Mortęgi

Mortęgi
wieś
Ilustracja
Pałac w Mortęgach
Państwo

 Polska

Województwo

 warmińsko-mazurskie

Powiat

iławski

Gmina

Lubawa

Liczba ludności (2011)

494

Strefa numeracyjna

89

Kod pocztowy

14-260[1]

Tablice rejestracyjne

NIL

SIMC

0480336

Położenie na mapie gminy wiejskiej Lubawa
Mapa konturowa gminy wiejskiej Lubawa, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Mortęgi”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Mortęgi”
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Mortęgi”
Położenie na mapie powiatu iławskiego
Mapa konturowa powiatu iławskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Mortęgi”
Ziemia53°27′26″N 19°43′31″E/53,457222 19,725278[2]

Mortęgi (niem. Mortung) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim, w gminie Lubawa. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

W zabytkowym neoklasycystycznym[3] pałacu z XIX w. (do 1945 r. należał do rodziny Geiger) mieści się obecnie pensjonat agroturystyczny[4].

Historia

W XIV wieku była to wieś szlachecka na prawie polskim (prawo lokacyjne). Wielki mistrz krzyżacki Michał Küchmeister zmienił na prawo chełmińskie. Później wielki mistrz Dytryk von Aldenburg nadał wieś Ludwikowi z Krzykos, a w 1402 przywilej potwierdził biskup Chełmiński Jan dla Ludwika z Mortęg (protoplasta rodu Mortęskich, wśród których dwóch było wojewodami chełmińskimi. Ród pieczętujący się herbem Orlik był pochodzenia pruskiego i przeniósł się z Pomezanii do Ziemi Chełmińskiej). W okresie krzyżackim wieś wchodziła administracyjnie do wójtostwa bratiańskiego. W 1497 r. Ludwik z Mortęg zapisał dominikanom w Toruniu 300 marek na odprawianie jednej mszy świętej w tygodniu. W 1556 r. urodziła się w Mortęgach Magdalena Mortęska, późniejsza ksieni zakonu Benedyktynek w Chełmnie. W 1667 r. właścicielem wsi był Stanisław Narzymski, także skoligacony z rodem Kostków.

Kaplica w Mortegach, wybudowana przez Mortęskich, znajdowała się przy domu, była to kaplica grobowa. W 1619 r. ksieni Magdalena Mortęska przeniosła zwłoki pogrzebanych przodków i umieściła w nowo zbudowanej kaplicy Mortęskich w kościele parafialnym w Lubawie. Kaplica w Mortęgach po tym czasie była używana w celach religijnych, a w roku 1630 bp Zadzik zezwolił na odprawianie w niej mszy świętych w dzień powszedni. W tym czasie Mortęgi były w posiadaniu Stanisława Działyńskiego, starosty tolkmickiego.

Pod koniec listopada 1906 r. w miejscowej szkole elementarnej odbył się strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim, który trwał 6 dni. Z uczestników strajku znane jest tylko nazwisko jednego dziecka: Dobrzyński. Strajk był elementem znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 r. objęła ponad 460 (!) szkół w prowincji Prusy Zachodnie, czyli przedrozbiorowe Pomorze Gdańskie, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską oraz część Krajny. Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czele[5].

Zabytki

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są obiekty[6]:

  • zespół pałacowy z połowy XIX w.:
    • pałac w Mortęgach[a],
    • park[b].

Uwagi

  1. ↑ nr rej.: 4133 z 23.11.1989
  2. ↑ nr rej.: 3576 z 13.01.1984

Przypisy

  1. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 805 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  2. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 83365.
  3. ↑ Piotr Skurzyński, Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, Warszawa: Sport i Turystyka - Muza S.A., 2004, s. 217, ISBN 83-7200-631-8.
  4. ↑ Pałac Mortęgi [online] [dostęp 2025-10-07] [zarchiwizowane z adresu 2024-07-02].
  5. ↑ L. Burzyńska-Wentland, Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906−1907, Gdańsk 2009, s. 228.
  6. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026, s. 68 [dostęp 2025-10-07].

Bibliografia

  • Nowe Miasto. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn: Wydawnictwo Pojezierze, 1953, s. 240.
  • Jakub Fankidejski, Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej diecezji chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych, reprint książki wydanej w 1880 w Pelplinie (uwspółcześniony i opatrzony komentarzami), Gdynia: Region, 2011, ISBN 978-83-7591-220-3.
  • Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa, Koszalin: Z.P. POLIMER, 2010, s. 82, 257, 273, 274, ISBN 978-83-89976-40-6.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.