Piżmolot mały
| Ptenochirus minor | |
| Yoshiyuki, 1979[1] | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Podtyp | |
| Gromada | |
| Podgromada | |
| Infragromada | |
| Rząd | |
| Podrząd | |
| Rodzina | |
| Podrodzina | |
| Plemię | |
| Rodzaj | |
| Gatunek |
piżmolot mały |
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |
 | |
| Zasięg występowania | |
 | |
Piżmolot mały[3.1] (Ptenochirus minor) – gatunek ssaka, nietoperza z rodziny rudawkowatych, podrodziny Cynopterinae, jeden z trzech gatunków swego rodzaju. Długość głowy i tułowia wynosi 104–113 mm, ogon 7–12 mm. Ma ciemną głowę i rdzawą kryzę. Tułów porastają długie szarobrązowe włosy. Zasiedla lasy pierwotne i wtórne Filipin, źle radzi sobie w środowiskach zmienionych przez człowieka. Owocożerca, pożywia się głównie figami, a także bananami. Samica rodzi pojedyncze młode. Nie zagraża mu wyginięcie.
Budowa
Długość głowy i tułowia piżmolota małego wynosi pomiędzy 104 a 113 milimetrów[4], istotnie mniej niż u piżmolota dużego[5]. Długość ogona wynosi pomiędzy 7 a 12 mm. Długość ucha zawiera się w przedziale od 19 do 22 mm. Przedramię mierzy 70–78 mm, podczas gdy stopa od 18 do 22 mm. Średnia masa ciała wynosi 50,1 grama. Czyni to piżmolota małego średniej wielkości przedstawicielem swej rodziny. Występuje pewien dymorfizm płciowy w postaci samców nieco większych od samic[4].
Zwierzę ma ciemną głowę i rdzawą kryzę[4], podobnie jak niektóre krótkonoski np. krótkonosek sundajski[6]. Samce są nieco ciemniejsze od płci przeciwnej[4].
Głowa jest szeroka, zabarwiona ciemną szarością, z karkiem o długich szarobrązowych włosach[4].
Autorzy opisują pysk zwierzęcia jako umiarkowanie krótki i szeroki. Sterczą z niego krótkie, tubularne nozdrza rozbiegające się na boki, poniżej których widnieje rynienka podnosowa, sięgająca górnej wargi i kończąca się dwoma guzkami. Podobnie dwa guzki widnieją na wardze dolnej wraz z niewielką brodawką[4].
Oczy zwierzęcia mają umiarkowaną wielkość. Tęczówka jest barwy oliwkowego brązu[4], podczas gdy u piżmolota dużego jest kasztanowa czy bardziej czerwonawa[5]. Długie są natomiast zaokrąglone uszy zwierzęcia zabarwione jednolicie na szaro[4].
Nie występuje zgięcie podstawy czaszki[4], nie ma go też u innych blisko spokrewnionych nietoperzy, także z rodzajów krótkonosek[7] czy bezogoniec[8]. Umiarkowany co do głębokości, ale szeroki grzbietowo pysk silnie zagina się w czoło. Występują duże oczodoły pomimo umiarkowanej wielkości oczu, natomiast korzenie jarzmowe leżą znacznie powyżej górnej linii zębodołowej. Dobrze rozwinięta kość jarzmowa zagina się łukowato w kierunku tylnym. Autorzy wspominają jeszcze zaokrągloną mózgoczaszkę[4].
Autorzy opisują także rozdęte zachyłki paranosowe[4], podobnie jak u bezogońców[8][9] czy krótkonosków[6][10], przechodzące do tyłu na otwory zaoczodołowe, oraz wyrostek zaoczodołowy o grubej podstawie, kierujący się w kierunku tylno-bocznym. Zaznaczone jest zwężenie zaoczodołowe, a linie skroniowe łączą się w niski, ale widoczny grzebień strzałkowy. Dobrze rozwinięty jest także grzebień karkowy[4].
Od strony brzusznej podniebienie jest raczej szerokie i płaskie. Sięga ono w tył daleko za zębami i zbiega się tam z kolcem podniebiennym dotykającym grzebienia sfenoidalnego[4], jak u krótkonosków[10]. Ectotympanicum jest niewielkie, ale szerokie do przodu, od wewnątrz grodzi je długie entotympanicum. Umiarkowanie gruba kość zębowa ma dobrze zaznaczony okrągły kąt. Również posiada nagle pochylający się wyrostek dziobiasty z szerokim końcem i wyrostek kłykciowy powyżej dolnej linii zębodołowej[4]. Podejrzewano pewien dymorfizm płciowy w budowie czaszki, w szczególności kości przedszczękowej, zaznacza się w nich też zmienność międzyosobnicza, wobec której zmiany między płciami nie okazały się istotne statystycznie[11].
Uzębienie zwierzęcia autorzy opisują następująco. Jak wszystkie piżmoloty zwierzę posiada 2 siekacze, jeden kieł, 3 przedtrzonowce i pojedynczy trzonowiec w szczęce, natomiast jeden siekacz, jeden kieł, 3 trzonowce i 2 trzonowce w połówce żuchwy, w sumie 31 zębów. Spośród siekaczy szczękowych pierwszy jest długi i szpatułkowaty, a drugi mały i krótki. Idący za nimi kieł jest dobrze wykształcony, prawie prosty. Posiada on dodatkowy guzek wewnętrzny i grzbiet na wypukłej powierzchni przedniej. Leży za nim ostro zakończony pierwszy przedtrzonowiec, za którym idą wysokie prostokątne zęby policzkowe, coraz mniejsze i bardziej wydłużone w kierunku tylnym. Z zębów kości zębowej występuje jedynie drugi siekasz, głęboko podzielony, po którym następuje mały, zakrzywiony kieł. Za nim znajduje się duży, szeroki w kierunku językowo-wargowym przedtrzonowiec. Jeszcze dalej są wysokie, krótkie, prostokątne trzonowce, w kierunku tylnym coraz mniejsze, z których drugi jest kołkowaty[4].
Tułów porastają długie szarobrązowe włosy. Kryza ma kolor rdzawego brązu i różni ona samce od samic. Co więcej, samce dysponują gruczołem produkującym oleistą wydzielinę o charakterystycznym zapachu piżmowego cynamonu[4]. Podobny występuje u piżmolota dużego[5]. Klatka piersiowa i brzuch są szarobrązowe[4].
Występuje szerokie uropatagium. Natomiast ostroga jest krótka. Występuje pazur na wskazicielu. Błony skrzydeł są czarnobrązowe. Przyczepiają się one do pierwszego palca kończyny dolnej[4].
Systematyka
Nowy gatunek nietoperza opisany został pod obowiązującą do czasów obecnych nazwą w 1979 roku. Autorem opisu był japoński teriolog Mizuko Yoshiyuki. Jako miejsce typowe autor podał Baracatan, górę Talomo, Davao, Mindanao, Filipiny[4]. Holotyp to skóra i czaszka dorosłego samca (bez sygnatury) ze zbiorów Muzeum Narodowego Filipin; okaz typowy zebrano 7 lipca 1977 (Hiroyuki Morioka, Takaharu Sakane i Roger Sison)[1][12].
Piżmolot mały jest jednym z trzech gatunków z rodzaju piżmolot[13], obok piżmolota dużego[5] i Ptenochirus wetmorei[14], uznawanego wcześniej za jeden z gatunków bezogońca pod nazwą bezogoniec obrożny. Gatunek tamten obejmował jeszcze drugi podgatunek, który pozostawiono w tamtym rodzaju pod nazwą Megaerops albicollis[15]. Piżmolot jest blisko spokrewniony z rodzajami bezogoniec i krótkonosek. Tworzą one razem plemię Cynopterini, zasobne w 14 gatunków. Wraz z drugim plemieniem Balionycterini, obejmującym 17 gatunków, tworzy ono podrodzinę Cynopterinae. Jest ona jedną z ośmiu podrodzin w rodzinie rudawkowatych (Pteropodidae), obejmującej w sumie 191 gatunków[13.1].
Kladogram za Almeida et al., 2020[16], zmodyfikowany
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Nie wyróżnia się podgatunków[4].
Etymologia
Tryb życia
Autorzy wspominają o znalezieniu samca grzędującego w lesie pierwotnym na krzewie 2 m nad poziomem ziemi[4].
Cykl życiowy
Samica wydaje na świat jednego potomka. Porody przypadają synchronicznie na okres lipca i sierpnia, aczkolwiek trudno coś powiedzieć o innych miesiącach[4]. Na wyspie Leyte samice karmiące obserwowano w sierpniu[2].
Rozmieszczenie geograficzne
Piżmolot mały jest endemitem Filipin. Zasiedla on prowincję faunistyczną Mindanao, dokładniej zaś środkowe i wschodnie Wyspy Wisajskie, takie jak Samar, Leyte, Bohol, Biliran, a także wyspy Mindanao i Dinagat[4]. Zamieszkuje prawdopodobnie całą Mindanao, a dotychczas podawano go z Agusan del Norte, Agusan del Sur, Bukidnon, Compostela Valley, Cotabato, Davao del Sur, Misamis Occidental, South Cotabato, Sultan Kudarat i Surigao del Sur. Pojawiło się doniesienie z Palawanu, niemniej prawie na pewno jest ono błędne. Nietoperz ten zasiedla tereny od poziomu morza do wysokości 1600 m n.p.m.[2]
Ekologia
Siedliskiem piżmolota małego są lasy nizinne i górskie, pierwotne, ale też wtórne[2]. W przeciwieństwie do niektórych innych członków swego plemienia jak krótkonosek uprawowy[7], nie spotyka się go na terenach zmienionych ręką ludzką typu tereny rolnicze czy miasta[2].
Gatunek występuje pospolicie w lasach pierwotnych nizinnych i górskich, także w lasach mglistych. W lasach wtórnych jest względnie pospolity, aczkolwiek badanie z 2002 w zmienionym przez człowieka lesie mglistym[2] na niskich wysokościach[11] wykazało nieliczne osobniki. W lasach odrastających występuje w niewielkiej liczbie[2]. Pospolicie występuje na wysokości powyżej 1000 m n.p.m.[11] W badaniach w lesie Kayam był rzadko spotykany[19].
Zwierzę jest w większości owocożerne[4], podobnie jak inne rudawkowate[13]. Główną część jako pokarmu stanowią owoce figowca, którymi żywi się przez cały rok. Aczkolwiek nie pogardza również bananami, zarówno dzikimi, jak i uprawianymi ręką człowieka[4].
Na wyższych wysokościach piżmolot mały występuje sympatrycznie z piżmolotem dużym[2]. W badaniu z lasu Kayam tenże piżmolot duży był najczęściej spotykanym nietoperzem, a prócz dwóch piżmolotów stwierdzono także gatunki krótkonosek krótkouchy i języcznik malutki[19].
Zagrożenia i ochrona
IUCN uważa piżmolota małego za gatunek najmniejszej troski. Organizacja rozpoznała gatunek po raz pierwszy w 1996 jako gatunek niższego ryzyka / najmniejszej troski, w 2008 sklasyfikowała go już pod obecną nazwą kategorii. Ostatnią ocenę opublikowała w 2021. Ocenę uzasadniła powszechnym i pospolitym występowaniem w odpowiednich siedliskach. Jego populacja wedle IUCN wydaje się stabilna, w przeszłości spadła i może spadać wobec niszczenia siedlisk[2], a wedle innych autorów spada[19], nie jest to jednak spadek uzasadniający umieszczenie w kategorii zagrożenia. Zwierzę posiada pewne możliwości adaptacji do niektórych zmienionych siedlisk[2].
Zwierzę zasiedla liczne tereny objęte ochroną[2].
Przypisy
- 1 2 M. Yoshiyuki. A new species of the genus Ptenochirus (Chiroptera, Pteropodidae) from the Philippine Islands. „Bulletin of the National Science Museum, Tokyo”. Series A. 5 (1), s. 75−81, 1979. (ang. • jap.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 P.A. Alviola i inni, Ptenochirus minor, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [dostęp 2026-05-30] (ang.).
- Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ 83
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 12. Lesser Musky Fruit Bat, s. 68, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- 1 2 3 4 13. Greater Musky Fruit Bat, s. 68–69, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- 1 2 7. Horsfield's Fruit Bat, s. 66, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- 1 2 8. Peter's Short-nosed Fruit Bat, s. 66–67, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- 1 2 2. Javan Tailless Fruit Bat, s. 63, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- ↑ 3. Ratanaworabhan's Tailless Fruit Bat, s. 63–64, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- 1 2 9. Minute Short-nosed Fruit Bat, s. 67, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- 1 2 3 Flores i inni, Skull shape variation of lesser musky fruit bat (Ptenochirus minor) in Lumakil, Polomolok, South Cotabato, Philippines, „Extreme Life, Biospeology and Astrobiology”, 7 (2), 2015, s. 94–102 (ang.).
- ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: Ptenochirus minor. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.4) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-07-08]. (ang.).
- 1 2 N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- ↑ s. 17
- ↑ 14. Mindanao Fruit Bat, s. 69, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- ↑ 4. White-Collared Fruit Bat, s. 64, w: N. Giannini i inni, Family Pteropodidae (Old World Fruit Bats), [w:] D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy), Handbook of the Mammals of the World, t. 9. Bats, Barcelona: Lynx Edicions, 2019, s. 16-, ISBN 978-84-16728-19-0 (ang.).
- ↑ Francisca Cunha Almeida, Nancy B. Simmons, Norberto P. Giannini, A Species-Level Phylogeny of Old World Fruit Bats with a New Higher-Level Classification of the Family Pteropodidae, „American Museum Novitates”, 2020 (3950), 2020, s. 1–24, DOI: 10.1206/3950.1.
- ↑ T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 594, 1904. (ang.).
- ↑ minor, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2026-07-08] (ang.).
- 1 2 3 Glenn L. Betco, Meljan T. Demetillo, Clyde Salanatin, Archie A. Along, Alvin B. Goloran, Preliminary Assessment of Chiropteran Fauna within Kayam Forest (Inocarpus fagifer) in Barangay Pagatpatan, Butuan City, Philippines, „OALib”, 08 (03), 2021, s. 1–6, DOI: 10.4236/oalib.1107251 [dostęp 2026-05-31].