Tatarzy w Polsce

Tatarzy

Tatarlar

Polskie Tatarki tańczą taniec narodowy w Krakowie
Populacja	495 do 3 tys.
Miejsce zamieszkania	Polska (Województwo podlaskie, Warszawa, Gorzów Wielkopolski, Gdańsk, Trzcianka)
Język	polski
Religia	większość islam sunnicki, mniejszość katolicyzm[1]
Grupa	Tatarzy krymscy

Tatarzy polscy (krym. lipka tatarları) – część obywateli i mieszkańców Polski, którzy są Tatarami krymskimi, Tatarami lipkami, których potomkowie wyemigrowali z Chanatu Krymskiego do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a następnie do Rzeczypospolitej Obojga Narodów^[2].

Polscy Tatarzy, którzy wyemigrowali z Chanatu Krymskiego i stepów Kipczackich, są uważani za część narodu krymskotatarskiego.^[3]

W 1397 r. książę litewski Witold osiedlił przybyszów z Krymu — kilkaset rodzin Tatarów krymskich i Karaimów — w pobliżu swojej rezydencji w miasteczku Trakai, malowniczo położonym nad brzegiem szerokiego jeziora niedaleko Wilna. O książętach litewskich do dziś przypominają potężne mury i wieże zamku w Trokach, a także potomkowie jego dawnych strażników — Tatarów i Karaimów, którzy dzięki swojej męstwu i wierności byli znani jako dzielni wojownicy i stanowili gwardię księcia, strzegąc jego spokoju. Oprócz swojej rezydencji książę Witold osiedlił przybyszów z Krymu również w innych miejscowościach swojego państwa — w pobliżu Kowna, Mińska, Lidy, Grodna, Łucka (gdzie również znajdowała się rezydencja książęca), a także wzdłuż granicy z państwem krzyżackim.

Kolejna fala Tatarów przybyła wkrótce — w latach 1398-1399 wraz z chanem Złotej Ordy Tokhtamyshem, który poniósł klęskę w walce o tron w swojej ojczyźnie. Politykę angażowania synów stepu do ochrony kontynuowali również następcy Witolda. Tak więc na początku XV wieku książę Świdrygiełło zatrudnił do służby w swojej armii kolejne 3000 Tatarów i Nogajów. Litewscy Tatarzy dzielnie walczyli z rycerzami Zakonu Krzyżackiego w słynnej bitwie pod Grunwaldem w 1410 r. Liczba Tatarów w Wielkim Księstwie Litewsko-Ruskim w ciągu tego stulecia stale rosła dzięki przesiedleńcom z upadającej Złotej Ordy.

Ten lud przez długi czas zachowywał własny podział społeczny: istniała własna arystokracja, równorzędna pod względem praw z polską szlachtą; jej przedstawiciele nosili tytuły: bek, oglan, sułtan, aga, sejid. Sułtanami nazywano przedstawicieli dwóch najbardziej szanowanych rodów: Ostryńskich i Punskich. Tatarzy o niższym statusie odpowiadali drobnej szlachcie. Posiadali ziemię, byli zwolnieni z podatków i zobowiązani do służby wojskowej.

W nowym miejscu Tatarzy zadomowili się, a z czasem sami zaczęli nazywać się imieniem kraju, który udzielił im schronienia. W języku krymskotatarskim Litwa nazywa się Libka (Lipka) i tak właśnie zaczęli nazywać się Tatarzy, którzy znaleźli nową ojczyznę na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jednak na początku swojej historii nazywali siebie po prostu bisurmanami, a swoją wiarę — bisurmańską.

Wkrótce potomkowie przesiedleńców zaczęli mówić językami lokalnej ludności – polskim, białoruskim i ukraińskim – oraz żenić się ze słowiańskimi kobietami. Jedyne, czego mocno się trzymali, to wiara ojców – islam, dzięki czemu przetrwali do naszych czasów jako odrębny naród i nie rozpłynęli się w szerokim morzu słowiańskim. W połowie XVI wieku dla tureckiego sułtana Sulejmana Pięknego (tego samego, którego czwartą żoną była Roksolana) nieznany autor napisał dzieło zatytułowane „Risāle-yi Tatar-i Leh” („Wiadomości o Tatarach w Polsce”), w którym między innymi zaznaczył, że w Rzeczypospolitej istniało wówczas około stu tatarskich osad z meczetami. Pod koniec tego samego stulecia meczetów było już około 400. Przy nich otwarto również szkoły medresy.

Na terenie współczesnej Ukrainy Tatarzy-Lipka mieszkali zarówno na zachodzie, jak i na wschodzie. Jeśli na zachodzie strzegli rezydencji książęcych, to na wschodzie – niespokojnych granic w pobliżu Dzikiego Stepu. Tatarzy przez cały czas byli znani jako zręczni jeźdźcy. Poza tym wykorzystywano ich jako dyplomatów, tłumaczy i ambasadorów w krajach islamskich na wschodzie. Tam byli swoimi, co ułatwiało stosunki dyplomatyczne polskim królom.

W tym czasie na ziemiach Rzeczypospolitej mieszkało około 100 tysięcy Tatarów. Na ziemiach ukraińskich ich osady istniały na Wołyniu, na ziemiach książąt Ostrogskich (gdzie Konstanty Ostrogski osiedlił ich na początku XVI wieku) – w Ostrogu, Starokostiantynie, Horowie, Majdanie-Labunie, Rozwazhi, Podlużżu, Polonnim. Meczet w Ostrogu działał od 1565 r. W „Akty podziału Ostrogu” między synami księcia Wacława-Kostyntyna Ostrogskiego z początku XVII w. wspomina się o kilkudziesięciu tatarskich podwórkach.

Jednak burzliwy dla naszych ziem XVII wiek spowodował zmniejszenie ich liczebności: z ogarniętej powstaniem kozackim Ukrainy Tatarzy zaczęli powracać na Krym lub na ziemie tureckie, a do tego odpływu przyczyniło się również rozpoczęcie prześladowań religijnych muzułmanów ze strony polskiego rządu w celu ich nawrócenia na chrześcijaństwo. Na początku XVIII wieku w Rzeczypospolitej pozostało 30 tysięcy Tatarów lipków.

Po rozbiorach Rzeczypospolitej pod koniec XVIII wieku Tatarzy lipka znaleźli się w granicach nowych państw: Prus, Austrii i Imperium Rosyjskiego, które podzieliły między siebie ziemie polskie. Jednak nowe władze również wykorzystały tradycje wojskowe Tatarów. W ramach armii rosyjskiej utworzono tatarski pułk konny, a w wojskach Napoleona istniał tatarski szwadron konny. Po przywróceniu niepodległości Polski w 1919 r. utworzono również tatarską jednostkę konną.

Już w 1911 roku na Wołyniu, w Ostrogu i wsi Juwkivtsi, mieszkało około 340 muzułmanów, którzy nazywali siebie „mahometanami”. Działała tam biblioteka i meczety, których imamowie byli zatwierdzani przez Tawryckie Mahometanckie Zarząd Duchowny. W latach pierwszej wojny światowej meczet w Yuvkivtsi znalazł się pod nadzorem policji, ponieważ do wsi przybyli Tatarzy, którzy odwiedzali Imperium Osmańskie. Władze Imperium Rosyjskiego zaczęły podejrzewać ich o nawoływanie do antyrosyjskiego powstania. W międzywojennej Polsce, do której weszły ziemie wołyńskie, społeczności te nadal istniały; co więcej, społeczności muzułmańskie w Polsce otrzymywały finansowanie z budżetu państwa. Ich ostateczny upadek nastąpił w latach II wojny światowej i spowodowanej nią migracji ludności. W miejscach ich osadnictwa na Ukrainie niewiele już przypomina o znikniętym narodzie. Być może jedynie w cechach antropologicznych mieszkańców obecnie słabo zaludnionej wsi Yuvkivtsi nadal widoczna jest domieszka mongoloidalna. W Ostrogu jedna z ulic nosiła nazwę Tatarskiej, a do naszych czasów zachował się stary cmentarz, na którym ostatnie pochówki datowane są na lata 20. XX wieku.

Pozostała jednak pamięć o chwalebnej przeszłości, a także rękopisy, które, jak powiedział klasyk, nie palą się. Tatarzy-lipkowie zapoczątkowali cały szereg zjawisk, bez których nie możemy sobie dziś wyobrazić dawnej kultury Rzeczypospolitej. W XVII wieku lekka kawaleria, składająca się z Tatarów, otrzymała nazwę ułanów, pochodzącą od tatarskiego słowa oğlan, które można z grubsza przetłumaczyć jako „dobry młodzieniec” — tak nazywano młodych przedstawicieli tatarskiej arystokracji.^[4]

Po II wojnie światowej znaczna część (około trzech tysięcy) Tatarów i Karaimów wyjechała z przyłączonych do ZSRR dawnych ziem polskich do Polski w nowych granicach, w których pozostały dwie tatarskie wioski — Bohońki i Kruśniańce. Do naszych czasów zachowało się kilka meczetów tatarskich w Polsce, na Litwie i Białorusi, jednak żaden nie przetrwał na Ukrainie.

Po 2014 roku, w związku z aneksją Krymu przez Rosję, rozpoczęła się nowa fala migracji do Polski.

Genetycznie i historycznie polscy Tatarzy (Lipkowie) są znacznie bliżsi Tatarom krymskim niż kazanskim.

Pomimo tego, że wszystkie te grupy mają wspólne korzenie w Złotej Ordzie, drogi kształtowania się ich genofondu znacznie się rozeszły. Badania genetyczne (w szczególności analiza chromosomów Y i segmentów IBD) potwierdzają, że Lipkowie są bezpośrednią „odgałęzieniem” społeczności tatarskiej krymskiej.

Większość tatarskich rodów przeniosła się do Wielkiego Księstwa Litewskiego właśnie z Krymu i przyległych stepów nadczarnomorskich w XIV–XVI wieku (za czasów chanów Tokhtamysha i Edigeya). Tatarzy kazańscy ukształtowali się autonomicznie na bazie bulgarów wołżańskich i plemion ugrofińskich, co czyni ich genetycznie odmiennymi. Tatarzy kazańscy ukształtowali się autonomicznie na bazie bulgarów wołżańskich, kipczaków i domieszek plemion ugrofińskich, co czyni ich genetycznie odmiennymi. Chociaż polscy Tatarzy mają wysoki odsetek europejskiego DNA, ich „stepowy komponent” jest identyczny z krymskim.

R1a-Z93. Ta „azjatycka” gałąź występuje w obu grupach. U Tatarów kazańskich struktura R1a często ma inne podgrupy, bliższe ludom z regionu Wołgi.

J2 i E1b1b. Te markery, charakterystyczne dla regionu Morza Śródziemnego i Kaukazu, trafiły do polskich Tatarów właśnie poprzez krymskich przodków, którzy już wtedy zdążyli zasymilować część lokalnej ludności Krymu (Greków, Gotów).

Tatarzy to mniejszość etniczna, do której przynależność podczas przeprowadzonego w 2011 narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań zadeklarowało 1916 obywateli polskich (wg danych poprzedniego narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań z 2002 liczebność mniejszości tatarskiej wynosiła 447 osób), w tym: w województwie podlaskim – 539 osób (według narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań z 2002 – 319), mazowieckim – 332 (według narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań z 2002 – 22), pomorskim – 175 (według narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań z 2002 – 28)^[9].

Tatarzy zamieszkują rdzenne kolonie tatarskie na Białostocczyźnie (Bohoniki^[10] i Kruszyniany) oraz miasta: Białystok, Sokółkę, Dąbrowę Białostocką, Warszawę i Gdańsk^[9].

Tatarzy polscy prowadzą działalność społeczno-kulturalną w ramach powstałego w 1992 roku Związku Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej, który kontynuuje tradycję przedwojennego Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej^[11]

Tatarzy w Polsce zatracili znajomość swojego ojczystego języka, pozostali natomiast wierni religii muzułmańskiej^[9]. Istotne znaczenie w życiu mniejszości tatarskiej odgrywa działalność Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej^[9].

W 2020 nakładem wydawnictwa Czarne ukazał się zbiór reportaży Bartosza Panka poświęconych społeczności tatarskiej w Polsce pt. U nas każdy jest prorokiem. O Tatarach w Polsce^[12].

W 2023 r. ukazała się publikacja Stowarzyszenia Jedności Muzułmańskiej pt. Kęsim, kęsim czyli Urywki z najnowszej historii Tatarów i islamu w Polsce w listach Macieja Konopackiego do Mahmuda Tahy Żuka (1968-1977)^[13].

• Stanisław Kryczyński, Tatarzy litewscy: próba monografii historyczno-etnograficznej, 1938
• Antoni Muchliński, Zdanie sprawy o Tatarach litewskich przez jednego z tych Tatarów złożone sułtanowi Sulejmanowi w r. 1558, Sankt Petersburg 1857.
• JanJ. Tyszkiewicz JanJ., Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII–XVIII w., Warszawa: Państ. Wyd. Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08894-X, OCLC 834735378 .
• Tyszkiewicz Jan, Z dziejów Tatarów polskich: 1794–1944, Pułtusk 2002, ISBN 83-88067-81-8.
• Anna Parzymies (redakcja): Muzułmanie w Europie. Wydawnictwo Akademickie Dialog, lipiec 2005, s. 578. ISBN 83-89899-08-6.
• LeonardL. Drożdżewicz LeonardL., W Osowiczach o Tatarach, „Znad Wilii”, Wilno 2015, s. 26, ISSN 1392-9712 .

• Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej
• Tatarzy litewscy Historia osadnictwa, pochodzenie i losy.
• Słownik biograficzny Tatarów Polskich XX wieku, 2016.
• Dział Tatarski – Muzeum Ziemi Sokólskiej