Stabat Mater

Stabat mater
Ilustracja
Rogier van der Weyden, Chrystus, Maryja i św. Jan (ok. 1460)
Forma muzyczna

sekwencja

Stabat mater – jedna z sekwencji wprowadzonych przez Kościół katolicki do liturgii, wykonywana w czasie wielkiego postu. Według tradycji powstała w XIII wieku, a jej autorem ma być Jacopone da Todi. Bardzo szybko rozpowszechniła się w Europie, stając się jednym z najpopularniejszych śpiewów chorałowych z tekstami o tematyce religijnej. Jak większość sekwencji, została usunięta z liturgii w XVI wieku, jednak cieszyła się tak wielką popularnością, że w 1728 roku papież Benedykt XIII formalnie zatwierdził ją jako tekst liturgiczny. W XX wieku Sobór Watykański II postanowił jednak o ponownym jej usunięciu[1]

Opis

Tekst słowny opisuje boleść matki Jezusa, Maryi, po jego ukrzyżowaniu. Stabat mater (dolorosa) po łacinie oznacza Stała matka (bolejąca).

W liturgii mariawickiej używania jest jako sekwencja w uroczystość Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny.

Tekst

Teksty dotyczące melodii gregoriańskiej

Tekst łaciński[2] Tekst polski[3]

Stabat mater dolorósa
iuxta crucem lacrimósa,
dum pendébat Fílius.

Cuius ánimam geméntem,
contristátam et doléntem
pertransívit gládius.

O quam tristis et afflícta
fuit illa benedícta,
mater Unigéniti!

Quæ moerébat et dolébat,
pia Mater, dum vidébat
Nati poenas íncliti.

Quis est homo qui non fleret,
Matrem Christi si vidéret
in tanto supplício?

Quis non posset contristári,
piam Matrem contemplári
doléntem cum Fílio?

Pro peccátis suæ gentis
vidit Iesum in torméntis,
et flagéllis súbditum.

Vidit suum dulcem Natum
moriéndo desolátum,
dum emísit spíritum.

Eia, Mater, fons amóris
me sentíre vim dolóris,
fac ut tecum lúgeam.

Fac ut árdeat cor meum
in amándo Christum Deum,
ut sibi compláceam.

Sancta Mater, istud agas,
Crucifíxi fige plagas
cordi meo válide.

Tui Nati vulneráti,
tam dignáti pro me pati,
poenas mecum dívide.

Fac me tecum pie flere,
Crucifíxo condolére,
donec ego víxero.

Iuxta crucem tecum stare,
fac me tibi sociáre
in planctu desídero.

Virgo vírginum præclára,
mihi iam non sis amára,
fac me tecum plángere.

Fac ut portem Christi mortem,
passiónis fac me sortem,
et plagas recólere.

Fac me plagis vulnerári,
fac me cruce inebriári,
et cruóre Filii.

Flammis ne urar succénsus,
per te, Virgo, sim defénsus
in die iudícii.

Fac me cruce custodíri,
morte Christi præmuníri,
confovéri grátia.

Quando corpus moriétur,
fac ut ánimæ donétur
Paradísi glória. Amen.

Stała Matka Boleściwa
obok krzyża ledwo żywa,
gdy na krzyżu wisiał Syn.

Duszę Jej, co łez nie mieści,
pełną smutku i boleści,
przeszedł miecz dla naszych win.

O, jak smutna i strapiona
Matka ta błogosławiona,
której Synem niebios Król!

Jak płakała Matka miła,
jak cierpiała, gdy patrzyła
na boskiego Syna ból.

Gdzież jest człowiek, co łzę wstrzyma,
gdy mu stanie przed oczyma
w mękach Matka ta bez skaz?

Kto się smutkiem nie poruszy,
gdy rozważy boleść duszy
Matki z Jej Dziecięciem wraz?

Za swojego ludu zbrodnię,
w mękach widzi tak niegodnie,
zsieczonego Zbawcę dusz.

Widzi Syna wśród konania,
jak samotny głowę skłania,
gdy oddawał ducha już.

Matko, coś miłości zdrojem,
spraw, niechaj czuję w sercu moim
ból Twój u Jezusa nóg.

Spraw, by serce me gorzało,
by radością życia całą
stał się dla mnie Chrystus Bóg.

Matko, ponad wszystko świętsza,
Rany Pana aż do wnętrza
w serce me głęboko wpój.

Cierpiącego tak niezmiernie
Twego Syna ból i ciernie
niechaj duch podziela mój.

Spraw, niech leję łzy obficie
i przez całe moje życie
serce me z Cierpiącym wiąż.

Pragnę stać pod krzyżem z Tobą,
z Twoją łączyć się żałobą,
w płaczu się rozpływać wciąż.

Panno Święta, swe dziewicze
zapłakane wznieś oblicze
jeden niech nas łączy płacz.

Spraw, niech żyję Zbawcy zgonem,
na mym sercu rozżalonym
Jego ból wycisnąć racz.

Niech mnie męki gwoździe zranią,
niechaj, kiedy patrzę na nią,
krew upoi mnie i krzyż.

Męką ognia nieustanną
nie daj gorzeć, Święta Panno,
w sądu dzień swą pomoc zbliż.

A gdy życia kres nastanie,
przez swą Matkę, Chryste Panie,
do zwycięstwa dojść nam daj.

Gdy ulegnie śmierci ciało,
obleczone wieczną chwałą,
dusza niech osiągnie raj.

Pełne przekłady na język polski

Na polski tekst sekwencji przekładano wielokrotnie, m.in.:

Utwory pochodne

Istnieje także znacznie mniej znany wiersz, również przypisywany Jacoponemu, Stabat mater speciosa, opisujący narodziny Jezusa[15].

Opracowania muzyczne

Tekst sekwencji opracowywało wielu kompozytorów, m.in.:

XV–XVI w.

  • Orlando di Lasso, Stabat mater dolorosa na 8 głosów ze zbioru Sacrae cantiones (wyd. 1585)
  • Giovanni da Palestrina
    • Motet Stabat mater na 8 głosów (XVI w.)
    • Motet Stabat mater na 12 głosów (XVI w.)
  • Josquin des Prés, Stabat Mater na pięć głosów (XV/XVI w.) do melodii cantus firmus: Comme femme desconfortée

XVII w.

  • Marc-Antoine Charpentier
    • Stabat mater pour des religieuses na głos i basso continuo (XVII w.)
    • Stabat mater dolorosa na haute-contre (kontratenor), tenor, bas i basso continuo H.387, nr 8 ze zbioru Méditations pour le Carême
  • Giovanni Felice Sances, Stabat mater dolorosa na głos i continuo (1638)

XVIII w.

  • Antonio Caldara, Stabat mater g-moll na chór, solistów SATB, dwa puzony, orkiestrę smyczkową i basso continuo (XVII/XVIII w.)
  • Joseph Haydn, Stabat Mater, Hob.XXbis na chór, solistów i orkiestrę (1767)
  • Wolfgang Amadeus Mozart, Stabat mater na chór SATB K.33c (przed 1766), zaginione
  • Luigi Boccherini, Stabat Mater (1781 jako G.532a, rew. 1800 jako G.532b, op. 61)
  • Giovanni Battista Pergolesi, Stabat Mater na sopran, alt, orkiestrę smyczkową i basso continuo P.77 (1736)
  • Alessandro Scarlatti
    • Stabat mater [I] na sopran, alt, dwoje skrzypiec i basso continuo (1724)
    • Stabat mater [II] (1715)
    • Stabat mater [III] na cztery głosy (1723), zaginione
  • Domenico Giuseppe Scarlatti, Stabat mater na 10 głosów (1715–1719?)
  • Agostino Steffani, Stabat mater na 6 głosów, orkiestrę smyczkową i basso continuo (przed 1728)
  • Giuseppe Tartini, Stabat mater na 3 głosy (1769)
  • Antonio Vivaldi, Stabat Mater RV 621 na kontralt, basso continuo i orkiestrę smyczkową (1727)
  • Józef Zeidler, Stabat Mater na solistów SATB, chór i orkiestrę (1790)

XIX w.

  • Antonín Dvořák, Stabat Mater, op. 58 na chór, solistów i orkiestrę symfoniczną (1876–1877)
  • Józef Elsner, Stabat Mater op. 93 na głosy solowe, chór i orkiestrę (1848)
  • Charles Gounod, Stabat mater na chór i orkiestrę symfoniczną (1867)
  • Zoltán Kodály, Stabat mater na chór męski (1898)
  • Ferenc Liszt, Stabat mater dolorosa, ustęp z części III oratorium Chrystus, S.3, R.478 (1862–1867)
  • Gioacchino Rossini, Stabat Mater na chór, solistów SSTB i orkiestrę symfoniczną (1832–1841)
  • Franz Schubert
    • Stabat Mater g-moll (Małe) D.175 (1815), korzysta jedynie z 4 pierwszych tercyn tekstu
    • Oratorium Stabat Mater f-moll na chór, solistów STB i orkiestrę symfoniczną D.383 (1816), w parafrazie niem. Friedricha Gottlieba Klopstocka
  • Giuseppe Verdi, Stabat Mater na chór i orkiestrę symfoniczną, nr 2 ze zbioru Quattro pezzi sacri (1896–1897)

XX w.

  • Lennox Berkeley, Stabat mater na solistów i orkiestrę kameralną, op. 28 (1947), zorkiestrowane później przez Michael Berkeley jako op. 28a (1978)
  • Ernő Dohnányi, Stabat mater na chór dziecięcy (żeński lub męski) i orkiestrę op. 46 (1952–1953)
  • Miłosz Magin, Stabat Mater na orkiestrę smyczkową i kotły (1972),
  • Stanisław Moryto, Stabat Mater na sopran, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (1999)
  • Roman Padlewski, Stabat Mater na chór mieszany (1939)
  • Vincent Persichetti, Stabat Mater na chór i orkiestrę (1963)
  • Arvo Pärt, Stabat mater na chór SAT i orkiestrę smyczkową (1985, rew. 2008)
  • Krzysztof Penderecki, Stabat Mater na 3 chóry i 48 głosów (1962), korzysta jedynie z 6 pierwszych tercyn tekstu; włączone do części II Pasji wg św. Łukasza (1963–1966)
  • Francis Poulenc, Stabat Mater na chór, sopran i orkiestrę symfoniczną (1950–1951)
  • Marian Sawa, Stabat Mater na chór mieszany (1981)
  • Bogusław Schaeffer, Stabat Mater na sopran, alt, chór mieszany, smyczki i organy (1983)
  • Kazimierz Sikorski
    • Stabat Mater [wersja I], oratorium na bas, chór mieszany i organy (1943)
    • Stabat Mater [wersja II], oratorium na cztery głosy solowe, chór i wielką orkiestrę (1950)
  • Charles Villiers Stanford, Kantata symfoniczna Stabat mater na podwójny chór SATB, solistów SATB i orkiestrę symfoniczną op. 96 (1907)
  • Karol Szymanowski, Stabat Mater op. 53 (1925–1926), w tłum. pol. Józefa Jankowskiego
  • Virgil Thomson, Stabat Mater na głos i kwartet smyczkowy (lub fortepian) (1931), aranż. na głos i orkiestrę smyczkową (1981)

XXI w.

  • Zbigniew Bujarski, Stabat Mater na chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (2000)
  • Grzegorz Duchnowski, Stabat Mater na sopran, chór mieszany, orkiestrę smyczkową i perkusję (2015)
  • Marta Śniady, Stabat Mater na chór mieszany a cappella (2013)
  • Józef Świder, Stabat Mater na chór mieszany (2007),
  • Artur Zagajewski, Stabat Mater na cztery chóry i orkiestrę kameralną (2012)
  • Ignacy Zalewski, Stabat Mater, kantata sceniczna z prologiem na głos żeński, tenor, perkusję, chór mieszany i zespół instrumentalny (2017–2018)

Przypisy

  1. ↑ Muzyka o cierpieniu i nadziei. O najpiękniejszych Stabat Mater - Dla Kultury [online], 3 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-13].
  2. ↑ Stabat Mater dolorosa (tekst łaciński i polski). brewiarz.pl. [dostęp 2026-02-09].
  3. ↑ 146. Stała Matka Boleściwa. spiewniksiedleckiego.pl. [dostęp 2026-02-09].; zbiorowy: Śpiewnik kościelny. Jan Siedlecki (oprac.), Karol Mrowiec (red.). Wyd. XXXVII. Wydawnictwo Św. Krzyża w Opolu, 1982, s. 84-85.
  4. ↑ Hortulus animae. Kraków: po 1585, s.  140rv.
  5. ↑ Stanisław Grochowski: Hymny kościelne. Kraków: 1598, s. 21v–22.
  6. ↑ Stanisław Serafin Jagodyński: Pieśni Katholickie nowo reformowane Z Polskich na Łacińskie a z Łacińskich na Polskie przełożone niektóre też nowo złożone. Kraków: 1695, s. 72–74.
  7. ↑ Roman Mazurkiewicz. Pierwsza polska tłumaczka Stabat Mater dolorosa. „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Logopaedica”. IV, s. 328-329, 2011. [dostęp 2026-02-09].
  8. ↑ Antoni Kitkiewicz (tłum.): Hymny ojców świętych i wielkich w Kościele mężów z brewiarza i mszału. Wilno: 1848, s. 107-110.
  9. ↑ Ignacy Hołowiński: Pielgrzymka do Ziemi Świętéj. 1853. s. 337-338.
  10. ↑ Antoine-Frédéric Ozanam: O poezyi włoskiéj w średnich wiekach jako źródle do Boskiéj Komedyi Danta. Seweryna Duchińska (tłum.). 1857, s. 177-178 (przypis).
  11. ↑ Franciszek Albin Symon (tłum.): Hymny kościelne. Warszawa: 1901.
  12. ↑ Leopold Staff (tłum.). Stabat mater. „Verbum”. z. 2, s. 297-300, 1938.
  13. ↑ Celniejsze hymny kościelne. Tadeusz Karyłowski (tłum.), Stanisław Windakiewicz (przedm.). Wilno: 1922, s. 24-26.
  14. ↑ Stabat mater dolorosa. staropolska.pl. [dostęp 2026-02-09].
  15. ↑ Muza łacińska. Antologia poezji wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej (III-XIV/XV w.), opr. ks. M. Starowieyski, Wrocław 2007, s. 555.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.