Monodelf
| Monodelphis | |||||
| Burnett, 1829[1] | |||||
 Monodelf szary (M. domestica) | |||||
| Systematyka | |||||
| Domena | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Królestwo | |||||
| Typ | |||||
| Podtyp | |||||
| Gromada | |||||
| Podgromada | |||||
| Nadrząd | |||||
| Rząd | |||||
| Rodzina | |||||
| Podrodzina | |||||
| Plemię | |||||
| Rodzaj |
monodelf | ||||
| Typ nomenklatoryczny | |||||
|
Monodelphis brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) | |||||
| |||||
| Podrodzaje i gatunki | |||||
| |||||
Monodelf[15] (Monodelphis) – rodzaj ssaków z podrodziny dydelfów (Didelphinae) w obrębie rodziny dydelfowatych (Didelphidae).
Rozmieszczenie geograficzne
Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Środkowej i Południowej[16][17][18][19].
Morfologia
Długość ciała (bez ogona) 6–18,3 cm, długość ogona 3,6–10,6 cm; masa ciała 7,5–150 g[16][20][19].
Systematyka
Rodzaj zdefiniował w 1829 roku brytyjski botanik Gilbert Thomas Burnett w artykule zatytułowanym Ilustracje Quadrupeda, czyli czworonogów, przedstawiających układ prawdziwych czworonożnych zwierząt, przedstawionych w zarysie, opublikowanym na łamach „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”[1]. Burnett wymienił kilka gatunków – Monodelphis? Dorsigerens Burnett, 1830 (= Mustela Touan Bechstein, 1799), Monodelphis Brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) i Didelphys brachyuros von Schreber, 1777 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) – nie wskazując gatunku typowego; gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie)[21] Monodelphis Brachyura Burnett, 1830 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) (monodelf rdzawoboczny).
- Monodelphis: gr. μονος monos ‘pojedynczy’; δελφυς delphus ‘macica’[22].
- Peramys: gr. πηρα pēra ‘skórzana torba, sakwa’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’[23]. Gatunek typowy: Lesson wymienił kilka gatunków – Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777, Didelphis crassicaudata A.G. Desmarest, 1804, Peramys tristriata Lesson, 1842 (= Sorex americanus P.L.S. Müller, 1776) i Didelphis pusilla A.G. Desmarest, 1804 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie)[24] Didelphys brachyuros von Schreber, 1777 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777).
- Hemiurus: gr. ἡμι- hēmi- ‘pół–’, od ἡμισυς hēmisus ‘połowa’; ουρα oura ‘ogon’[25]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Didelphis hunteri G.R. Waterhouse, 1841 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777).
- Monodelphiops: rodzaj Monodelphis Burnett, 1829 (monodelf); ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd, oblicze’[26]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Microdelphis sorex Hensel, 1873 (= Didelphys dimidiata J.A. Wagner, 1847).
- Minuania: „od minuanés, jednego z rdzennych ludów zamieszkujących Urugwaj”[7]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Didelphys dimidiata J.A. Wagner, 1847.
- Mygalodelphys: gr. μυγαλη mugalē ‘ryjówka’; δελφυς delphus ‘macica’[27]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Peramys adustus O. Thomas, 1897.
- Pyrodelphys: gr. πυρ pur, πυρος puros ‘ogień’; δελφυς delphus ‘macica’[28]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Peramys emiliae O. Thomas, 1912.
Podział systematyczny
Do rodzaju należą następujące gatunki zgrupowane w pięciu podrodzajach[29][17][15]:
| Podrodzaj | Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa | Podgatunki[16][17][20][19] | Rozmieszczenie geograficzne[16][17][20][19] | Podstawowe wymiary[16][20][19][e] | Status IUCN[30] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pyrodelphys S.E. Pavan & Voss, 2016 |
Monodelphis emiliae | (O. Thomas, 1912) | monodelf dżunglowy | monotypowy | wschodnie Peru (na południe od połączenia rzek Marañón–Ukajali, na południe od rzeki Urubamba), północna Boliwia, Brazylia (na południe od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Tocantins); zakres wysokości: 0–300 m n.p.m. | DC: 9,7–15,8 cm DO: 4,5–7 cm MC: 20–60 g |
LC | |
| Monodelphiops Matschie, 1916 |
 |
Monodelphis dimidiata | (J.A. Wagner, 1847) | monodelf żółtoboczny | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia, południowy Paragwaj, północna i wschodnia Argentyna oraz Urugwaj | DC: 8,8–15,4 cm DO: 3,7–7,6 cm MC: 40–84 g |
LC |
| Monodelphis unistriata | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf jednopręgi | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia (São Paulo) i północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: około 14,1 cm DO: około 6,2 cm MC: brak danych |
CR | ||
| Microdelphys Burmeister, 1856 |
 |
Monodelphis scalops | (O. Thomas, 1888) | monodelf długonosy | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia (Espírito Santo do Santa Catarina) i północno-wschodnia Argentyna (Park Narodowy Iguazú i Misiones); zakres wysokości: poniżej 1400 m n.p.m. | DC: 6,3–16,3 cm DO: 3,7–8,3 cm MC: 23–90 g |
LC |
| Monodelphis gardneri | Solari, Pacheco, E. Vivar & L.H. Emmons, 2012 | monodelf parański | monotypowy | endemit Peru: 4 miejsca na wschodnich zboczach Andów; zakres wysokości: 1785–2800 m n.p.m. | DC: 7,6–10 cm DO: 3,9–5,3 cm MC: brak danych |
NE | ||
| Monodelphis iheringi | (O. Thomas, 1888) | monodelf płaskogłowy | monotypowy | endemit Brazylii: przybrzeżne Espirito Santo do Rio Grande do Sul, Brazylia; być może północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: 7,5–10 cm DO: 5,3–6 cm MC: 15–23 g |
DD | ||
| Monodelphis semilineata | I.C.V. Borges, C.A.O. Silva & P.R. Gonçalves, 2026 | gatunek monotypowy | endemit Brazylii: Rio de Janeiro; zakres wysokości: 50–500 m n.p.m. | DC: 7,8–10,8 cm DO: brak danych MC: brak danych |
NE | |||
 |
Monodelphis americana | (P.L.S. Müller, 1776) | monodelf amerykański | monotypowy | endemit Brazylii: wschodnie Pará do Santa Catarina, przez interior na zachód do Brasílii; być może północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: 9–13,7 cm DO: 4–6 cm MC: 23–46 g |
LC | |
| Mygalodelphys S.E. Pavan & Voss, 2016 |
Monodelphis pinocchio | S.E. Pavan, 2015 | monotypowy | endemit Brazylii: Mata Atlântica w Espirito Santo i Minas Gerais do São Paulo | DC: 8,8–10,3 cm DO: 5–5,4 cm MC: brak danych |
NE | ||
| Monodelphis kunsi | Pine, 1975 | monodelf drobny | monotypowy | Boliwia (na wschód od Andów), północny Paragwaj, północna Argentyna (Salta), południowo-środkowa Brazylia; zakres wysokości: 200–1700 m n.p.m. | DC: 6,2–10,2 cm DO: 3,6–4,5 cm MC: 7,5–30 g |
LC | ||
| Monodelphis adusta | (O. Thomas, 1895) | monodelf podpalany | monotypowy | wschodnia Panama (wschodnie Darién), Kolumbia, południowo-zachodnia Wenezuela (Andy w Mérida i Táchira), wschodni Ekwador i północne Peru; zakres wysokości: 200–2200 m n.p.m. | DC: 8,4–11,4 cm DO: 5–6,7 cm MC: 15–35 g |
LC | ||
| Monodelphis reigi | Lew & Pérez-Hernándeez, 2004 | monodelf przydrożny | monotypowy | wschodnia Wenezuela (Sierra de Lema) i zachodnia Gujana (Ayanganna); zakres wysokości: 1100–2050 m n.p.m. | DC: około 12,1 cm DO: około 7,4 cm MC: brak danych |
VU | ||
| Monodelphis saci | S.E. Pavan, Mendes-Oliveira & Voss, 2017 | monotypowy | endemit Brazylii: Amazonia (Pará; występowanie w północnym Mato Grosso, północnej Rondônii i południowo-wschodnim Acre niepewne) | DC: 9,8–10,1 cm DO: 4,2–4,9 cm MC: 16–19 g |
NE | |||
| Monodelphis handleyi | Solari, 2007 | monodelf pręgobrzuchy | monotypowy | północno-wschodnie Peru (Loreto, od rzeki Ukajali do rzeki Javari) i zachodnio-środkowa Brazylia (Amazona) | DC: 12,3–6,9 cm DO: około 6,9 cm MC: 45–65 g |
DD | ||
| Monodelphis ronaldi | Solari, 2004 | monodelf skryty | monotypowy | endemit Peru: zachodni brzeg rzeki Madre de Dios; zakres wysokości: około 355 m n.p.m. | DC: około 14,1 cm DO: około 7,2 cm MC: około 70 g |
LC | ||
| Monodelphis osgoodi | Doutt, 1938 | monodelf śniady | monotypowy | wschodnie zbocza Andów w południowo-wschodnim Peru i zachodniej Boliwii; zakres wysokości: 1900–3200 m n.p.m. | DC: 6–6,2 cm DO: 9,4–9,6 cm MC: 18–29 g |
LC | ||
| Monodelphis peruviana Burnett, 1830 |
(Osgood, 1913) | monotypowy | wschodnie Andy w środkowym i południowym Peru oraz zachodniej Boliwii | DC: około 9,6 cm DO: 5,6–5,8 cm MC: 24–30 g |
LC | |||
| Monodelphis Burnett, 1830 |
Monodelphis vossi | S.A. Pavan, 2019 | monotypowy | endemit Brazylii: 2 miejsca w północno-wschodniej Roraimie | DC: 12,7–16,2 cm DO: 7,2–9,4 cm MC: brak danych |
NE | ||
| Monodelphis glirina | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf amazoński | monotypowy | południowo-wschodnie Peru, północna Boliwia (La Paz i Pando), Brazylia na południe od rzeki Amazonka (Acre na wschód od rzeki Xingu; również wyspa Marajó) | DC: 11–18 cm DO: 6,5–10,6 cm MC: 40–150 g |
LC | ||
| Monodelphis sanctaerosae | Voss, Pine & Scolari, 2012 | monodelf peruwiański | monotypowy | endemit Boliwii: Santa Cruz | DC: około 10,8 cm DO: około 6 cm MC: około 23 g |
NE | ||
 |
Monodelphis domestica | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf szary | monotypowy | wschodnia Boliwia, północna Argentyna (Formosa), północny i środkowy paragwaj oraz środkowa i północno-wschodnia Brazylia | DC: 12,3–17,9 cm DO: 4,6–9,6 cm MC: 58–110 g |
LC | |
| Monodelphis palliolata | (Osgood, 1914) | monodelf kapturowy | monotypowy | północno-wschodnia Kolumbia (Norte de Santander i Vichada) północno-zachodnia i północna Wenezuela; zakres wysokości: 0–2250 m n.p.m. | DC: 10,2–18,3 cm DO: 5,5–10,5 cm MC: 32–106 g |
LC | ||
 |
Monodelphis touan | (G.K. Shaw, 1800) | monotypowy | Gujana Francuska, północna Brazylia (Amapá, Pará na południe od rzeki Amazonka i wyspa Marajó); być może Surinam | DC: 11,9–17 cm DO: 6,5–9,5 cm MC: 40–100 g |
NE | ||
| Monodelphis arlindoi | S.E. Pavan, R.V. Rossi & Schneider, 2012 | monodelf krótkoogonowy | monotypowy | środkowa i południowa Gujana, Brazylia na północ od rzeki Amazonka (południowo-wschodnia Roraima, wschodnie Amazonas i północne Pará); być może Surinam | DC: 9,5–18,2 cm DO: 6,5–9,8 cm MC: 33–105 g |
NE | ||
 |
Monodelphis brevicaudata | (Erxleben, 1777) | monodelf rdzawoboczny | monotypowy | południowo-wschodnia Wenezuela (na południe od rzeki Orinoko), północna Gujana, północno-zachodnia Brazylia (na północ od rzeki Rio Negro i na zachód od rzeki Rio Branco); zakres wysokości: 95–1080 m n.p.m. | DC: 12,8–17 cm DO: 6,4–9,7 cm MC: 50–127 g |
LC |
Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, VU – gatunek narażony, CR – gatunek krytycznie zagrożony, DD – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Uwagi
- ↑ Młodszy homonim Hemiurus Rudolphi, 1809 (Trematoda).
- 1 2 3 Niepoprawna późniejsza pisownia Microdelphys Burmeister, 1856.
- ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Peramys Lesson, 1842.
- 1 2 Niepoprawna późniejsza pisownia Monodelphis Burnett, 1829.
- ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała
Przypisy
- 1 2 G.T. Burnett. Illustrations of the Quadrupeda, or Quadrupeds, being the arrangement of the true four-footed Beasts indicated in outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 28, s. 351, 1829. (ang.).
- ↑ R.-P. Lesson: Nouveau tableau du règne animal: Mammifères. Paris: A. Bertrand, 1842, s. 187. (fr.).
- ↑ P. Gervais: Expédition dans les parties centrales de l’Amérique du Sud: de Rio de Janeiro à Lima, et de Lima au Para. Cz. 1: Mammifère. Paris: Chez P. Bertrand, 1855, s. 101. (fr.).
- ↑ H. Burmeister: Erlauterungen zur fauna Brasiliens: enthaltend Abbildungen und ausfuhrliche Beschreibungen neuer oder ungenugend bekannter Thier-Arten. Berlin: Georg Reimer, 1856, s. 83. (niem.).
- ↑ É.L. Trouessart: Catalogus mammalium tam viventium quam fossilium. Wyd. Nova ed. (prima completa). Cz. 2. Berolini: R. Friedländer & sohn, 1898, s. 1242. (łac.).
- ↑ Matschie 1916 ↓, s. 261.
- 1 2 A. Cabrera: Genera Mammalium. Madrid: Imprenta y Librería de Nicolás Moya, 1919, s. 43. (hiszp.).
- ↑ H. Pohle. Über die von Prof. Bresslau in Brasilien gesammelten Säugetiere (ausser den Nagethieren). „Abhandlungen der Senckenbergischen naturforschenden Gesellschaft”. 40, s. 240, 1927. (niem.).
- ↑ Á. Cabrera. Catalogo del los mamiferos de America del Sur. I (Metatheria – Unguiculata – Carnivora). „Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales "Bernardino Rivadavia" e Institutio Nacional de Investigación de las Ciencias Naturales”. 4 (1), s. 29, 1958. (hiszp.).
- ↑ O.A. Reig. El segundo ejemplar conocido de Lestodelphys halli (Thomas). „Neotropica”. 5, s. 57, 1959. (hiszp.).
- ↑ R.V. Tálice, S.L. de Mosera & T. Machado. Observaciones sobre Monodelphis dimidiata. „Actas y Trabajos del Primer Congreso Sudamericano de Zoología”. 4, s. 151, 1961. (hiszp.).
- ↑ B.E. Brown. Atlas of New World marsupials. „Fieldiana. Zoology”. 121, s. 145, 2004. (ang.).
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 19.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 22.
- 1 2 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 4–5. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- 1 2 3 4 5 D. Astúa: Family Didelphidae (Opossums). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 147–155. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).
- 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 46–48. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Monodelphis. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-20].
- 1 2 3 4 5 I.C.V. Borges, C.A.O. Silva & P.R. Gonçalves. A new species of Three-striped Opossum Monodelphis (Microdelphys) with an updated hypothesis for its diversification in the Brazilian Atlantic Forest. „Journal of Mammalogy”. 107 (3), s. 590–607, 2026. DOI: 10.1093/jmammal/gyag020. (ang.).
- 1 2 3 4 Lynx Nature Books (A. Monadjem (przedmowa) & C.J. Burgin (wstęp)): All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 34–35. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Matschie 1916 ↓, s. 271.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 431.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 523.
- ↑ O. Thomas: Catalogue of the Marsupialia and Monotremata in the collection of the British Museum (Natural History). London: The Trustees, 1888, s. 354. (ang.).
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 319.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 175.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 21.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 24.
- ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.5) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-07-31]. (ang.).
- ↑ Taxonomy: Monodelphis – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-11-19]. (ang.).
- ↑ Francisco das Chagas Silva-Neto, Silvia E. Pavan, Diego Astúa, Evolution, divergence, and convergence in the mandibles of opossums (Didelphidae, Didelphimorphia), „Current Zoology”, 70 (4), 2024, s. 488–504, DOI: 10.1093/cz/zoad027 (ang.).
Bibliografia
- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- P. Matschie. Bemerkungen über die Gattung Didelphis L.. „Sitzungsberichte der Gesellschaft Naturforschender Freunde zu Berlin”. Jahrgang 1916, s. 259–272, 1916. (niem.).
- Edmund C. Jaeger, Source-book of biological names and terms, wyd. 3, rewizja 2, Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316, OCLC 11069271 (ang.).
- S.E. Pavan & R.S. Voss. A revised subgeneric classification of short-tailed opossums (Didelphidae, Monodelphis). „American Museum novitates”. 3868, s. 1–44, 2016. (ang.).