Stara Grabownica

Stara Grabownica
wieś
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Powiat

ostrowski

Gmina

Ostrów Mazowiecka

Liczba ludności (2021)

383[1][2]

Strefa numeracyjna

29

Kod pocztowy

07-300[3]

Tablice rejestracyjne

WOR

SIMC

0517051[4]

Położenie na mapie gminy wiejskiej Ostrów Mazowiecka
Mapa konturowa gminy wiejskiej Ostrów Mazowiecka, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Stara Grabownica”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Stara Grabownica”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Stara Grabownica”
Położenie na mapie powiatu ostrowskiego
Mapa konturowa powiatu ostrowskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Stara Grabownica”
Ziemia52°46′23″N 21°52′59″E/52,773056 21,883056[5]
Ligawka wykonana przez Stanisława Zadrożnego z Grabownicy Starej, Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie

Stara Grabownica – wieś sołecka[6] w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Ostrów Mazowiecka[4][7]. Obok miejscowości przepływa rzeczka Struga, dopływ Broku.

Historia

Wieś powstała w XV wieku[8]. W XVI wieku w Grabownicy istniało wójtostwo[9.1]. W XVIII wieku wieś należała do klucza brokowskiego dóbr biskupów płockich[10.1].

W XVIII wieku biskupi płoccy sprowadzili do swoich wyludnionych oraz zniszczonych epidemiami i wojną północną dóbr (w tym do Grabownicy) Kurpiów z Puszczy Zielonej[9.2]. Ludwik Krzywicki w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wprost określił wieś jako kurpiowską. Biskup płocki Andrzej Chryzostom Załuski 4 lutego 1730 nadał przywilej Janowi, Wojciechowi i Mateuszowi Deptułom, Pawłowi Żegocie, Szymonowi Kulasikowi i Józefowi Borkowskiemu na osadnictwo w Nagoszewie i Grabownicy. Pozwolił wybierać spośród siebie wójta, dziać barcie w puszczy. Bartnicy mieli podlegać staroście bartnemu w Brańszczyku. Zwolnił osadników z pańszczyzny, podatków i dziesięcin. Osadnicy mogli sprzedać grunta i wyprowadzić się z dóbr biskupich. Czynsz kapitule płockiej mieli zacząć płacić 11 listopada 1734, początkowo po 30 złp każdy, a od 1736 po 60 złp rocznie z włóki chełmińskiej. Dodatkowo mieli obowiązek oddawać rączkę miodu z boru, płacić 1 złp kunowego oraz po 3 jarząbki od strzelby za prawo polowania (ale nie na dzikiego zwierza). Przywilej potwierdzili biskupi płoccy: Antoni Sebastian Dembowski 15 lipca 1738 i Krzysztof Hilary Szembek 25 maja 1791[11].

Kolejny przywilej dla Grabownicy i Nagoszewa wydał 25 maja 1748 bp Antoni Sebastian Dembowski. Adresatami przywileju byli Marcin, Andrzej, Adam i Jan Ponichterowie, Andrzej Pruski, Paweł Deluga, Marcin Rosiński, Jan Bobrownicki, Kazimierz Kiberski i inni. Warunki były podobne jak w przypadku przywileju z 1730[12]. W 1750 w Grabownicy mieszkało 12 osadników[10.2]. W 1773 we wsi istniało 18 zagród[9.3], w tym 16 należących do Kurpiów[13].

W 1796 do ksiąg pułtuskich jurysdykcji biskupiej wpisano postanowienie, że w Grabownicy nie można już było tworzyć nowych siedlisk, bowiem skończyła się ziemia wyznaczona do zagospodarowania. Nowi osadnicy, którzy nadal przybywali w okolice, niszczyli biskupie bory, by uzyskać nowe grunty. Zakazano więc przyjmowania nowych osadników, a już zamieszkałym zakazano wybierania drewna z borów, dziania barci w dowolnie wyznaczonych drzewach i posiadania strzelb bez przywileju. W rosnącej liczbie osadników, w tym Kurpiów, i ich działaniach, biskupi płoccy zaczęli widzieć zagrożenie swoich interesów i zmniejszenie dochodów z gospodarki leśnej[10.2].

W 1804 w Grabownicy było 28 osad rolnych. W 1820 30 gospodarzy opłacało czynsz naddzierżawcy ekonomii Brok. We wsi mieszkało też 2 chałupników, komornik i szynkarz. Łącznie Grabownicę zamieszkiwały 194 osoby, w tym 4 Żydów. Płacili na utrzymanie szkoły w Ostrowi, choć nie posyłali tam dzieci z powodu dużej odległości. Choć prosili o możliwość utrzymania własnym kosztem nauczyciela i drzewo na budowę własnej szkoły, ich prośby nie spełniono[11]. W 1827 w rządowej wsi Grabownica, należącej do województwa płockiego, obwodu i powiatu ostrołęckiego oraz parafii Brok, było 31 domów, w których mieszkało 220 osób[14].

W 1856 wieś urządzono kolonialnie. Przed tym procesem w Grabownicy mieszkało 33 gospodarzy i 11 chałupników. Wieś objęła powierzchnię 1074 mórg, utworzono 33 osoby rolne po 27 mórg, 11 zagrodniczych liczących 2–4 morgi, osadę kowalską, 2 karczmy i osadę leśną o powierzchni 15 mórg. Ustalono wysokość czynszu na 363 ruble 58 kopiejek rocznie i podzielono wieś na Starą i Nową Grabownicę[11]. W 1855 we wsi notowano 44 zagrody i 363 mieszkańców[9.4]. Adam Zakrzewski w 1887 włączył Grabownicę do grupy południowej wsi kurpiowskich, czyli osad kurpiowskich położonych w Puszczy Białej[15].

W okresie międzywojennym Grabownica Stara leżała w województwie białostockim, w powiecie ostrowskim, w gminie Poręba. Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 wieś zamieszkiwało 330 osób, wszystkie polskiej narodowości i wyznania rzymskokatolickiego. Było tu 58 budynków mieszkalnych[16]. W latach 1925–1954 wieś była częścią miasta Ostrów Mazowiecka[17][18].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego.

Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 we wsi istniało 112 gospodarstw domowych. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 wykazał 363 mieszkańców, zaś Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021 – 383 osoby. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców wzrosła o 7%[19].

W okresie międzywojennym istniało Nadleśnictwo Grabownica wydzielone w 1929 z części Nadleśnictwa Ostrów Mazowiecka. W 1973 zostało ponownie włączone do dawnego nadleśnictwa[20].

Przez Starą Grabownicę przebiega trasa rowerowa im. Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego łącząca Ostrów Mazowiecką i Brok[21]. We wsi znajdował się pomnik Związku Strzeleckiego, zniszczony przez władze PRL w latach 50. XX wieku i odbudowany w 2008[22][23].

Wierni kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Chrystusa Dobrego Pasterza w Ostrowi Mazowieckiej[24].

Wieś jest częścią tzw. grupy ostrowskiej Puszczy Białej[9.5].

Sołtysem sołectwa Stara Grabownica jest Mariusz Fabijański[25].

Przypisy

  1. ↑ Wieś Stara Grabownica w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2024-12-18], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2024-12-18].
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1191 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. 1 2 GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 128134.
  6. ↑ Strona gminy, sołectwa
  7. ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
  8. ↑ Maria Żywirska, Kurpie w Puszczy Białej, „Etnografia Polska”, 11, www.cyfrowaetnografia.pl, 1967, s. 195 [dostęp 2025-09-27].
  9. Maria Żywirska, Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura, Warszawa 1973.
    1. ↑ S. 84.
    2. ↑ S. 48.
    3. ↑ S. 52.
    4. ↑ S. 58.
    5. ↑ S. 151.
  10. Adam Czesław Dobroński, Brok w XVIII wieku. Próby przełamania kryzysu, [w:] Józef Kazimierski (red.), Brok i Puszcza Biała. Przeszłość – środowisko geograficzne, kulturowe i przyrodnicze, Ciechanów 1989.
    1. ↑ S. 44.
    2. 1 2 S. 46.
  11. 1 2 3 Ludwik Krzywicki, Grabownica, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 2, dir.icm.edu.pl, 1881, s. 782 [dostęp 2025-09-27].
  12. ↑ Benon Dymek, Przywilej lokacyjny biskupa płockiego Antoniego Sebastiana Dembowskiego w sprawie osadnictwa wsi w Puszczy Białej z 1748 r., „Rocznik Mazowiecki”, 22, 2010, s. 144–145.
  13. ↑ Aneks 2. 1773. Tabela generalna miast, wsi, osiadłości, inwentarza folwarcznego, sprzężajów, wysiewów, robocizn, sian, młynów, karczem, czynszów, danin, dzierżaw, intrat z dóbr stołowych, spławu do Gdańska z dóbr zanarwianych biskupstwa płockiego (fragment), [w:] Józef Kazimierski (red.), Brok i Puszcza Biała. Przeszłość – środowisko geograficzne, kulturowe i przyrodnicze, Ciechanów 1989, s. 576.
  14. ↑ Tabella miast, wsi, osad, Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowćy Spraw Wewnętrznych i Policyi, t. 1: A–Ł, Warszawa 1827, s. 147 [dostęp 2025-08-30].
  15. ↑ Adam Zakrzewski, Z Puszczy Zielonej. Materyjały do etnografii polskiej, „Wisła”, 1, 1887, s. 76 [dostęp 2025-10-09].
  16. ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. 5: województwo białostockie, 1924, s. 59.
  17. ↑ Dz. U. z 1925 r. Nr 30, poz. 211 (ISAP)
  18. ↑ Uchwała Nr VI/10/11/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu ostrowskiego; w ramach Zarządzenia Nr Or. V-0/1/54 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia 29 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia 4 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 11, Poz. 67)
  19. ↑ Wieś Stara Grabownica (mazowieckie) » mapy, GUS, nieruchomości, regon, kod pocztowy, atrakcje, edukacja, kierunkowy, demografia, zabytki, tabele, statystyki, linie kolejowe, liczba ludności, drogi publiczne [online], Polska w liczbach [dostęp 2025-09-27].
  20. ↑ Historia Nadleśnictwa Ostrów Mazowiecka [online], ostrow.warszawa.lasy.gov.pl [dostęp 2025-09-27].
  21. ↑ Strona ostrowmaz.pl. [dostęp 2019-10-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-27)].
  22. ↑ Grabownica – Gmina Ostrów Mazowiecka [online], www.gminaostrowmaz.home.pl [dostęp 2025-09-27].
  23. ↑ Redakcja, Społeczna walka o pamięć w Ostrowi Mazowieckiej » Strona 3 z 3 » Historykon.pl [online], Historykon.pl, 12 czerwca 2015 [dostęp 2025-09-27].
  24. ↑ Opis parafii na stronie diecezji
  25. ↑ IDcom.pl, Biuletyn Informacji Publicznej – Urząd Gminy w Ostrowi Mazowieckiej [online], bip.gminaostrowmazowiecka.pl [dostęp 2025-09-27].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.