Parnall

Parnall – brytyjskie przedsiębiorstwo przemysłowe działające w pierwszej połowie XX wieku, wyspecjalizowane w produkcji samolotów oraz wyposażenia lotniczego, w szczególności wieżyczek strzeleckich dla samolotów wojskowych. Firma wywodziła się z branży wyposażenia wnętrz, lecz w okresie I wojny światowej rozpoczęła działalność na potrzeby lotnictwa, osiągając szczyt znaczenia w czasie II wojny światowej jako jeden z kluczowych dostawców uzbrojenia pokładowego dla bombowców RAF, m.in. Vickers Wellington, Armstrong Whitworth Whitley, Handley Page Halifax i Avro Lancaster.

Zakłady lotnicze Parnall wywodzą się z przedsiębiorstwa meblarskiego George Parnall & Co., działającego od końca XIX wieku w Bristolu^[1]. Firma ta, początkowo specjalizująca się w wyposażeniu wnętrz oraz produkcji elementów stolarskich, w pierwszych dekadach XX wieku stopniowo wchodziła w obszar przemysłu lotniczego, korzystając z rosnącego zapotrzebowania na wyposażenie techniczne dla rozwijającego się lotnictwa brytyjskiego. Przełomem było zaangażowanie George’a Parnalla, który dostrzegł potencjał dywersyfikacji działalności przedsiębiorstwa w kierunku produkcji lotniczej^[2].

W okresie I wojny światowej zakłady Parnalla realizowały zamówienia dla brytyjskiej Admiralicji i Ministerstwa Lotnictwa, produkując silniki lotnicze, elementy konstrukcyjne, wyposażenie kabin oraz podzespoły do samolotów wojskowych. Po zakończeniu wojny firma kontynuowała działalność w branży lotniczej, rozwijając zaplecze produkcyjne w rejonie Bristolu oraz stopniowo rozszerzając zakres kompetencji o projektowanie i montaż wyspecjalizowanych systemów lotniczych. Szczególne znaczenie miało budowanie własnych prototypów oraz współpraca z innymi brytyjskimi wytwórniami lotniczymi^[3].

W latach 20. XX wieku Parnall skoncentrował się na produkcji wyposażenia specjalistycznego, w tym instalacji uzbrojenia pokładowego i elementów konstrukcyjnych dla samolotów wojskowych. W 1929 r. firma zamknęła własny dział konstrukcyjny odpowiedzialny za opracowywanie projektów samolotów, ale przyjmowała zlecenia na budowę maszyn innych konstruktorów^[4]. W kolejnych latach firma zyskała rozpoznawalność jako producent wieżyczek strzeleckich, które stały się jej kluczowym wyrobem w kolejnych dekadach. Rozwijano konstrukcje przeznaczone do różnych typów samolotów, m.in. Hawker Demon^[5].

Po reorganizacji przedsiębiorstwa i zmianach własnościowych połowie lat 30. XX wieku działalność lotnicza była kontynuowana pod nazwą Parnall Aircraft Limited{^[6]. Zakłady w Yate, a następnie w innych lokalizacjach, stały się jednym z głównych ośrodków produkcji wieżyczek strzeleckich w Wielkiej Brytanii. Wyroby Parnalla montowano m.in. w bombowcach Vickers Wellington, Armstrong Whitworth Whitley, Handley Page Halifax oraz Avro Lancaster. Podczas II wojny światowej w zakładach produkowano elementy konstrukcji Supermarine Spitfire (kratownicę kadłuba, krawędzi natarcia skrzydeł i in.)^[7].

Pomimo ciężkich strat poniesionych w wyniku niemieckich nalotów na Yate w 1941 r., produkcja została szybko rozproszona i wznowiona w licznych zakładach zastępczych. Wytwarzano tam w szczególności nosowe, grzbietowe i ogonowe wieżyczki strzeleckie, a także elementy konstrukcyjne kadłubów bombowców ciężkich^[8].

Po zakończeniu II wojny światowej znaczenie zakładów Parnalla w przemyśle lotniczym stopniowo malało. Wraz z redukcją zamówień wojskowych i zmianami w strukturze brytyjskiego przemysłu lotniczego firma ograniczała działalność produkcyjną, koncentrując się na innych obszarach przemysłu. Od 1945 r. głównym obszarem działalności firmy stała się produkcja wyposażenia wnętrz i sprzętu pomiarowego^[9].

W okresie od I wojny światowej do końca lat 30. XX wieku zakłady Parnall opracowały i zbudowały szereg własnych konstrukcji lotniczych, obejmujących głównie samoloty wojskowe, morskie oraz maszyny eksperymentalne. Większość z nich powstała w niewielkich seriach lub jako prototypy i nie weszła do produkcji masowej, ustępując konstrukcjom konkurencyjnych wytwórni brytyjskich:

• Parnall Scout – prototypowy jednomiejscowy dwupłatowy myśliwiec przeciwsterowcowy o konstrukcji drewnianej, opracowany w 1915. Zbudowano jeden prototyp, ale samolot okazał się zbyt ciężki i wolny, w związku z czym nie został skierowany do produkcji seryjnej^[10].
• Parnall Panther (Parnall N.2A) – pokładowy dwupłatowy samolot rozpoznawczo-obserwacyjny zaprojektowany przez Harolda Bolasa, przeznaczony do operowania z lotniskowców Royal Navy. Po sporach kontraktowych produkcję seryjną przeniesiono do zakładów The British & Colonial Aeroplane Company^[11].
• Parnall Puffin – eksperymentalny amfibijny samolot myśliwsko-rozpoznawczy w układzie dwupłata, wyposażony w innowacyjny ster kierunku umieszczony pod kadłubem oraz elektroniczny rozrusznik silnika. Powstały trzy prototypy, użyte następnie do testów^[12].

• Parnall Plover – jednomiejscowy morski myśliwiec pokładowy z lat 20. XX wieku. Po testach porównawczych w Royal Navy konstrukcja została odrzucona na rzecz Fairey Flycatcher^[13]
• Parnall Possum – eksperymentalny trójpłat wyposażony w centralnie umieszczony silnik napędzający przeciwbieżne śmigła na skrzydłach za pośrednictwem wałów i przekładni. Zbudowano dwa egzemplarze^[14].

• Parnall Pixie – lekki jednomiejscowy samolot sportowy zaprojektowany pierwotnie na zawody w 1923 roku. Konstrukcja występowała w wersji jednopłata i dwupłata^[15].
• Parnall Perch – jednosilnikowy morski samolot szkolno-treningowy. Powstał jeden egzemplarz; projekt nie uzyskał zamówienia rządowego^[16].
• Parnall Peto – niewielki wodnosamolot rozpoznawczy ze składanymi skrzydłami, przeznaczony do bazowania na okrętach podwodnych^[17].
• Parnall Pike – dwu- lub trzymiejscowy dwupłatowy samolot rozpoznawczy, zdolny do operowania zarówno z pokładów lotniskowców, jak i z wody; zbudowano jeden egzemplarz^[18].
• Parnall Imp – nietypowy dwumiejscowy dwupłat z prostym dolnym skrzydłem wspornikowym i skośnym górnym płatem. Powstał jeden prototyp^[19]
• Parnall Pipit – jednomiejscowy myśliwiec morski zaprojektowany według specyfikacji Ministerstwa Lotnictwa w 1927 r. Dwa prototypy uległy zniszczeniu wskutek drgań statecznika^[20].
• Parnall Parasol – eksperymentalna maszyna z płatem parasolowym, wykorzystywana do pomiarów aerodynamicznych w locie. Zbudowano dwa egzemplarze^[21].
• Parnall Elf – lekki dwumiejscowy samolot turystyczny, produkowany w niewielkiej liczbie w zakładach w Yate. Była to ostatnia konstrukcja zaprojektowana przez Harolda Bolasa dla Parnalla^[22].

• Parnall Prawn – eksperymentalna łódź latająca z silnikiem na uchylnej gondoli nosowej. W 1930 r. prototyp dostarczono do wojskowego ośrodka testowego, nie ustalono, czy samolot kiedykolwiek wykonał lot^[23].
• Parnall G.4/31 – wielozadaniowy dwupłat z początku lat 30., przewidziany do zadań bombowych, rozpoznawczych i torpedowych. Nie wszedł do produkcji seryjnej^[24].

• Parnall Heck – jednosilnikowy dolnopłat z zamkniętą kabiną opracowany pierwotnie jako Hendy Heck. W 1935 r. wziął udział w Wyścigu o Puchar Króla^[25].

• Parnall 382 (Heck III) – szkolny samolot jednopłatowy z dwoma odkrytymi kabinami, który odbył pierwszy lot w 1939 r.^[26]

• Grzegorz Barciszewski: Samoloty wytwórni Parnall. Warszawa: Agencja Wydawnicza CB, 2025. ISBN 978-83-7339-424-7.
• Bill Gunston: World encyclopaedia of aircraft manufacturers : from the pioneers to the present day. Annapolis: Naval Institute Press, 1993. ISBN 978-1-55750-939-0. OCLC 30591915.