Samodzielny Referat Techniczny

Samodzielny Referat Techniczny
Instytut Techniczny
Historia
Państwo

 Polska

Rozformowanie

1939

Organizacja
Dyslokacja

Warszawa

Podległość

Oddział II SG WP

Samodzielny Referat Techniczny (Referat Techniczny, Referat T, Instytut Techniczny) – komórka organizacyjna Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego działająca od początku lat 20. XX wieku do 1939. Zajmowała się zagadnieniami technicznymi wspierającymi pracę wywiadu i kontrwywiadu wojskowego, w tym wywiadem technicznym i przemysłowym, badaniami nad gazami bojowymi, materiałami wybuchowymi, bronią chemiczną i biologiczną, truciznami, metodami fałszowania i kopiowania dokumentów, tworzenia i wykrywania podsłuchów oraz tworzenia środków dywersji. W 1953 czworo byłych pracowników SRT, pracujących nad bronią biologiczną, zostało oskarżonych o prowadzenie eksperymentów na ludziach oraz morderstwa i skazanych na kary więzienia.

Historia Referatu

Kamienica przy Ludnej 11 w Warszawie, w której mieściła się siedziba Referatu do 1933

Pierwsza udokumentowana wzmianka o działalności SRT, wówczas funkcjonującego pod nazwą Referat Wywiadu Technicznego, pochodzi z 1921, kiedy kierownik Referatu por. Zygmunt Wojnicz-Sianożęcki zwrócił się do przełożonych z prośbą o budowę laboratorium chemicznego. Natomiast rozkaz Sztabu Generalnego z czerwca 1921, ustalający strukturę organizacyjną II Oddziału na czas pokoju, ustanawiał Referat A Techniki Wywiadu[a], podlegający Wydziałowi III Wywiadowczemu. Referat dzielił się na trzy podreferaty: A1 – wywiadu dywersyjnego, A2 – wywiadu specjalnego (chemicznego) i A3 – technicznego zaopatrywania wywiadu. Ponadto w jego skład wchodziło Laboratorium Chemiczne, Biuro Fotograficzne i Biuro Paszportowe. Kierownikiem Podreferatu A2 był Zygmunt Wojnicz-Sianożęcki. W kolejnych latach Podreferat A1 wyszedł ze struktury Referatu A, który zaczął funkcjonować pod nazwą Referatu Technicznego lub Referatu T. Siedziba Referatu T mieściła się w Warszawie przy ul. Ludnej 11[2][3][4].

W maju 1923 kierownictwo przejął mjr inż. Franciszek Sarnek. Pod jego przywództwem Referat podjął współpracę z Instytutem Badawczym Broni Chemicznej i z Departamentem Artylerii Ministerstwa Spraw Wojskowych w kwestiach wojny chemicznej. Rozpoczęto także badania biochemiczne na potrzeby wojny biologicznej[5].

Późniejszym dowódcą był mjr inż. Stanisław Kucharski (1929–1931)[6], który rozszerzył zakres zainteresowania Referatu o nowe dziedziny, m.in. o studia nad atramentami sympatycznymi i truciznami, a także położył nacisk na prowadzenie badań z dziedziny bakteriologii i toksykologii[7][8].

Siedziba Referatu w latach 1933–1939 przy ul. Wawelskiej 9 w Warszawie

Do dalszej rozbudowy Referatu doszło podczas kierownictwa mjr. inż. Ignacego Harskiego (1932–1937)[9][10][b]. Harski rozwinął badania teletechniczne, ze szczególnym uwzględnieniem podsłuchów, stworzył dział lekarsko-psychotechniczny oraz uruchomił warsztat mechaniczny. Podczas kierownictwa Harskiego zatrudnienie w Referacie wzrosło z 12 do 30 osób[12][13][8]. W 1933 siedziba Referatu została przeniesiona do nowych, większych pomieszczeń na ulicy Wawelskiej 9. Nowy budynek był specjalnie przygotowany pod laboratoria i pracownie techniczne. Znajdowały się w nim warsztaty z obrabiarkami, stolarnie i lakiernie. Wybudowano oranżerię z pracownią i suszarnią zielarską. Nowy dowódca wprowadził też bardziej zdecentralizowany model pracy – przy ekspozyturach Oddziału II i Samodzielnych Referatach Informacyjnych (SRI) stworzono miejscowe referaty techniczne. Zostały one wyposażone w sprzęt fotograficzny, chemiczny, optyczny i aparaty podsłuchowe. Umożliwiło to szybkie działanie w sprawach technicznych na miejscu, w związku z czym do centrali w Warszawie trafiały jedynie trudniejsze zadania. Ponadto pracownicy Referatu prowadzili kursy dla oficerów II Oddziału i SRI[11].

W 1935 referat wyszedł spod nadzoru Wydziału Wywiadu i uzyskał nazwę Samodzielny Referat Techniczny[14].

Stanisław Gano – ostatni szef SRT w 1939

W latach 1937–1939 dowódcą SRT był mjr dypl. Władysław Harland, a w 1939 ppłk dypl. Stanisław Gano. Planowano dalsze usamodzielnienie SRT i przekształcenie go w Instytut Techniczny, jednak zamierzeń tych nie zrealizowano ze względu na wybuch II wojny światowej[14]. W latach bezpośrednio przed wojną Referat zatrudniał niemal 70 osób[15].

We wrześniu 1939 personel SRT został ewakuowany do Rumunii, jednak jednostka ta przestała istnieć jako spójna całość. Osoby zatrudnione w dziale technicznym zostały szybko ewakuowane do Francji, gdzie przydzielono je do Sztabu Naczelnego Wodza w charakterze ślusarzy i mechaników. Pozostali pracownicy SRT przebywali w Rumunii do grudnia 1939 i byli zatrudnieni przy wytwarzaniu dokumentów i pieczęci dla Ambasady RP w Bukareszcie. Trafili oni do Francji na przełomie 1939 i 1940, część znalazła zatrudnienie w nowym Oddziale II, część przeszła do jednostek liniowych[16].

Obszary działalności SRT

Wywiad techniczny i przemysłowy. Wywiad obejmował grupy: A – broń palna, ręczna i maszynowa, artyleria, amunicja gotowa, granaty ręczne, bomby lotnicze, prochy; B – lotnictwo, aeronautyka; C – czołgi, traktory, pojazdy na gąsienicach, automobile, kolejnictwo; D – telegraf, telefon, sygnalizacja, radiotechnika, inne zastosowania fal elektromagnetycznych; E – optyka, fotografia, inne działy techniki oraz F – materiały sanitarne, organizacja i mobilizacja przemysłu wojennego[17]. W toku pracy Referat pozyskał m.in. materiały dotyczące przygotowań do wojny chemicznej we Francji i Belgii, a doświadczenia te zostały wykorzystane do rozpoczęcia produkcji masek przeciwgazowych w Polsce. Ponadto uzyskano dokładny obraz organizacji służby chemicznej w ZSRR oraz wiele szczegółów na ten temat w Niemczech i innych państwach[18].

Zabezpieczanie pomieszczeń, drzwi, szaf, teczek oraz techniki ich otwierania, montowanie alarmów i czujników. SRT zabezpieczyło m.in. szafy z tajnymi aktami w placówkach dyplomatycznych w ZSRR, Berlinie, Lipsku, Pradze i Morawskiej Ostrawie. Opracowano też plan zabezpieczenia budynku Ministerstwa Spraw Zagranicznych[19].

Aparaty przeciwpodsłuchowe i podsłuchy. Pracownicy SRT wykryli podsłuchy w konsulatach RP w Mińsku oraz Morawskiej Ostrawie, a także stworzyli plan zabezpieczenia sieci telefonicznej przed podsłuchami i budowy mobilnych stacji podsłuchowych[20].

Środki dywersji. Dział Chemiczny produkował m.in. środki dywersyjne przeznaczone do użycia na terenie ZSRR w postaci statuetek Lenina wypełnionych materiałem wybuchowym, łańcuchów do uszkadzania linii wysokiego napięcia, zapalników do wysadzania pociągów i innych obiektów, a także elementów radzieckich mundurów, w tym guzików i dystynkcji[21].

Techniki fotograficzne, w tym mikrofotografia, fotografia rentgenowska, fotografia w podczerwieni i ultrafiolecie, fotografia z ukrycia[22].

Korespondencja i dokumenty: kopiowanie i fałszowanie, otwieranie listów, tworzenie listów-pułapek, wykrywanie pisma utajonego, tworzenie atramentów sympatycznych. Dział Chemii opracował sposób przenoszenia treści utajonego pisma na zwykły papier za pomocą naświetlania światłem dziennym oraz wpisywania treści utajonej pismem maszynowym przez zastosowanie w maszynie do pisania specjalnej taśmy nasyconej roztworem atramentu sympatycznego. Opracował także trzy gatunki nowych, odpornych na wykrycie atramentów sympatycznych oraz nowe ołówki sympatyczne. Badania tej dziedzinie prowadziła przede wszystkim inż. Elżbieta Bartoszewicz-Maliszewska[23].

Ekspertyza grafologiczna, daktyloskopia, metody zbierania śladów[13].

Lulek czarny

Techniki i substancje osłabiające wolę. W Dziale Lekarsko-Psychotechnicznym pracowano nad wynalezieniem środka, który miał powodować osłabienie woli u osób przesłuchiwanych i pełnić funkcję serum prawdy. Dział wytwarzał tzw. „zastrzyki Krzewińskiego” lub „zastrzyki osłabiające wolę”. Ludwik Krzewiński, kierownik działu, był twórcą substancji używanej w zastrzykach i początkowo osobiście je wykonywał. Dla celów produkcji tych zastrzyków hodowano specjalnie rośliny: naparstnicę zwyczajną, sumak octowiec, lulek czarny i muchomory. Z nasion lulka czarnego uzyskiwano alkaloid skopolaminę, a z muchomorów – muskarynę. Ogród nadzorowała inż. agr. Zofia Wojtucka[24].

Zastrzyki te stosowano w latach 1935–1939 podczas przesłuchań osób podejrzanych o szpiegostwo i dywersję. Ich stosowanie udokumentowano między innymi w Samodzielnych Referatach Informacyjnych Dowództw Okręgów Korpusów w Brześciu nad Bugiem, Grodnie, Poznaniu oraz Toruniu. Liczba wykonanych zastrzyków oraz osób przesłuchiwanych z użyciem środków farmakologicznych nie jest znana. Zastrzyk podano m.in. kobiecie oskarżonej o szpiegostwo na rzecz ZSRR oraz dwóm osobom podejrzewanym o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Po podaniu specyfiku przyznali się oni do winy. Jeden przypadek zastosowania narkoanalizy przez kpt. dr. Krzewińskiego został dokładnie opisany przez uczestniczącego w nim biernie drugiego lekarza wojskowego[24]:

Po kilkunastu minutach przesłuchiwany zaczął się trochę pocić, po pół godzinie oznajmił, że czuje się trochę nie dobrze i że ten zastrzyk nie był od bólu głowy. Przesłuchiwany zdradzał objawy pewnej senności, na stawiane mu pytania odpowiadał powoli, jakby z trudem, krótkimi zdaniami, sugerowane mu odpowiedzi potwierdzał. Stan ten nasilał się mniej więcej w przeciągu pół godziny, po czym zaczął wracać do siebie. Gdy mu odczytano po tym jego zeznanie złożone w czasie trwania zastrzyku, on nie potwierdził tego, co zeznał.

Trucizny. Uzyskano m.in. silną truciznę z wyciągu nikotyny, proszek zawierający zarazki nosacizny oraz maść (lub płyn), której roztarcie na ciele powodowało trudne do wyleczenia owrzodzenia. Badano też wykorzystanie tlenku telluru, który po spożyciu powodował wydzielanie się z organizmu nieprzyjemnej woni, uniemożliwiającej pobyt między ludźmi[25].

Pałeczka duru brzusznego (czerwona), na zdjęciu ze skaningowego mikroskopu elektronowego

Broń biologiczna. Referat Biologiczny prowadził badania nad użyciem zarazków chorobotwórczych jako broni oraz ich indywidualnym zastosowaniem na potrzeby Oddziału II. Pracami tymi kierował kpt. dr Jan Golba. W wyniku prac uzyskano np. stukrotne zwiększenie zjadliwości toksyny botulinowej. Badano także możliwości użycia pałeczek durowych i paradurowych oraz bakterii czerwonki. Dr Gębarska-Mierzwińska opracowała metodę przechowywania zarazków za pomocą odwodnienia, udało się też znaleźć sposób namnażania bakterii tyfusu na masową skalę przy pomocy sztucznej pożywki. Pierwsze doświadczenia w zakresie wykorzystania bakterii zostały przeprowadzone na terenie Twierdzy Brzeskiej, gdzie sprawdzano oddziaływanie zarazków paratyfusowych na dwóch osobach, które w konsekwencji tego zmarły. Podobne działania zastosowano wobec dwóch osób aresztowanych przez placówki Korpusu Ochrony Pogranicza. Dr Golba był też pomysłodawcą eksperymentu dotyczącego rozprzestrzeniania bakterii w powietrzu. Na ramie podwozia samochodu zamontowano kompresor z rozpylaczem i przy jego użyciu rozpylono w kilku punktach Warszawy specjalne szczepy bakterii, a następnie sprawdzano doświadczalnie ich obecność w powietrzu[26][27].

Szkolenia dla oficerów wywiadu i kontrwywiadu. W 1935 SRT oferował kurs w ramach 18 przedmiotów: fotografii wywiadowczej, chemii wywiadowczej, elektrotechniki wywiadowczej, dywersji chemicznej, bakteriologii i toksykologii, narkotyków i trucizn roślinnych żywotnych, dywersji kolejowej, techniki druku, techniki fałszerstw dokumentów metodami fizycznymi, ekspertyzy optycznej, ekspertyzy grafologicznej, wywiadu technicznego i przemysłowego, taktyki użycia technicznych środków wywiadu, psychotechniki w zastosowaniu na rzecz służby wywiadowczej i symulowania chorób, strzelania obronnego i walki wręcz, prowadzenia samochodu, motocykla, łodzi motorowej, uruchamiania i zatrzymywania parowozu oraz łączności radiowej[28].

Śledztwo i proces w sprawie SRT

W latach 1951–1952 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego przeprowadziło śledztwo dotyczące przedwojennej działalności SRT. W listopadzie 1951 aresztowano byłych pracowników SRT: dr. Jana Golbę, dr. Alfonsa Ostrowskiego, dr Janinę Gębarską-Mierzwińską (pracowników Referatu Biologicznego) i Jana Kobusa (kierownika pracowni mechanicznej). Śledztwem objęto także byłego szefa Oddziału II płk. dypl. Tadeusza Pełczyńskiego, szefa SRT mjr. Ignacego Harskiego i kierownika Działu Lekarsko-Psychotechnicznego mjr. dr. Ludwika Krzewińskiego, ale uniknęli oni kontaktu z wymiarem sprawiedliwości PRL ze względu na pobyt za granicą[29].

Aresztowanych oskarżono o prowadzenie eksperymentów na ludziach poprzez zarażanie ich bakteriami tyfusu podawanymi w pokarmach oraz rozpylanymi w specjalnej komorze znajdującej się na terenie Twierdzy Brzeskiej. Dr. Golbę oskarżono o zamordowanie pięciu działaczy partii komunistycznej, Ostrowskiego o dwa morderstwa, Gębarską-Mierzwińską i Kobusa o współudział w morderstwach[29].

W 1953 zapadł wyrok. Golbę i Ostrowskiego skazano na 13 lat więzienia, Gębarską-Mierzwińską na 7 lat, Kobusa na 4 lata, przy czym sędzia, powołując się na amnestię z 22 lutego 1947, skrócił wyroki i zaliczył na ich poczet okres uwięzienia. Dr Jan Golba opuścił więzienie w 1955, pozostali zostali zwolnieni w ciągu roku od wyroku[29].

Kierownicy

Struktura organizacyjna

Według protokołu zdawczo-odbiorczego z 18 czerwca 1937, przy obejmowaniu przez mjr. Harlanda stanowiska kierownika SRT, Referat składał się z następujących jednostek ze wskazaniem kierowników[13]:

  • Referat Wyszkolenia – kpt. Stefan Szymanowski,
  • Referat Biologiczny – kpt. dr Jan Golba,
  • Dział Lekarsko-Psychotechniczny – kpt. dr Ludwik Krzewiński,
  • Referat Współpracy Technicznej – inż. Jan Kaźmierski,
  • Dział Optyczny – Franciszek Kiciński,
  • Dział Elektro-Mechaniczny – urzędnik kontraktowy inż. Wacław Jarmołowicz,
  • Dział Chemiczny – urz. kontr. inż. Julian Nadziakiewicz,
  • Dział Fotografii i Reprodukcji – urz. kontr. (por. art. rez.) Mieczysław Eysymont[c],
  • Dział Dokumentacji i Grafiki – urz. kontr. Dawid Sobirajczyk,
  • oficer Administracyjno-Materiałowy – por. obs. Władysław Czech.

Ponadto od 1934 w SRT działały warsztaty mechaniczne, którymi kierował Jan Kobus. W 1939 wszystkie działy nosiły miano referatów. Referat Elektro-Mechaniczny został przejęty przez kpt. inż. Zdzisława Tułodzieckiego, Dział Lekarsko-Psychotechniczny został przemianowany na Referat Lekarsko-Badawczy, Dział Dokumentacji i Grafiki na Referat Dokumentów pod wodzą kpt. Ludwika Juchniewicza, Referat Wyszkolenia na Referat Wyszkolenia, Mobilizacji i Środków Technicznych. Ponadto utworzono Referat Administracyjno-Gospodarczy[13].

Uwagi

  1. ↑ Wg T. Dubickiego szefem Referatu A był kpt. Tadeusz Puszczyński[1]. Jednak według R. Jagiełły Puszczyński dowodził Podreferatem A1[2].
  2. ↑ Wg T. Dubickiego I. Harski był dowódcą Referatu Technicznego od 1930[11]. Jednak M. Majewski wskazuje, że do 1931 Referatem dowodził S. Kucharski, a I. Harski dopiero od 1932[9]. Podobnie Dziennik Personalny podaje, że I. Harski został przeniesiony ze studiów na Politechnice Warszawskiej do II Oddziału z dniem 30 września 1932[10].
  3. ↑ Mieczysław Marian Eysymont s. Antoniego Augusta ur. 23 kwietnia 1900 w Czerniówce Wielkiej na Wołyniu, odznaczony Krzyżem Niepodległości i Srebrnym Krzyżem Zasługi[30].

Przypisy

  1. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 150.
  2. 1 2 Jagiełło 2019 ↓, s. 100–101.
  3. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 149–150.
  4. ↑ Czarnecka 2006 ↓, s. 66–67.
  5. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 151.
  6. ↑ Majewski 2021 ↓, s. 222.
  7. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 153–154.
  8. 1 2 Dubicki 2023 ↓, s. 143–150.
  9. 1 2 Majewski 2021 ↓, s. 222–223.
  10. 1 2 MSWojsk, Dziennik Personalny R. 13 nr 13 (09/12/1932), s. 423.
  11. 1 2 Dubicki 2013 ↓, s. 154–156.
  12. ↑ Majewski 2021 ↓, s. 223.
  13. 1 2 3 4 Dubicki 2013 ↓, s. 156.
  14. 1 2 Czarnecka 2006 ↓, s. 76.
  15. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 149.
  16. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 159.
  17. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 153.
  18. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 150–152.
  19. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 155.
  20. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 154-155.
  21. ↑ Cichoracki 2005 ↓, s. 411.
  22. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 157.
  23. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 158–159.
  24. 1 2 Widacki 2021 ↓, s. 20-23.
  25. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 157–158.
  26. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 158.
  27. ↑ Felsmann 2011 ↓, s. 575–576.
  28. ↑ Dubicki 2013 ↓, s. 156–157.
  29. 1 2 3 Dubicki 2013 ↓, s. 160.
  30. ↑ Eysymont Mieczysław Marian. Fundacja Obchodów 100 Rocznicy Odzyskania Przez Polskę Niepodległości. [dostęp 2025-10-06].

Bibliografia

  • Piotr Cichoracki: Niezrealizowana koncepcja osądzenia Wacława Kostka-Biernackiego. [w:] Pamięć i Sprawiedliwość 4/2 (8), s. 397–412: 2005. ISSN 1427-7476.
  • Regina Czarnecka: Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) w latach 1921–1939. Zarys organizacyjny i przegląd zawartości inwentarza. [w:] Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej nr 28, s. 64–105, Warszawa: 2006. ISSN 0137-5547.
  • Tadeusz Dubicki: Raporty mjr. inż. Ignacego Harskiego w sprawie funkcjonowania Samodzielnego Referatu Technicznego Oddziału II SG WP. [w:] Wywiad i kontrwywiad wojskowy II RP, tom XIII, red. T. Dubicki, s. 143-150, Łomianki: 2023. ISBN 978-83-7565-848-4.
  • Tadeusz Dubicki: Samodzielny Referat Techniczny (SRT) Oddziału II Sztabu Generalnego (Głównego) Wojska Polskiego. Geneza, organizacja i personalia. [w:] Kontrwywiad II RP (1914) 1918–1945 (1948), tom I, red. Z. Nawrocki, s. 149–160, Warszawa: 2013. ISBN 978-83-929271-7-4.
  • Robert Jagiełło, Działania specjalne w polityce bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej, „Res Politicae”, 11, 2019, s. 95–109, DOI: 10.16926/rp.2019.11.06.
  • Marcin Majewski: Mjr inż. Stanisław Kucharski (1891–1940) – oficer „nie do zastąpienia” kontrwywiadu wojskowego II RP. [w:] Wywiad i kontrwywiad wojskowy II RP, tom XII, red. T. Dubicki, s. 205–236, Łomianki: 2021. ISBN 978-83-7565-765-4.
  • Mariusz Zbigniew Felsmann, Mirosław Mariusz Michalski: Epidemie i zastosowanie broni biologicznej w przebiegu działań wojennych w czasach nowożytnych. [w:] Dawna medycyna i weterynaria, s. 571–590, Chełmno: 2011. ISBN 83-919037-2-9.
  • Jan Widacki, Stosowanie narkoanalizy przez polski kontrwywiad w latach 30. XX wieku, „Studia z Dziejów Prawa i Państwa Polskiego”, 24, 2021, s. 13–30, DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-24-001.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.