadnia taką ocenę szerokim zasięgiem występowania zwierzęcia, które winno przez to prawdopodobnie występować na licznych terenach chronionych, ponadto nie wydaje się, by liczebność spadała, choć rzeczywisty trend populacyjny nie jest znany. Niemniej IUCN uważa możliwy spadek liczebności za nieprawdopodobny. Nie handluje się monodelfem amazońskim[1].
Populacja nie zdaje się istotnie pofragmentowana. Nie ma też zagrożeń mogących unicestwić gatunek. Na południu jego zasięgu siedliska są jednak niszczone, powstają plantacje soi i pastwiska, a las ulega wylesianiu[1].
Pozostaje jednak możliwość, że chodzi nie o jeden, ale o kompleks gatunków; w takim przypadku zagrożenie poszczególnych gatunków wymagałoby ponownej oceny[3].
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Brito, D., Astúa, D. & Solari, S., Monodelphis glirina, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [dostęp 2025-11-09] (ang.).
- 1 2 3 W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 5. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 37. Amazonia Red-sided Opossum, s. 150, w: D. Astúa, Family Didelphidae (Opossums), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 70-, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).
- 1 2 Pavan i inni, Species diversity in the Monodelphis brevicaudata complex (Didelphimorphia: Didelphidae) inferred from molecular and morphological data, with the description of a new species, „Zoological Journal of the Linnean Society”, 165 (1), 2012, s. 190–223 (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Silvia E. Pavan, A revision of the Monodelphis glirina group (Didelphidae: Marmosini), with a description of a new species from Roraima, Brazil, „Journal of Mammalogy”, 100 (1), 2019, s. 103–117 (ang.).
- 1 2 3 Bezerra i inni, Integrative taxonomy of the Amazonian red-sided opossum Monodelphis glirina (J.A. Wagner, 1842) (Didelphimorphia: Didelphidae), „Zootaxa”, 4508 (1), 2018, s. 28–46 (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 D. Astúa, Family Didelphidae (Opossums), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 70-, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).
- 1 2 36. Arlinbo's Short-tailed Opossum, s. 150, w: D. Astúa, Family Didelphidae (Opossums), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 70-, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).
- ↑ 35. Touan Short-tailed Opossum, s. 149–150, w: D. Astúa, Family Didelphidae (Opossums), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 70-, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).
- 1 2 3 34. Guyannan Short-tailed Opossum, s. 149, w: D. Astúa, Family Didelphidae (Opossums), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 70-, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).
- ↑ Paulo E. Vanzolini, As viagens de Johann Natterer no Brasil, 1817–1835, „Papéis Avulsos de Zoologia”, 38, 1992, s. 17–60, DOI: 10.11606/0031-1049.1992.38.p17-60 (port.).
- 1 2 S.E. Pavan, S.A. Jansa, R.S. Voss, Molecular phylogeny of short-tailed opossums (Didelphidae: Monodelphis): taxonomic implications and tests of evolutionary hypotheses, „Molecular Phylogenetics and Evolution”, 79, Elsevier, 2014, s. 199–214 (ang.).
- ↑ Francisco das Chagas Silva-Neto, Silvia E. Pavan, Diego Astúa, Evolution, divergence, and convergence in the mandibles of opossums (Didelphidae, Didelphimorphia), „Current Zoology”, 70 (4), 2024, s. 488–504, DOI: 10.1093/cz/zoad027 (ang.).
- ↑ 33. Pygmy Short-tailed Opossum, s. 149, w: D. Astúa, Family Didelphidae (Opossums), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 70-, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).
- ↑ 27. Sepia Short-tailed Opossum, s. 147–148, w: D. Astúa, Family Didelphidae (Opossums), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 5. Monotremes and Marsupials, Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 70-, ISBN 978-84-96553-99-6 (ang.).