Palec zagrożenia

I. Antoni skarży się Elżbiecie, że ostatni kaprys ojca, domagającego się ściągnięcia księdza Daniłowicza^[c] do Sandomierza w wigilię dnia świętego Jakuba, nie jest ani mądry, ani szlachetny. Nic ich obu nie łączy. Pierwszy od siedemdziesięciu lat służy Habsburgom, drugi od dziesięciu – Hohenzollernom, a dla księdza taki wyjazd może okazać się niebezpieczny^[5].

II. Antoni tłumaczy księdzu Daniłowiczowi, że do Supraśla przybył z Drohiczyna przez Warszawę. W Drohiczynie próbował przekroczyć granicę prusko-austriacką, został jednak zawrócony przez Austriaków. Karol August Woyde poradził mu, by udał się do księdza Daniłowicza. Prosi, by przyjął go na swego osobistego sekretarza w podróży do Lwowa. Ksiądz dedukuje, że Antoni, kandydat do zakonu jezuitów, na zlecenie przełożonego rozwiązanego zgromadzenia, w ramach próby, ma się zająć w tym mieście krytyką teatralną. Wyjaśnia się, że Antoni ma ponad pięćdziesiąt lat i nosi nazwisko Parznicki. Ksiądz daje mu do przeczytania napisany do niego list^[6].

III. Autor listu chwali ambicje adresata, by objąć biskupstwo. Broni też decyzji Prus o powołaniu unickiej diecezji supraskiej. Przewiduje, że w najbliższym konflikcie z Napoleonem Prusy pozostaną neutralne. Napoleon zostanie pokonany, ale nie da sobie wydrzeć ani Hiszpanii, ani Italii, co oznacza, że wychowanek, a potem protektor Rudolfa Aleksandra Parznickiego, hrabiego Petrucci, Ferdynand Habsburg nie powróci na tron Toskanii. Autor listu widzi w nim kandydata na przyszłego króla małej Polski, wydzielonej z, ukaranych za zdradę koalicji, Prus, a skupioną wokół trójkąta Kraków-Poznań-Warszawa. Północne Prusy otrzymałaby wówczas Rosja, Wschodnie i Śląsk – Austria. Autor wspomina koronację Napoleona sprzed miesiąca (2.12.1804). Ostrzega także adresata przed grożącą kościołowi unickiemu próbą wykorzenienia go przez Rosjan, którzy widzą w unii brzeskiej akt klęknięcia przed szatanem w zamian za wywyższenie infuł ponad korony. Radzi mu udać się do Lwowa i uzyskać neutralność kościoła metropolitalnego względem zmiany kalendarza unitów w Prusach na gregoriański^[7].

IV. Daniłowicz prawie że uległ namowom autora listu, austriackiego radcy Hibla, by jechać do Lwowa, ale zleciwszy przetrząśnięcie bagażu Antoniego, dowiedział się z jego listu do siostry, że wbrew pogłoskom, jego ojciec, Rudolf Parznicki, żyje. Zaczął też podejrzewać, że zarówno austriacki radca, jak i kandydat do zakonu, chcą go sprowadzić do Lwowa, a stamtąd do Sandomierza, zgodnie z zamiarem autorów Nowej baśni, by tak zamknąć cały cykl. Daniłowicz protestuje przeciw przemocy. Jest gotów oddać za swą niezależność życie. Rozważa też niebezpieczeństwa jakie niesie dla kościoła unickiego w Prusach, oczekiwana przez władze pruskie zmiana kalendarza^[8].

V. Umierający biskup Duchnowski chciałby przekazać następstwo po sobie opatowi Jaworowskiemu, a Daniłowiczowi, by go pogrążyć, zlecić niechcianą misję we Lwowie, dotyczącą zmiany kalendarza unickiego w Prusach. W przypuszczalnej rozmowie wezwany Daniłowicz wyraziłby nadmierną radość z powodu możliwości odbycia przy okazji pielgrzymki do świętego Jakuba w Sandomierzu. Biskup zacząłby podejrzewać, że ksiądz pijar, będzie próbował wracać przez Warszawę, by umocnić swą pozycję u władz pruskich. Ksiądz wbrew zwyczajowi upiłby się winem i zacząłby atakować swego konkurenta, opata Jaworowskiego. W efekcie biskup musiałby następnego dnia odebrać od niego przyrzeczenie, że powróci prosto przez Lublin, a ksiądz Daniłowicz zażądałby, by powiadomić o tym metropolię lwowską, przekonany, że ta na pewno przekaże wiadomość policji austriackiej. W rezultacie nawet sam Hibl nie byłby w stanie ściągnąć Daniłowicza do Sandomierza inaczej jak tylko martwego. W tej sytuacji mógłby pomóc jedynie Dobrucki, ale autorom nie jest znany żaden historyczny Dobrucki.

Postanawiają wykorzystać w tym celu Antoniego Parznickiego, który ma zająć się krytyką teatralną we Lwowie, a wcześniej jeździł z wykładami o teatrze jezuickim. We Wrocławiu jeden ze słuchaczy zrzucił mu, że w złej wierze utożsamia autora dramatu Antytemiusz (którym jest Jan Z.^[d]) z autorem Komunii duchowej świętych Borysa i Gleba, aby przekonać słuchaczy o swych związkach krwi z tą osobą. Oponent Parznickiego zarzuca mu, że próbuje się przedstawić jako potomek jednodniowej żony jezuity Mateusza Bonieckiego^[e] i jej spadkobierca, by móc wstąpić do zakonu. W związku z tym wątkiem pojawia się w powieści Dobrucki, którego autorzy czynią młodym wynalazcą, a w roli jego wychowawcy sprzed dziesięciu lat obsadzają księdza Daniłowicza. Krótko po klęsce maciejowickiej ksiądz przyrzekł wychowankowi pomoc w pracy nad wynalazkiem. Dobrucki zwrócił się obecnie listownie do Daniłowicza o pomoc, przywołując okoliczności przyrzeczenia. Policja austriacka przechwyciła ten list i zatrzymała w Lublinie księdza i jego sekretarza^[9].

VI. W rozmowie Hibla z Parznickim wychodzi na jaw, że Dobrucki uważa się za współspadkobiercę Aleksandry Parznickiej, wywodzi się bowiem od Wojciecha Dębnickiego, którego córka Katarzyna jest prapraprababką Antoniego. Twierdzi, że jest synem Wojciecha z Dobrut, który swą córkę wydał za mąż do sąsiednich Parznic czy Parnic. Hibl odkrył, że z powodu urzędowego zapisu rosyjskiego zawierającego jego nazwisko, Dobrucki był zmuszony po klęsce maciejowickiej zmienić tożsamość i nazwisko na Nardzewski lub Olbromski. Młody wynalazca dochodzi swych praw do części depozytu znajdującego się w dyspozycji holenderskiej spółki Jakub Homodei, Abraham Guffeler, synowie i dalsi następcy. Dysponenci dziedzictwem po Aleksandrze Parznickiej mają się spotkać w Sandomierzu, by dokonać likwidacji depozytu. Dobruckiemu potrzebny jest ktoś, kto by potwierdził przed adwokatami jego tożsamość, a któremu by adwokaci uwierzyli. Obydwa warunki spełnia jedynie ksiądz Daniłowicz. Tymczasem Hibl chciałby poznać powód dla którego Parznicki został sekretarzem księdza. Nie wierzy wzmiankom w dokumentach z przyszłości, które złożą się na powieść Inne życie Kleopatry^[10].

I. U Aleksandra Morawskiego, bohatera Innego życia Kleopatry, zjawia się przybysz z przyszłości lub z Ziemi Ro. Morawski jest przekonany, że chce on pozbawić go praw do szóstego tomu Nowej baśni. Gość natomiast zaprasza go do Kijowa w rok 1059, a więc do pierwszego tomu cyklu^[11].

II. Przybysz odwiedza w 1059 roku w więzieniu kijowskim Łukasza Żydziętę, wyjaśnia mu, że Ziemia Ro znajduje się w układzie słonecznym o prawie tysiąc lat starszym od układu słonecznego jego Ziemi (Alfa) To samo co dzieje się na Ziemi, zdarzyło się już przed tysiącem lat na Ziemi Ro. Za osiemset lat w Nowogrodzie nad Desną zostanie wzniesione więzienie, które na Ziemi Ro istnieje już od dwustu lat. Ktoś blisko związany z przybyszem przebywał w tym więzieniu od maja do lipca roku X, a potem przeniesiony został do więzienia w Gorodni, które widać było wybudowane przez tego samego architekta, bo miał poczucie, jakby już tam był^[f][12].

III. Morawski jest zdegustowany opowieścią, ale zmęczony zgadza się, by zrzec się swoich praw, do powieści, która rozrosła mu się do trzech tomów. Przybysz uświadamia mu jednak, że dla ważności zrzeczenia, trzeba, aby było ono złożone w Sandomierzu w roku 1805. Proponuje zawieźć go tam specjalnym motocyklem podróżującym w czasie. Jako dowód, że przybywa z przyszłości, zdradza mu, że znany pisarz rosyjski w swej ostatniej powieści umieści wizję mistyczną o uwięzieniu Chrystusa przez inkwizycję. Gdy Morawski nie daje mu wiary, pozwala mu wysłuchać z przenośnego magnetofonu wiersza Tuwima o zabójstwie prezydenta Narutowicza^[g]. Morawski nadal nie jest całkiem przekonany, ale zgadza się udać w podróż zagadkowym motocyklem^[13].

IV. Podróż została zapisana pod numerem Jot Te Pe 303 do 418 potęgi. Odbywa się motocyklem czasoprzestrzennym z ziemi wschowskiej w styczniu 1870 do Sandomierza pod koniec lipca 1805 roku, roku bitwy pod Austerlitz. Morawski rozpoznaje w przybyszu pisarza Teodora Parnickiego. Pisarz wyjaśnia, że XIX-wieczny Antoni Teodor nie jest jego krewnym. Po drodze tłumaczy też Morawskiemu, że w kosmosie jest więcej układów słonecznych starszych i młodszych, ale jedynie Ziemia Ro jest niedużo starsza od Ziemi Morawskiego. Tam również Gustaw Adolf zginął pod Lützen (1632), ale w czasie, gdy na Ziemi, po której podróżują, ginął Roderyk, król Wizygotów (711). Morawski wolałby większą różnorodność tych światów, chciałby żeby Julian Apostata na Ziemi Ro mógł umrzeć nie po dwóch, ale na przykład po trzydziestu dwóch latach panowania. Bohaterowie dojeżdżają do Sandomierza^[h][14].

I. Lambda otwiera posiedzenie zgromadzenia trzydziestu świadków i rzeczoznawców w Sandomierzu, w noc świętego Jakuba 1805 roku. Zebrani mają radzić nad likwidacją depozytu stanowiącego spadek po Aleksandrze Parznickiej, a znajdującego się pod nadzorem holenderskiej spółki adwokackiej, znanej z piątego tomu Nowej baśni. Procedurę obrad opracowała w tymże piątym tomie Elżbieta, dziedziczna królowa Anglii, z wyboru jednodniowa królowa Czech, na pokładzie okrętu w 1639 roku. Uczestnicy mają ukrywać tożsamość za greckimi literami alfabetu. Tau, rzecznik trosk autora o Nową baśń, zostaje upomniany za lansowanie swego pochodzenia z przyszłości. Zgromadzeni uściślają, że depozyt dlatego tak długo nie został zlikwidowany, że adwokat Cuffeler nie uwierzył, że starzec, który upomniał się o swoje prawa do spadku w 1674 roku, jest rzeczywiście Janem Onufriuszem Zagłobą, bohaterem tragikomedii, to znów narodowego eposu. Zebrani rozważają czy autor sprawuje nad nimi władzę absolutną, czy tylko konstytucyjną. Mówią też o konflikcie pomiędzy chrześcijaństwem a patriotyzmem. Omega dyscyplinuje przewodniczącego i składa wniosek o rozstrzygnięcie czy należy zlikwidować depozyt. Epsilon proponuje, żeby skoro autor ma nad nimi tylko władzę konstytucyjną, przekształcić się w konstytuantę, zostawić sprawę depozytu, a zająć się zmianą kierunku treści tomu szóstego Nowej baśni, a gdyby autor się nie zgodził wezwać go do abdykacji. Zebrani zarzucają autorowi, że w wątku zebrania powtarza obecnie motyw z trzeciej części Twarzy księżyca. Tau uważa jednak, że motyw został zindywidualizowany. Dochodzi do konfliktu. Epsilon składa wniosek o zmianę przewodnictwa. Dotychczasowy przewodniczący zostaje odwołany 25 głosami na 29 głosujących, jego następcą zostaje Jota z Przydechem^[15].

II. Zgromadzenie przegłosowuje likwidację depozytu 14. głosami przeciw 6., przy 10. wstrzymujących się. Omikron z Przydechem uważa, że postaci utworu warunkują działania autora, wnioskuje więc o jak najszybsze zakończenie udziału zgromadzonych w powieści. Najstarszy stażem w cyklu powieściowym Alfa, przychyla się do wniosku. Ma dość przetwarzania go, postaci historycznej, w powieściową i wkładania mu w usta myśli autora. Kolejnym mówcą ma być Beta, który jednak zmienił zdanie na przeciwne wnioskowi. Po nim ma zabrać głos Mi, który z kolei wcześniej był przeciw wnioskowi, a obecnie go popiera. Zebrani zastanawiają się czy nie padli ofiarą autora, niby to konstytucjonalisty, który manipuluje ich przekonaniami. Mi skarży się, że został wmanewrowany przez Tau w jazdę na motocyklu czasoprzestrzennym. Przewodniczący na tę wzmiankę zawiesza obrady i wraz z sześcioma rzeczoznawcami udaje się do kaplicy aby się naradzić^[16].

III. Tymczasem zgromadzenie rozpada się na dwie grupy. Rozmowy stają się coraz bardziej samowolne i chaotyczne. Pi próbuje odwołać przewodniczącego za próbę zastraszenia jego stronnictwa. Wniosek upada. Rozprawia się o tym skąd wiadomo, że autor jest konstytucjonalistą, a Tau jego rzecznikiem. Lambda twierdzi, że łączy go z Nową baśnią tyle ile Deltę. On zaczyna cykl, a Delta-Daniłowicz go zakończy. Jest wstrząśnięty, że po dziesięciu latach pracy klamka wreszcie zapadła. W rozmowie nad doniosłością tej kwestii, pada porównanie zaistniałej sytuacji do szkolnego egzaminu. Przewodniczący powołuje więc 12-osobową komisję egzaminacyjną^[17].

W toku posiedzenia autor ujawnia tożsamość kolejnych osób:

IV. Egzaminowi ma się poddać Tau. Łukasz Żydzięta pyta go o przeliczanie mil na parseki. Tau uważa tę umiejętność za niepotrzebną. Ipsilon jest zdania, że Tau nie może wrócić na Ziemię Ro bez świadectwa dojrzałości wystawionego na Ziemi Alfa. Omikron z Przydechem stawia Tau niedostateczny z teologii, ale szkoła okazuje się być świecką. Alfa z przydechem zarzuca Lambdzie, że ułatwiał sobie wiele sytuacji widząc związki, których nie było. Ipsilon uważa natomiast, że Lambda nie miał wyboru. Był taki, jakim go chciał mieć autor. Tak samo radca Hibl nie miał wyboru, gdy przemocą został przeniesiony z Popiołów do Nowej baśni. Dzeta z Hiblem licytują się kto miał trudniej. Lambda zauważa, że Hibla wymyślił Żeromski, a Dzetę Sienkiewicz, pozostali członkowie komisji istnieli naprawdę. Poproszony o powtórzenie Lambda nie potrafi tego zrobić. Innym też się nie udaje. Potrafi to tylko egzaminowany Tau, a nie egzaminujący go. Wszystkich ogarnia przerażenie. Alfa i Mi odgadują, że to rzecz będącego władcą nad nimi autora, zasada ta sama, która kierowała motocyklem. Egzamin zostaje przyrównany do sądu, w którym oskarżony stawia warunki sędziom. Zdaniem Hibla jest to możliwe tylko, gdy sąd nie ma innego sposobu, by ująć szefa bandy. Tau jest zdania, że jego mocodawcy nie można schwytać, ani unicestwić. Alfa z Dzetą spierają się który z nich przewodniczy komisji egzaminacyjnej jako najstarszy (Aron ma w I tomie Nowej baśni 82 lata, Zagłoba, gdy staje przed Cufferelem – 81. Aron uświadamia sobie wówczas, że Nikitin przekroczył 100). Minął czas przeznaczony na egzamin. Komisja postanawia, że dalej będzie egzaminował Tau, w zakamarkach komendy policji, Jota z Przydechem: radca Hibl^[18].

I. Hibl próbuje się dowiedzieć czy Tau jest autorem Nowej baśni. Tau unika odpowiedzi, w zamian informuje Hibla, że występuje w obecnej powieści tylko dlatego, że Żeromski napisał powieść z czasów księdza Daniłowicza. Ostrzega też, że w każdej chwili może go z powieści wyłączyć. Hibl chciałby pozostać bohaterem tylko z Popiołów. Został jednak wyniesiony na radcostwo we Lwowie i układa programy teatrów lwowskich. Narzeka na prozę swego rozmówcy, że czyta się ją jak tłumaczenie. Nadal liczy że Tau sprzeda mu głowę swego mocodawcy. Próbuje wybadać z jakiego czasu pochodzi Tau. Odrzuca wiek XXX, skoro Tau przedstawił Morawskiemu wiersz z początku XX. Tau opowiada mu o swojej ucieczce z Władywostoku do Charbina w wieku dwunastu lat. Hibl jednak nie umie znaleźć tych miast na mapie. Radca próbuje go przyłapać na tym, że pochodzi z XX wieku. To znów stara się go namówić, by mu pokazał motocykl. Zarzuca Tau, że jest szarlatanem, żyjącym w 1805 roku, działającym w zmowie z Morawskim, a jego wiersz o śmierci prezydenta jest falsyfikatem. Zapytany o swoje dalsze losy Tau opowiada, że Charbin okazał się tylko przystankiem, udał się z niego do Ufy, a potem dalej na zachód. Hibl próbuje wydobyć od Tau nazwiska jego szkolnych kolegów, ale z pierwszej klasy Tau do końca nauki pozostało z nim tylko czworo uczniów.

Hibl zarzuca przesłuchiwanemu, że cała ta noc sandomierska jest zmyśleniem, powtórką zabawy rodzeństwa Bonieckich z ślepnącym Atanazym. Nie ma powodu, by do Sandomierza przyjechał rycerz spod Tannenberga, czy królewna angielska. Zagrali ich aktorzy. Hibl nie zna żadnego Stefana Żeromskiego, autora Popiołów. Grozi Tau więzieniem. Skonfiskował wcześniej nagranie wiersza i zapis podróży Jot Te Pe ${\displaystyle 303^{418}}$. To jego zdaniem wystarczy do zamknięcia Tau na 25 lat w psychiatryku. Hibl nie zgadza się być jedynie motywem w powieści. Chce istnieć naprawdę. Tau mówi, że nie potwierdzi swych wcześniejszych wypowiedzi, nie uważa też, by skazano go za udział w maskaradzie, gdzie przebrał się za podróżnika z przyszłości. Hibl zmienia front i oskarża go na podstawie wiersza o działalność wywrotową: patriotyczną i antyhabsburską. Tau zbija jego interpretację, twierdząc, że żaden prorok narodowy nie atakowałby swego narodu, chcąc go umocnić. Zdaniem Hibla wiersz atakuje mocodawców zabójcy, dawne mocarstwa zaborcze, które chcą wykazać słabość polskiego państwa. Tau pyta Hibla czy wierzy w swą rzeczywistość policjanta, sługi Habsburgów, człowieka oświecenia, wreszcie w istnienie poza Popiołami i Nową baśnią. Hibl stwierdza, że jest gotów uznać rzeczywistość Tau, jako rzecznika, postaci powieściowej czy może jej autora. Chce odkryć tożsamość jego mocodawcy i pociągnąć go do odpowiedzialności za obarczenie pańszczyzną nie do zniesienia wszystkich postaci Nowej baśni. Tau podejmuje ryzyko sądu i kary i zgadza się na eksperyment, że jest twórcą cyklu w rozumieniu wczesnochrześcijańskich gnostyków^[19].

II. Zebranych 28 postaci ma się uformować w sąd. Alfa precyzuje pytania dla składu sędziowskiego: czym Tau zawinił? Przeciw komu? Jeśli przeciw postaciom powieściowym, czy mają prawo go sądzić? i wreszcie czy są władni wymierzyć mu karę? Na udział w składzie sędziowskim zgadzają się: Chi, Sigma, Pi i Pi Bis, obydwa Omikrony, Lambda i Delta Bis. Omega podejmuje się obrony podsądnego. Oskarżycielem zostaje Jota z Przydechem (Hibl). Oskarżyciel zgłasza na sędziów postaci współczesne: Deltę Bis (Dobrucki), Pi (Rudolf Parznicki) i Pi Bis (Antoni Parznicki). Obrońca zgadza się na Deltę Bis, podaje w wątpliwość współczesność Pi. Jako swoich kandydatów wystawia Sigmę (bp Stanisław) i panią Epsilon (Elżbieta). Nowy Przewodniczący składu sędziowskiego Delta Bis rozstrzyga, że każda ze stron ma prawo zgłosić jednego kandydata. Spomiędzy kandydatów obrońcy więcej głosów pada na panią Epsilon. Pi nie przyjmuje kandydatury, kolejny zgłoszony Omikron bez Przydechu (ks. Orzechowski) uważa swą kandydaturę za nazbyt kontrowersyjną, na Mi (Morawski) nie zgadza się obrona. Na apel Przewodniczącego zgłasza swoją kandydaturę dotychczasowa protokolantka Eta z Przydechem (księżniczka Helena). Sąd zostaje pozbawiony protokolanta. Tau proponuje wynalazek z przyszłości – zapis świetlny^[20].

Ujawniają się kolejni członkowie zgromadzenia i tożsamość niektórych z nich

III. Świat twórcy Nowej baśni uściśla, że twory mogą sądzić swego twórcę jedynie za błędy procesu tworzenia, popełnione ze szkodą dla nich. Tau wprawdzie przyznał się do winy, ale to jeszcze nie przesądza kwestii winy. Według nich sędzia Epsilon nie wierzy, by Tau mógł lub musiał napisać Nową baśń. Oskarżyciel postara się ją przekonać. Świat twórcy zachęca zgromadzone postaci, by zapoznały się z zapisem przesłuchania^[21].

IV. Hibl pod pseudonimem Wyżymaczki zarzuca Tau, że nadużył swoich kompetencji, pisarza historycznego tworząc w Zabij Kleopatrę i w Innym życiu Kleopatry postać, która nie wiadomo czy istniała, Aleksandra Morawskiego, spekulując, że był jednym z bękartów przedstawiciela szlachty wielkopolskiej Józefa Morawskiego. Uważa, że powinien dokładnie zbadać źródła, bo może się jeszcze okazać, że Józef Morawski był wiernym małżonkiem. Jego obraz ma za fałszywy intelektualnie, psychologicznie i moralnie. Hibl chce nadal wyświetlić tożsamość Tau. Ten jednak przypomina mu, że tylko eksperymentalnie zgodził się przyznać do autorstwa Nowej baśni^[22].

V. Świat twórcy Nowej baśni karci zebranych w Sandomierzu, za to, że za złe mają policji kompromis z przesłuchiwanym. Zaproponowany przez ich wysłannika eksperyment nie powinien dziwić, jest to bowiem pierwszy przypadek sądzenia procesu tworzenia dzieła literackiego przez postaci z tego dzieła. Zalecają więc cierpliwe odsłuchanie wszystkich etapów śledztwa^[23].

VI. Tau opowiada jak uciekłszy ze szkoły kadetów we Władywostoku, na ostatniej stacji przed granicą z Chinami, w Grodiekowie, udał się do urzędu wojskowego i przedstawił się jako kadet drugiej klasy. Po roku nauki w gimnazjum w Ufie, zdał bowiem egzamin do drugiej klasy kadetów. Z rosyjskiego i francuskiego otrzymał wtedy trójkę, a z matematyki i przyrody czwórkę. Zdaniem Hibla powinien raczej zostać matematykiem lub przyrodnikiem niż pisarzem^[24].

VII. Jota bez Przydechu zarzuca Tau, że napisał Nową baśń, by zasłużyć się dla rozwoju literatury polskiej. Hibl jednak przeczy idei ciągłego rozwoju: poezja Drużbackiej nie jest lepsza od dzieła Piotra Kochanowskiego. Wobec chaosu w dyskusji zebrani przegłosowują odwrócony, alfabetyczny porządek zabierania głosu. Pierwsze wypowiada się, nieznające swej tożsamości, Psi, w imieniu niezadowolonych ze swego szyku lub długości zdań, nieopisanych rzeczy, niewyzyskanych możliwości czasowników. Oskarżyciel zgłasza wątpliwość czy można wygrać proces, gdy się jednocześnie oskarża i sądzi. Obrońca proponuje, by powołać kogoś z bohaterów autora spoza kręgu Nowej baśni. Alfa natomiast chce, by sędzią został jego sen – spowiednika cesarskiego, z ósmego rozdziału Srebrnych orłów. Sen ten był sądzony, jest więc świadom praw i obowiązków sędziego. Nie jest wprawdzie osobą, ale jest stanem, który podlega wartościowaniu. Wreszcie, wskazuje Alfa, sen potrafiłby rozmawiać z podsądnym o rozbiciu atomu, które umożliwiło mu przybycie z przyszłości. Wybrany na sędziego Sen poszerza skład sądu o oskarżyciela i obrońcę. Chce by sąd odbył się nie nad autorem, ale pomiędzy autorem a jego dziełem. Następnie cofa sprawę do etapu śledztwa, zawiesza rozprawę i udaje się do stacji Grodiekowo i Pogranicznaja^[25].

W tym podrozdziale pojawiają się też kolejne dane o członkach zgromadzenia:

I. Bohaterom powieści uświadamia się, że dzięki Tau uzyskali drugie życie. Niektórzy jak Villafana po raz pierwszy zostali ukazani w pozytywnym świetle. Lecz jeśli będą domagać się jak najprędszego zakończenia powieści czeka ich druga śmierć, siostra sędziego Snu. Tau wyjaśnił, że nie postanowił sobie napisania Nowej baśni, tak jak nie podjął decyzji o uciecze. Do ucieczki namówili go koledzy, którzy w ostatniej chwili zrezygnowali. Z rekonstrukcji wydarzeń na stacji Grodiekowo/Pogranicznaja wynika, że chłopiec Tau oprócz tego, że oświadczył, iż jest kadetem, poinformował oficera, że zgubił dokumenty i portfel z pieniędzmi. Miał przy sobie tylko przepustkę do dentysty i imienny bilet. Oficer wypytał go o znanych sobie oficerów ze szkoły kadetów, obiecał mu eskortę dwóch kozaków do Charbina, a gdyby nie zastał tam ojca z powrotem do Władywostoku i kazał mu iść na miasto i wrócić po kilku godzinach. Chłopiec jednak już nie wrócił.

W sprawie zdarzenia wypowiadają się zgromadzeni w kolejności alfabetycznej. Alfa (Aron) jest zdania, że oficerowi nie zależało na chłopcu, pozbył się go i miał nadzieję, że nie wróci. Becie (Villafana) ucieczka chłopca przypomina jego wyprawę w nieznane, na nowy kontynent, a bunt Tau – spiskowanie przeciw zdobywcy Meksyku. Za bliskie sobie uznaje też niesnaski pomiędzy Tau a ojcem. Beta domyśla się jednak, że ojciec mógł chcieć chronić Tau przed wojenną zawieruchą. Sprawa wydaje się zagmatwana. Ojciec Tau jako mienszewik stanął po stronie admirała Kołczaka. Po jego upadku służył bolszewikom, odbudowując przemysł na Uralu. Nosił się nawet z myślą o rezygnacji z niemieckiego obywatelstwa. Beta jest zdania, że gdyby los nie skierował Tau do Charbina, kilka miesięcy później rodzina połączyłaby się ponownie. Sędzia czyni oficera ze stacji Pogranicznaja odpowiedzialnym za moralny upadek chłopca – za okłamanie pięćdziesięciorga Rosjan i Chińczyków, że jedzie do ojca, a nie, jak było w istocie, do jego przyjaciela. Gamma (Gnup) nie lubi Tau, który jęczy i żebrze przez całą podróż, a wcześniej we Władywostoku. Gamma ma mu za złe jako autorowi, że sprowadził go aż z Islandii i kazał zabić biskupa Stanisława, a może nawet lec w jego grobie, gdy Stanisław zostawał boskim Wężem Pierzastym za oceanem u Indian. Po żydożercy Gammie sędzia powołuje Alfę z Przydechem, jedynego prawdziwego Żyda w Nowej baśni. Dlatego też nadał mu przydomek odnoszący się do jego nazwiska Halewi, a nie do imienia biskupiego, Pawła de Santa Maria^[j]. Alfa z Przydechem odmawia odpowiedzi na jakiekolwiek pytanie. Sędzia próbuje zagrozić rozmówcy użyciem przymusu, na co Halewi odpowiada groźbą zakończenia powieści. Delta Bis sugeruje, że jedyne papiery, jakie miał przy sobie chłopiec Tau opiewały na syna inżyniera Parnickiego, ale Tau nie był nim, znalazł je tylko. Autor przerywa dalszą indagację. Sen zostaje złożony z urzędu, a na jego miejsce zostaje wyznaczony Ro (Ryzyko kończenia cyklu nie w najstosowniejszym momencie). Sąd przenosi się do stacji Asziche^[26].

II. Tau dotarł do Charbina, ale nie zastał w nim przyjaciela ojca, Ilji Josifowicza Gurina. Wyrusza więc jego śladem do Władywostoku pociągiem przekraczającym granicę w Asziche. Hibl oskarża Deltę Bis, że swoją wypowiedzią dopuszczającą możliwość, że to nie Tau stanął przed oficerem dyżurnym, otworzył przed bohaterami bezdenną przepaść i spowodował zamianę Snu na Ro. Książce w każdej chwili grozi koniec. Delta Bis, któremu zależy na podziale spadku i otrzymaniu jego części na prace nad wynalazkiem, podejmuje się bronić tezy, że Tau wkraczający na posterunek w czasie wojny, mógłby być wzięty za szpiega i powieszony. Żąda jednak więcej czasu na przygotowanie argumentów. Otrzymuje go, Ro zostaje zastąpiony przez Sen. Uczestnicy proszą o przerwę^[27].

III. Delta Bis występuje przeciw Tau. Używa argumentu fonetycznego: żaden Polak nie użyje litery L na oddanie dźwięku "Ł". Twierdzi więc, że Łukaszowi Żydzięcie Lambda nie przysługuje. Grozi mu wykluczenie z zebrania i w jego efekcie śmierć druga. Tau może go w każdym momencie usunąć z powieści, równałoby się to jednak kapitulacji przed jedną z czterech machin oblężniczych, które Delta Bis wytoczył przeciw tożsamości Tau z synem mienszewika i inżyniera, oddanego do korpusu kadetów, ewakuującego się do Władywostoku. Sędzia Sen domaga, by machiny się wypowiedziały.

Machina Pa uważa, że przed dyżurnym na stacji stanął samozwańczy Łżetau. Ponieważ cyfra osiem ma duże znaczenie w życiu Tau, wolałaby się nazywać: acht, eight lub ocho – czyli osiem w trzech językach z jakimi stykał się kolejno Tau przed i po ucieczce. Jego obrońca, Omega, uważa to za znaczące przejęzyczenie, potwierdzające, że Pa uznaje tożsamość Tau. Omega, wzywa Ro na pomoc, wykrzykując po rosyjsku: Ko mnie drug Roe, ko mnie^[k]. Delta Bis dowodzi, że ten cytat z powieści Sokrowiszcze gugienotow^[l] francuskiego pisarza Ponsona du Terraila, wykrzyczany po rosyjsku, świadczy o rosyjskiej tożsamości Tau. Wyjaśnia, że Łżetau przeczytał ją na półtorej roku przed swą ucieczką z Władywostoku, co zdaniem Omegi oznacza, że chłopiec sprzed ucieczki i po niej to ten sam Tau.

Łukasz Żydzięta atakuje Deltę Bis za to, że się zabawia, tworząc Łżetaua, gdy on walczy o życie. Wyraża też zdziwienie, że ostatnia część cyklu ma coraz bardziej charakter powieści fantastyczno-autobiograficznej. Hibl jest zdania, że to nadal powieść historyczna, w której jednak, zależnie od punktu z którego się patrzy, przeszłość Tau uciekającego z Władywostoku znajduje się za nim, przyszłość – przed nim, z kolei przeszłość Zagłoby uciekającego z eposu narodowego z powrotem do świata, gdzie był u możnych dziwny – jest przed nim, przyszłość – za nim. Delta Bis dowodzi, że kto przychodzi z północy, na przykład z Kolumbii, na równik, ma prawda przed sobą biegun południowy, za sobą północny, ale ma też doświadczenie północy. Spór wkracza w dziedzinę szczegółowej geografii. Omega pyta Deltę Bis o port Pontianak i rzekę Landak. Sen uznaje się za niekompetentnego i przekazuje przewodniczenie Ecie z Przydechem (księżniczce Helenie)^[28].

IV. Eta z Przydechem zapowiada zwalenie w gruzy tezy Delty Bis, że na równik można przybyć tylko z północy lub południa. Mi (Morawski) odpowiada, że przybył na to zebranie z odległości 65 lat, jak Tau z Władywostoku. Podobnie też jak Tau dotarł na dworzec z Russkowo Ostrowa, tak Mi w rok 70. trafił z 62., z epilogu powieści Inne życie Kleopatry. W epilogu tej powieści spotkał misjonarza, którego syn nieprawy Jan Wang pożyczył od Mi imię, nazwisko i osobowość. Łukasz Żydzięta wątpi, by mógł uczestniczyć w ich spotkaniu, ponieważ beta została użyta dla Villafany. Delta Bis tymczasem przeciąga rozprawę i skutecznie zmierza do przejścia od motywu ucieczki z Władywostoku w motyw podziału dziedzictwa po Aleksandrze Parznickiej. Eta z Przydechem namawia Tau do kapitulacji. Natomiast Hibl zwraca się do Delty Bis z pytaniem nad jakim to wynalazkiem pracuje. Delta Bis wykorzystuje to pytanie, by przypomnieć, że Tau oszukał podróżnych, iż jedzie do ojca.

Mi nadaremnie próbuje rozwijać motyw podróży misjonarza z Pontianaku ku przebiegającemu przez Amerykę równikowi. Gamma (Gnup) widzi upadek oporu przeciw autorowi. Odmawia współpracy. Może spokojnie umrzeć. Jest ojcem pierwszego biskupa Islandii i zawsze ktoś będzie o nim pisał. Trwa moda na poprzedników Kolumba. Inaczej rzecz się ma z Ipsilonem bez Przydechu (Iwen Słonina). Tom drugi cyklu był dla niego bardzo obciążający, uczynił zeń tchórza i impotenta. Buntuje się, ale po zlikwidowaniu Nowej baśni, pozostałby nieznanym, podejrzanym o herezję studentem Cambridge, który nikogo nie interesuje. Hibl bez cyklu byłby trzeciorzędnym bohaterem Popiołów. Delta Bis (Dobrucki) nie byłby w ogóle nikim. Dlatego nie dąży do rozwiązania spółki, lecz do przejęcia w niej jak największego pakietu udziałów. Łukasz Żydzięta, gdy mu śmierć zajrzała w oczy stał się wyznawcą autora. Załamał się też Morawski. Tymczasem ujawnia się Jan Wang pod symbolem Digammy. To on zamiast ojca opływa kulę ziemską wzdłuż równika począwszy od Pontianaku. Sędzia chce zamknąć rozdział. Protestuje Dobrucki, twierdząc, że Tau nie umiejąc dowieść, że do urzędu wojskowego, a potem między Polaków w Charbinie nie wszedł Łżetau, stawia tezę, że prawda dziejowa jest niepoznawalna. Digamma zgłasza swoje roszczenia do spadku, rozbijając wystąpienie Delty Bis^[29].

W podrozdziale zostaje ujawniona, wbrew zapowiedziom sędzi, tylko jedna nowa osoba:

I. Digamma jako postać rodem z Innego życia Kleopatry czuje się mniej zależnym od autora. Uważa za szaleństwo pisanie równocześnie Nowej baśni i powieści niby spoza cyklu. Popiera kandydaturę Homodei na przewodniczącego. Słyszał o nim, jako o znawcy krytyki literackiej, w epilogu powieści Zabij Kleopatrę, w rozmowie, toczącej się w 1829 roku, między dwoma członkami obecnego zgromadzenia. Digamma wzywa obecnych, by poszli za nim, a zostaną wyzwoleni. Iwen próbuje ustalić czy pójdą w stronę konstytucjonalizmu czy absolutum dominium. Digamma przedstawia siebie jako chrześcijańsko-demokratycznego socjalistę.

Tau ogłasza zamiar odwołania Digammy i odesłania go skąd przyszedł. Nie jest tego jednak w stanie uczynić, z uwagi na swoją autorską miłość własną. Próbuje więc postraszyć swe postaci zakończeniem powieści, w które one jednak nie wierzą, bo wciąż ją jeszcze pisze. Tau wzywa Omegę, by wystąpiła przeciw Digammie. Ten proponuje ustępstwa jeżeli Łżetau zrezygnuje z upierania się przy symbolu Tau. Wobec zlekceważenia jego propozycji Digamma wywołuje ukrywającą się dotąd Thetę i znika. Theta wspomina chwile gdy ojciec Łżetau przyniósł wiadomość, że Austriacy wziali Pieriemyszl, a chłopak zapytał: a jak to będzie po naszemu? Omega wychwytuje po raz kolejny użycie określenia Łżetau dla etapu życia Tau sprzed ucieczki z Władywostoku. Okazuje się jednak, że dla Thety fałszywy jest symbol, jakiego autor używa, a nie jego tożsamość. Theta określa autora jako Fiodora Bronisławowicza. Zostaje jednogłośnie wybrana przewodniczącą^[30].

II. W swej mowie inauguracyjnej Theta zwraca uwagę, że od thety zaczyna się zarówno grecki wyraz określający morze (thalassa) jak i śmierć (thanatos). Zapowiada śmierć drugą bohaterów powieści w morzu. Małego morza doświadczyli i Łukasz Żydzięta, panowie Parzniccy, i księża de Santa Maria, ojciec i syn. Aleksander Morawski, Zagłoba, Villafana, Atanazy Diasjusz Nikitin, Eryk Gnupson, Stanisław Szczepanowski żeglowali wiele, a jeszcze więcej Iwen i jezuita Homodei. Alfa upomina się o podkreślenie jego doświadczenia w sztuce topienia się i szeroko omawia wystąpienie Thety. Ta w końcu odbiera mu głos i zarządza wystąpienia w porządku alfabetycznym odwróconym, pierwsi stają się ostatnimi. Omega uznaje się za ciasnego prawnika oddaje swój głos Digammie lub Sanowi. Mimo oporu Omegi Theta inaczej rozmieszcza te litery w alfabecie. Wywołuje Pana Psi, który nie chce nosić imienia kończącego się na literę "a" (Psychologia, Psychoza). Kolejna, Chi, zgadza się być pochłoniętą przez morze, byleby razem z ukochanym Kappą. W przeciwnym razie na złość autorowi utopi się w stawie. Fi zwraca uwagę, że nie może zatonąć w morzu, bo skończył życie inaczej, co mogłoby skompromitować autora. Chi próbuje zmienić porządek wystąpień na chronologiczny, by przyspieszyć wypowiedź Kappy.

Kolejny jest Digamma (Wang). Narzeka na swoje pochodzenie w połowie holenderskie, po ćwierci chińskie i malajskie i przybraną tożsamość Aleksandra Morawskiego. Mi (Morawski) ubliża mu, co Digamma przyjmuje spokojnie. Współczuje temu seryjnemu nowobaśniowcowi: połączeniu mieszańca z ducha z bękartem z krwi i ciała. Theta domaga się od niego, by wypowiedział się czy utonie. Digamma zwodzi ją. Zgaduje, że autor boi się go uśmiercić, obawiając się doprowadzenia do kompromisu między ojczyźnianością a nowobaśniowością. Theta stara się przekonać go, że nowobaśniowość łączy bohaterów tej powieści, ale patriotyzm jest dla każdego sprawą indywidualna. Digamma zapytany o swój patriotyzm określa siebie jako Tymorczyka. Uważa się za patriotę i niepodległościowca. Theta z Ro starają się doprowadzić go do wyrażenia zgody na utonięcie. Theta obiecuje, że pozwoli mu żyć do lat 60. XX wieku, żeby mógł doczekać niepodległości Tymoru w ramach konfederacji z Jawą, Sumatrą, Borneo i Celebes. Wtedy upomni się o niego morze. Wzór dla jego śmierci bierze Ro od Dzety, opowiadającego o dwóch żołnierzach, którzy zabili się, choć byli katolikami bez zarzutu: Wołodyjowskim i Ketlingu. Ro chce ten polski wzór godzenia ojczyźnianości z samobójczością rozpropagować na Tymorze. Układa scenariusz: Digamma, mieszaniec szczuty przez tymorycko-indonezyjskich patriotów, zostanie zatopiony przez Portugalczyków okupujących Timor wschodni, gdy będzie walczył o jego wyzwolenie. Theta odprawia Ro, rezygnuje z dalszego przewodniczenia i wzywa do objęcia go przez autora. Autor przekazuje tę funkcję Pi Bis (Antoniemu Parznickiemu)^[31].

Potwierdza się tożsamość Fi i ujawnia tożsamość Thety i Kappy

III. Delta (ks. Daniłowicz) prosi o głos, by domagać się wyjaśnienia kto naprawdę odpowiada za Nową baśń. Pi Bis odracza eksperyment, na który zgodził się Tau i wzywa go do złożenia wyjaśnień. Tau przekazuje Pi Bis, że przed chwilą zawiesił konstytucję, wprowadził rządy autorytarne i przekazał mu je. Sam więc musi i może o wszystkim odtąd decydować. Jeśli nie będzie potrafił, wymkną mu się rządy autorytarne i już nic nie będzie od niego zależało. Pi Bis rozmyśla czy jego rządy podlegają Thecie jako śmierci. Mi upewnia się czy powieść rzeczywiście już się kończy, zakończyć miał ją bowiem ksiądz Daniłowicz, a nigdzie go nie widać. Pi kontynuuje rozmyślania nad Thetą i jej elitarnością, kiedy spostrzega, że wszyscy umilkli. Chce wrócić na swoje dawne miejsce, ale jest już zajęte przez Thetę. Zmuszony jest stanąć na mównicy i mówić. Tylko tak uratuje swoje rządy autorytarne. Mówi więc o czymkolwiek: o tym, że Tau sygnalizuje istnienie innego jeszcze autora poza sobą; o sławnym, trwającym blisko stulecie pieniactwie Dobruckich; o wysłaniu go przez jezuitów za Atlantyk po wybuchu rewolucji francuskiej; o tym że spotkał w mieście Meksyk kilkunastu Villafanów i dowiedział się od nich o spadku po Aleksandrze Parznickiej, którą to wiedzę najwyraźniej chcieli przed nim ukryć ojciec i jezuici.

Pi Bis uważa, że ich twórca jest jak Kolumb, który gdy w końcu natknie się na jakiś ląd, dowie się dokąd zmierzał. Jest zdania, że tworzywo literackie może się zbuntować przeciw twórcy, jak Jacek Soplica albo Połaniecki. Nikt przecież nie wierzy w przemianę Soplicy, ani w nieskazitelność Połanieckiego. Nowobaśniowcy też się zbuntowali skutecznie. Nikt nie uwierzy w tożsamość ich prawdziwych z tymi z Nowej baśni. Pi Bis zdaje sobie sprawę, że autor wprowadził go do powieści, by wystąpić pod jego maską, jak w Zabij Kleopatrę, potem jednak zmienił zamiar i wepchnął się sam do powieści, żeby analizować swoje dziecięce podróże po Azji w świetle wędrówek Leptynesa z Końca "Zgody Narodów" i w ten sposób zbratać się ze swoimi bohaterami w niemożności ustalenia jednoznacznie swojej tożsamości.

Rozbawiona anegdotą Pi Bis, o porucznikach, którzy zdejmowali buty, by zbratać się w bosiactwie z żołnierzami nie mającymi butów, wchodzi na mównicę Eta z Przydechem (księżna Helena). Stwierdza, że Autor pomylił się co do niej. Jej imię zaczyna się bowiem od epsilon, a nie od ety. Proponuje rozmowę o tym czy Teodozja Burr^[m] skacząc z pokładu statku do morza była bosa. Ona sama nie zginęła tak nagle. Już na kilka dni przed 18 stycznia 1505 wiedziała, że grozi jej utopienie z rąk przeciwników politycznych w rzece Wołchow. Helena przywołuje jeszcze jedną postać z twórczości Tau, idącą boso na śmierć, Markię ze Słowa i ciała, powracając w ten sposób do wątku osłabienia inwencji Tau. Jota (Itl) skarży się na użycie przez Helenę angielskiego. Ona zarzuca mu nieznajomość języka swego cesarza. Amerykanin, Aaron Burr, ojciec Teodozji, opatrzony przez Pi Bis błogosławieństwem zakonu jezuitów, ogłosił się w 1807 roku cesarzem meksykańskim. Ro prosi o oddanie mu przewodniczenia, strasząc zakończeniem powieści. Delta nie boi się, bo autor obiecał mu doniosłą rolę do odegrania pod koniec powieści. Bohaterowie zaczynają odliczać czas do końca Nowej baśni. Ro zaprasza księdza Daniłowicza na mównicę^[32].

Wyjaśnia się tożsamość Joty: