Przyprostynia

Przyprostynia

wieś
Kościół cmentarny pw. św. Stanisława Biskupa
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	nowotomyski
Gmina	Zbąszyń
Liczba ludności (2011)	911[1]
Strefa numeracyjna	68
Kod pocztowy	64-360[2]
Tablice rejestracyjne	PNT
SIMC	0917201
Położenie na mapie gminy Zbąszyń Przyprostynia
Położenie na mapie Polski Przyprostynia
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Przyprostynia
Położenie na mapie powiatu nowotomyskiego Przyprostynia
52°14′19″N 15°55′44″E/52,238611 15,928889[3]
Strona internetowa

Przyprostynia – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie nowotomyskim, w gminie Zbąszyń^[4].

Wieś jest położona wzdłuż Obry, przy wschodnim brzegu jeziora Błędno, przy szosie ze Zbąszynia do Wolsztyna^[5][6].

Nazwa pochodzi od staropolskiego określenia równiny: prostynia^[6].

Miejscowość istniała co najmniej od połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Od średniowiecza notowano ją pod dwoma nazwami polską oraz niemiecką. Pierwszy zachowany zapis nazwy wsi pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1256 (wg zachowanej kopii XVII wiecznej) kiedy to odnotowano ją pod nazwą „Predeyz”, a później także w 1311 „Prendekow”. W 1312 w łacińskim dokumencie odnotowano niemiecką nazwę we fragmencie „Brandotindorf cum suo districtu”, w 1317 ponownie odnotowana została w łacińskim dokumencie niemiecka nazwa „Brandatindorf”, a w 1319 „Brandatendorf”, 1329 „Brutnicz” (wg kopii z XVI wieku) „Brandatendorff”, 1329 „Brandatendorp”. Nazwa „Przeprostinya” pojawiła w 1338 i było w niej wzmiankowane obronne castrum czyli zamek. W 1387 odnotowano „Przeprostyna”, 1396 „Przeprostina, Przeprostinø”, 1456 „Przeprosthynya, Pretprostynya”^[7][8].

W okresie zaborów Słownik geograficzny Królestwa Polskiego odnotował miejscowość pod polską nazwą „Przeprostynia” oraz pod (niemiecką Brandorf^[8].

Okolice miejscowości były jednak zasiedlone wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W wyniku badań archeologicznych znaleziono ślady osady datowane na 950-1050. Zidentyfikowano także ślady grodziska wklęsłego datowanego na 900-1050, które miało nietypowy kwadratowy kształt. Po północnej stronie niezachowanego grodziska odkryto slady palisady długości ok. 50 metrów i szerokości 9-17 metrów^[7].

Miejscowość leżała przy historycznej granicy Wielkopolski i Dolnego Śląska. Historycznie należała do Polski, księstwa głogowskiego, a później także do Nowej Marchii. Wieś była początkowo własnością szlachecką, a przejściowo książęcą, własnością władców wielkopolskich, książąt głogowskich oraz królewską należącą do królów polskich. Od 1380 w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1456 znajdowała się powiecie kościańskim. W latach 1329-1516 była siedzibą własnej parafii, a w 1516 należała do parafii Zbąszyń^[7].

Pierwszy zachowany zapis historyczny o miejscowości pochodzi z 1256 z kancelarii księcia wielkopolskiego Przemysła I, który biorąc pod uwagę zasługi wojenne komesa Marcina przy zdobyciu grodów Przyprostynia oraz Zbąszyń, nadał immunitet kupionym przez niego włościom. Dokument księcia Przemyśla zachował się w odpisie sporządzonym po łacinie w siedemnastowiecznym kopiariuszu, a nazwy obu grodów zostały bardzo zniekształcone – „Predeyz” i „Obuzim”. W 1338 król Polski Kazimierz III Wielki biorąc pod uwagę zasługi oddane niegdyś przez wojewodę poznańskiego Przybysława Borkowica dla króla polskiego Władysława I Łokietka, a zwłaszcza przy odzyskaniu zamków Zbąszynia, Przyprostyni oraz Kopanicy, nadał wojewodzie poznańskiemu Maćkowi Borkowicowi synowi Przybysława dobra Koźmin w powiecie pyzdrskim^[7].

W 1296 po tragicznej śmierci króla polskiego Przemysła II część południowo-zachodniej Wielkopolski odziedziczył Henryk III głogowski i znalazła się ona w granicach księstwa głogowskiego. W 1311 Gerhard z Przyprostyni, wraz ze swym synem Gise, stryjem Gise, wujami Bartkiem, Gerhardem i Ottonem oświadczyli, że wzięli w lenno od ołtarza NMP w opactwie cystersów w Gościkowie-Paradyżu wieś zwaną Staropol o 74 łanach. Połowa tego lenna wrócić miało do klasztoru po śmierci wujów, a połowa zaś po śmierci Gerharda miał zostać z synem i stryjem. Zachodnią część wsi Staropol posiadać mieli na takich warunkach, że dochody z niej były dzielone pomiędzy klasztor paradyski a Gerharda. Dochody z pozostałej części wsi miały w całości pozostawać mają w ręku klasztoru, z wyjątkiem strug Otlucina i Kłonica, na których Gerhard miał prawo rybołówstwa, ale rybacy nie mieli prawa wypływać na jezioro Paklicko Wielkie ^[7].

W 1309 zmarł Henryk III głogowski. W 1312 doszło do pierwszego podziału księstwa głogowskiego – dzielnicę wschodnią, składającą się z Oleśnicy, Kluczborka oraz z ziemi kaliskiej i gnieźnieńskiej otrzymali Konrad i Bolesław. Natomiast książęta głogowscy i wielkopolscy Henryk IV Wierny (zwany też Henrykiem II) wraz z Janem ścinawskim i Przemkiem głogowskim otrzymali dzielnicę głogowską, ścinawską, żagańską i wielkopolską. W 1319 Henryk IV i Przemko odstąpili Waldemarowi margrabiemu brandenburskiemu m. in. Kopanicę, zamek zwany „Hus”, a także wieś Przyprostynia oraz Zbąszyń. W 1329 książę głogowski i wielkopolski Henryk IV uznał się lennikiem króla Czech i Polski Jana Luksemburskiego ze wszystkich swoich ziem, a w tym m. in. z zamku w Przyprostyni^[7].

W drugiej połowie XIV wieku miejscowość leżała w dobrach zbąszyńskich należących do królów polskich. W 1387 posiadaczem dóbr królewskich Zbąszyń wraz z okolicznymi wsiami w tym z Przyprostynią był kasztelan łęczycki Jan Rola z Łąkoszyna w województwie łęczyckim. Został on pozwany w sądzie ze Zbąszynia, Przyprostynia i Jabłony przez Pawła Narama z Baranowa koło Mosiny oraz jego synów Bogusława i Narama o 27 grzywien tytułem poręczenia u Żydówki (łac „Judea”) za swego brata Szczepanka, niegdyś kasztelana łęczyckiego^[7].

Od XV wieku właścicielami we wsi był wielkopolski ród magnacki Zbąskich herbu Nałęcz. W latach 1425-1440 jako właściciel we wsi odnotowany został sędzia poznański Abraham Zbąski. W 1430 toczył on spór sądowy z Mikołajem sołtysem w Przyprostyni oraz z Wyszakiem prawdopodobnie kmieciem. W 1456 syn Abrahama Stanisław Zbąski ze Zbąszynia zapisał żonie Małgorzacie po 1200 grzywien posagu oraz wiana na swoich dobrach, m. in. na Przyprostyni. W drugiej połowie XV wieku odnotowani zostali synowie Stanisława i Małgorzaty Zbąskich: w latach 1479-1489 Piotr, 1479-1489 Marcin i 1479-1515 Abraham Zbąscy bracia ze Zbąszynia. W 1479 zapisali Piotrowi altaryście w Zbąszyniu 8 grzywien czynszu rocznego od 100 grzywien sumy głównej na Przyprostyni i Pyrzynach. W 1489 Abraham Zbąski dał tymże Piotrowi i Marcinowi dobra stanowiące oprawę ich matki Małgorzaty, m. in. miasto Zbąszyń wraz z przedmieściem Przyprostynia, w zamian za miasto Kurowo (obecnie to Kurów w Małopolsce koło Lublina) wraz z okolicznymi wsiami^[7].

W XVI wieku wieś nadal należała do rodu Zbąskich. W latach 1508-1554 odnotowano Jana, 1508-1528 Łukasza, 1508-1547 Stanisława i 1508-1538 Piotra Zbąskich synów Marcina Zbąskiego. W 1508 w asystencji swojego stryja Abrahama sprzedali oni z zastrzeżeniem prawa wykupu Pawłowi plebanowi w Tomicach oraz jego kapłanom 8 grzywien czynszu rocznego na swojej wsi Przyprostynia na kwocie 160 grzywien. Czynsz ten przeznaczony był na anniwersarze i trycezymy za duszę zmarłego w 1478 chorążego poznańskiego Mikołaja z Tomic. W 1528 w podziale dóbr braci Zbąskich Przyprostynię wraz z kuźnią (łac. „minera ferri”) otrzymali Jan, Stanisław i Piotr Zbąski, a w 1531 po podziałach majątkowych braci Piotra i Jana Przyprostynia wraz z folwarkiem Przyny dostał Jan Zbąski. W 1547 kasztelan żarnowski Stanisław Zbąski dał swemu bratankowi Abrahamowi Zbąskiemu 1/4 części dóbr Przyprostynia oraz Pyrzyny (obecnie Perzyny) ^[7].

Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych dotyczące wsi. W 1510 we wsi odnotowano 19,5 łana osiadłego, połowę łana opuszczonego, 3 łany sołeckie, jeden łan natomiast należał do plebana. We wsi były trzy jazy oraz jeden jaz opuszczony. W 1530 miał miejsce pobór od 15 łanów, a dwa łany były spalone. W 1563 miał miejsce pobór od 16 łanów, 1,5 łana było prawdopodobnie zniszczone. W 1566 miał miejsce pobór od 17 łanów, 6 zagrodników, karczmy dorocznej. W 1581 pobór zapłacił Abraham Zbąski. W 1581 pobrano podatki od 17 łanów, 4 zagrodników, trzech komorników oraz od owczarza oraz od 15 owiec^[7].

Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Około roku 1779 właścicielem Przyprostyni był Edward Garczyński, potem Stefan Garczyński^[8].

Pod koniec XIX wieku Przyprostynia wchodziła w skład powiatu międzyrzeckiego^[8]. Liczyła wtedy 76 dymów (domostw) i 527 mieszkańców^[8]. Spośród nich 446 było katolikami, a 81 protestantami^[8]. Podczas powstania wielkopolskiego była utrzymywana przez powstańców, lecz często atakowana od strony Zbąszynia^[6].

W latach 1954-1968 wieś była siedzibą gromady Przyprostynia, po jej zniesieniu w gromadzie Zbąszyń. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego. W 2011 liczyła 911 mieszkańców^[1].

W Przyprostyni znajduje się zabytkowy kościół cmentarny pw. św. Stanisława Biskupa z XIX wieku, bez określonego stylu^[6][9]. Pierwszy kościół we wsi pod tym wezwaniem istniał już w 1510 roku^[8]. Przy drodze głównej stoi figura św. Jana Nepomucena z XVII wieku^[5] albo przełomu XVIII i XIX^[6], nie ujęta w rejestrze zabytków^[9].

We wsi kultywuje się kulturę ludową^[6].

W Przyprostyni od roku 1946 działa Klub Sportowy "Płomień".

Przez miejscowość przebiega czerwony znakowany szlak pieszy ze Zbąszynia przez Dąbrówkę Wlkp. do Miedzichowa^[5].

• Wesele Przyprostyńskie

• Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. III L-Q, hasło „Przyprostynia”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 1992, s. 852-855.

• Przyprostynia, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Przyprostynia, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 223 .
• K.S. "Płomień" Przyprostynia