Teofil Żebrawski

Teofil Żebrawski
ilustracja
Data i miejsce urodzenia

5 kwietnia 1800
Wojnicz

Data i miejsce śmierci

5 lutego 1887
Kraków

doktor
Alma Mater

Uniwersytet Jagielloński

Doktorat

1832 – filozofia i nauki wyzwolone
Uniwersytet Jagielloński

Uczelnia

Uniwersytet Jagielloński

Teofil Wincenty Żebrawski (ur. 5 kwietnia 1800 w Wojniczu[1], zm. 5 lutego 1887 w Krakowie[2]) – polski matematyk, kartograf, architekt, biolog, archeolog, konserwator zabytków, bibliograf; członek Akademii Umiejętności.

Życiorys

Edukacja

Teofil Żebrawski był synem Wojciecha Żebrackiego i Franciszki z Wrońskich. W 1818 ukończył liceum im. B. Nowodworskiego w Krakowie. Następnie wstąpił na Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiował filozofię, matematykę, zoologię, botanikę, astronomię i literaturę angielską. W latach 1821–1822 odbył studia górnicze, budowlane i topograficzne w Szkole Górniczej w Kielcach[3]. Po powrocie do Krakowa słuchał wykładów z astronomii, rachunku różniczkowego i całkowego. Studia ukończył w 1823[4].

Kariera wojskowa

Ekslibris Teofila Żebrawskiego, wykonany przez Kajetana Kielisińskiego

W tym samym roku wstąpił do armii Królestwa Polskiego. Pracował tam jako topograf, prowadząc triangulację okolic Warszawy, Dobrzynia nad Wisłą, Sandomierza, Gór Świętokrzyskich oraz guberni wileńskiej. Część tych triangulacji wykorzystano przy wykonaniu wydanej w roku 1839 mapy Królestwa Polskiego. W 1827 roku wykładał matematykę i topografię w Szkole Kawalerii. Za udział w Powstaniu Listopadowym otrzymał order Virtuti militari oraz stopień kapitana, jednak po zwycięstwie Rosjan i rozwiązaniu Wojska Polskiego Żebrawski musiał opuścić Królestwo i powrócić do Krakowa[4].

Kariera uniwersytecka

W 1832 roku Uniwersytet Jagielloński nadał mu stopień doktora na podstawie pracy poświęconej odwzorowaniom kartograficznym, zatytułowanej O sieciach do kart geograficznych, astronomicznych i morskich. Poziom rozprawy był tak wysoki, że kandydata zwolniono z publicznej obrony; musiał jedynie zdać egzaminy z botaniki, geometrii wykreślnej, trygonometrii sferycznej i geodezji[5]. Żebrawski rozpoczął nauczanie geodezji i topografii, ale jego zajęcia zostały zlikwidowane w ramach reformy programu studiów. Przeniósł się zatem na Katedrę Historii Naturalnej i Botaniki, gdzie wykładał historię naturalną dla studentów medycyny. Pod wpływem kierownika katedry Alojzego Estreichera zainteresował się również entomologią[6]. Jednak w 1833 roku opuścił uniwersytet, aby objąć stanowisko inspektora komunikacji lądowych Wolnego Miasta Krakowa[5].

Drogi i mosty

Plan miasta Krakowa w obrębie okopów (1836)
Tablica z podręcznika geometrii Żebrawskiego (1849)

Żebrawski opracował i opublikował dwie mapy: jedną przedstawiającą całe terytorium Wolnego Miasta[7], a drugą – sam Kraków[8]. Kierował budową drogi przebiegającej przez terytorium Wolnego Miasta, projektując w związku z tym dwa mosty, na Krzeszówce i na Dłubni. Po powstaniu krakowskim i wynikłym zeń włączeniu Wolnego Miasta do Austrii Żebrawski musiał opuścić Kraków; spędził rok w Liège, kierując fabryką maszyn parowych. Po powrocie do Krakowa w 1847 roku powrócił do swojej poprzedniej pracy, a w latach 1848–1849 ponownie wykładał na uniwersytecie[3]. Jego kandydatura na stanowisko docenta prywatnego, przesłana przez Uniwersytet, została odrzucona przez ministerstwo we Wiedniu[4]. W 1849 roku wydał podręcznik geometrii[9]. W 1850 roku opublikował analizę przyczyn wykolejeń pociągów, proponując rozwiązanie tego problemu poprzez dodanie dodatkowego cylindra do podwozia parowozów[10]. Jednak w 1853 roku został zmuszony do przejścia na emeryturę z powodów politycznych. Od tego czasu pracował jako architekt, co było możliwe dzięki uzyskaniu w 1849 roku uprawnień do wykonywania tego zawodu[3].

Architekt i konserwator zabytków

Pałac Stadnickich

W 1850 roku Kraków spustoszył pożar. Żebrawski kierował odbudową kościoła dominikanów, który zawdzięcza mu swój obecny wygląd, w szczególności sklepienia oparte na filarach i przyporach charakterystycznych dla krakowskiej architektury gotyckiej. Odbudował również częściowo zniszczony przez pożar Pałac Stadnickich, dodając neorokokową fasadę z attyką[4].

Kościół św. Jana Kantego w Ustrobnej (1877)

Mianowany architektem kapituły katedralnej w Krakowie, Teofil Żebrawski pracował również w katedrze na Wawelu, gdzie zaprojektował przebudowę kapitularza na kaplicę Czartoryskich. W latach 1872–1877 był członkiem zespołu architektów, który przebudował krypty królewskie, aby udostępnić je zwiedzającym[4]. Według jego projektu zrealizowano kompleks krypt pod klasztorem paulinów na Skałce[11].

Żebrawski uczestniczył w renowacji monumentalnego ołtarza autorstwa Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie[1][12], a także samego kościoła. Brał udział w odbudowie kościoła franciszkanów[4]. Kościoły w Ustrobnej i Jurkowie zostały zbudowane według jego projektów[1]. Samodzielnie lub we współpracy z innymi odbudował wiele domów w centrum Krakowa[4].

Zauważywszy brak odpowiedniego opracowania w języku polskim, opracował i opublikował słownik terminów z zakresu architektury i budownictwa[13][1]. Oprócz objaśnień terminologicznych słownik ten zawiera również opisy konstrukcji geometrycznych przydatnych w pracy architekta[14].

Inne

Archeolog, entomolog, historyk nauki, bibliograf, tłumacz

Idol ze Zbrucza (tzw. Światowid)

Żebrawski był jednym z redaktorów broszury wydanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie w 1850, która zawierała instrukcje dotyczące prowadzenia badań archeologicznych[15]. W 1851 roku to samo Towarzystwo – którego Żebrawski był członkiem od 1844 roku[16] – powierzyło mu zadanie zorganizowania transportu do Krakowa idola ze Zbrucza – posągu pogańskiego bóstwa, datowanego na IX lub XI wiek, który został był niedawno odkryty w korycie Zbrucza[17]. Zajmował się również sfragistyką[18] i numizmatyką[19].

Plansza z monografii lepidopterologicznej Żebrawskiego (1860) : Sesia apiformis (14), Adscita statices (15), Zygaena filipendulae (16), Syntomis phegea (17), Macroglossum stellatarum (18), Smerinthes populicola (19) i Hyles euphorbiae (20)

W 1860 roku opublikował opracowanie fauny motyli z okolic Krakowa, zawierające dane na temat rozmieszczenia geograficznego 600 gatunków[20]. Kontynuował te badania, wydając katalog faunistyczny[21] wraz z dwoma uzupełnieniami[22][23]. W 1861 roku znalazł się wśród członków-założycieli Komisji Fizjograficznej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego[24]. Był też członkiem Towarzystwa Entomologicznego w Szczecinie[1].

Opublikowane w 1862 roku opracowanie poświęcił Adamowi Kochańskiemu, siedemnastowiecznemu matematykowi polskiemu. Żebrawski przygotował krótką notkę biograficzną, sporządził bibliografię dzieł Kochańskiego oraz szczegółowo przeanalizował zaproponowaną przez niego konstrukcję geometryczną (rektyfikację okręgu)[3][25].

Strona tytułowa Bibliografii Żebrawskiego

Jednym z najważniejszych dzieł Żebrawskiego była bibliografia matematyki i fizyki w Polsce. Jest to obszerny tom, liczący ponad 600 stron i zawierający spis wszystkich prac napisanych od XIII wieku (okresu działalności Witelona) do roku 1830[3]. Bibliografia została opublikowana w 1873, w ramach obchodów czterechsetnej rocznicy urodzin Kopernika[26]. Reprint wydano w 1992 roku[27].

Żebrawski opracował indeksy nazwisk osób i nazw miejscowych występujących w dziełach piętnastowiecznego historyka Jana Długosza[28]. Praca ta, opublikowana już po śmierci autora, jest ceniona przez nowożytnych historyków ze względu na częste trudności w identyfikacji średniowiecznych form łacińskich ze współczesnymi nazwami polskich wsi. Żebrawski opracował również dwie mapy historyczne diecezji krakowskiej z XVII i XVIII wieku – mapę ogólną[29] oraz mapę klasztorów[30] – a także mapę uzdrowisk regionu[1].

Teofil Żebrawski przetłumaczył z łaciny dzieło Diversarum artium schedula, podręcznik techniczny z XII wieku autorstwa Teofila Prezbitera[31]. Opracował również polską wersję Pieśni Osjana, utworu poetyckiego w języku angielskim[32]. Wydał też gramatykę języka polskiego[33].

Bibliofil i kolekcjoner

Teofil Żebrawski był również bibliofilem. Zgromadził pokaźną bibliotekę, której dwa katalogi opublikował (katalog z 1868 roku zawiera wykaz 2039 pozycji). W 1869 roku sprzedał znaczną część swoich zbiorów, w tym publikacje i rękopisy z zakresu matematyki i fizyki z okresu od XVII do XIX wieku, Janowi Kantemu Działyńskiemu, właścicielowi Biblioteki Kórnickiej. Instytucja ta nabywała książki z jego kolekcji jeszcze kilka razy, aż do 1872 roku[3].

Teofil Żebrawski (data nieznana, zdjęcie opublikowane w 1899)

Żebrawski odziedziczył po profesorze Estreicherze kolekcje entomologiczne, które wzbogacił własnymi zbiorami[6][22]. Posiadał również zbiory sygillograficzne i numizmatyczne[3]. Przed śmiercią rozdał je osobom, które uznał za odpowiednie[1].

Wybrane publikacje

Strona ze Słownika Żebrawskiego (1883)

Prace oryginalne (mapy, książki, artykuły)

Przekłady

  • James Macpherson: Pieśni Ossyjana (1875)[32]
  • Teofila kapłana i zakonnika o sztukach rozmaitych ksiąg troje (1880)[31]

Cytaty

Grób Teofila Żebrawskiego i jego małżonki Apolonii z Pfannerów na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie (pas 25, zach.)

Teofil Żebrawski o sobie

  • „Gdy niedawno w pogadance na plantacyach zagadnęliśmy czcigodnego starca: azaliby nie przyjął publicznego hołdu, z tylu tytułów mu należnego – odrzekł bez goryczy i ze skromną prostotą: „muszę to zostawić młodszym, bo wszystkie rocznice pięćdziesięcioletnie dawno przeżyłem, a jubileusz w latach nieparzystych byłby niewłaściwy.”” ― [ Ludwik Dębicki, Teofil Żebrawski, szkic biograficzny, 1887, s. 3–4[1] ]

Inni o Teofilu Żebrawskim

  • „Żebrawski jako dawny wojskowy wzywany był do akcyi konspiracyjnej, którą potępiał, bo jej zgubne następstwa przewidywał. Odtąd zaczęła się jego niepopularność w tych kołach, gdzie odwaga cywilna i potępienie szalonych, zgubnych dla kraju poczytywanem bywa za zdradę.” ― [ Ludwik Dębicki, Teofil Żebrawski, szkic biograficzny, 1887, s. 5–6[1] ]
  • „Teofila Żebrawskiego nigdy nie widziano tam, gdzie walczono frazesami; zawsze tam był pierwszy, gdzie pracą trzeba było nadłożyć.” ― [ Józef Majer, prezes Akademii Umiejętności, mowa na pogrzebie Teofila Żebrawskiego, cytowana przez Dębickiego, op. cit., s. 9[1] ]

Upamiętnienie

Na jego cześć nazwano gatunek dewońskiego (żyweckiego) ramienionoga (z rzędu Rhynchonellida) Glosshypothyridina theophili[34]. Nazwa Penthina (Sericoris) zebrawskii[35] jest raczej uważana za synonim Phiaris metallicana (Hubner, 1799) (syn. Olethreutes metallicana; Lepidoptera, Tortricidae)[36]. W Wojniczu jedna z ulic nosi imię Teofila Żebrawskiego[37].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ludwik Dębicki, Teofil Żebrawski (szkic biograficzny), Kraków: W Drukarni "Czasu", 1887, s. 15.
  2. ↑ Biogram - Biblioteka Jagiellońska - Uniwersytet Jagielloński [online], bj.uj.edu.pl [dostęp 2026-07-28].
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Alicja Matczuk, Teofil Żebrawski (1800-1887) jako bibliograf, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki,”, 42 (3–4), 1997, s. 119–138.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Roman Marcinek, ŻEBRAWSKI Teofil Wincenty (1800–1887), [w:] Iwona Błaszczyk, Henryk Kondziela, Roman Marcinek, Polski słownik biograficzny konserwatorów zabytków. Zeszyt 6, Warszawa: Zarząd Główny Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków, 2022, s. 122–126, ISBN 978-83-67381-10-9.
  5. 1 2 Krzysztof Zioło, Autor Słownika Budowniczego - Teofil Żebrawski [online], Repozytorium Publikacji Naukowych Politechniki Śląskiej „RePolis”.
  6. 1 2 Gabriel Brzęk, Historia zoologii w Polsce do roku 1860, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności”, 3, 2001, s. 115–158.
  7. 1 2 Teofil Żebrawski, Karta Okręgu Wolnego Miasta Krakowa = Carte du territoire de la ville libre de Cracovie, 1833.
  8. 1 2 Teofil Żebrawski, Plan miasta Krakowa w obrębie okopów. Plan de la ville de Cracovie, Gestochen von Heinrich Kliewer in Berlin, 1836.
  9. ↑ Teofil Żebrawski, Początkowe wiadomości z geometryi dla praktycznego użytku. Cz. 1, Planimetryja, Kraków 1849.
  10. ↑ Teofil Żebrawski, O przyczynach wykolejania pociągów na drogach żelaznych i środkach zapobieżenia temu : rzecz czytana na posiedzeniu Tow. Nauk. Krak. d. 10. grudnia 1849 roku, Kraków: W drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1850.
  11. ↑ Andrzej Koch, Tomasz Wieja, Application of the skew surfaces in design of timber structures in the elaboration by Teofil Żebrawski „A few descriptive geometry problems as an Addition to the work of F. Sapalski with an example of application of skew surfaces to carpentry” (1847), („Kilka zadań z geometrii wykreślnej jako dodatku do dzieła F. Sapalskiego z przykładem zastosowania powierzchni wichrowatych w ciesiołce”) 1847r, „The Journal of Polish Society for Geometry and Engineering Graphics”, 24, 2013, s. 51-58, ISSN 1644-9363.
  12. ↑ Paweł Pencakowski, Dzieje konstrukcji i struktury architektonicznej Ołtarza Mariackiego Wita Stwosza oraz ich przekształceń od czasu powstania do końca wieku XX, „Ochrona Zabytków” (1), 2023, s. 93–129.
  13. ↑ Teofil Żebrawski, Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa, Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, 1883.
  14. ↑ Edwin Koźniewski, Wybrane konstrukcje geometryczne w "Słowniku wyrazów technicznych tyczących się budownictwa" Teofila Żebrawskiego, „The Journal of Polish Society of Geometry and Engineering Graphics”, 31, 2018, s. 79–96, ISSN 1644-9363.
  15. ↑ Odezwa Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z Uniwersytetem Jagiellońskim połączonego w celu archeologicznych poszukiwań wraz ze skazówką mogącą posłużyć za przewodnika w poszukiwaniach tego rodzaju, Kraków 1850.
  16. ↑ TNK - Towarzystwo Naukowe Krakowskie: Teofil Żebrawski [online], Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie [dostęp 2026-07-28] [zarchiwizowane z adresu 2026-07-22].
  17. ↑ J. Cieślik, Idol ze Zbrucza. Zabytek z XI wieku?, [w:] S. Rosik, S. Jędrzejewska, K. Kollinger (red.), Hierofanie, wierzenia, obrzędy... Kultura symboliczna w średniowieczu między pogaństwem a chrześcijaństwem, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2018, ISBN 978-83-7996-573-1.
  18. 1 2 Teofil Żebrawski, O pieczęciach dawnéj Polski i Litwy, Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1865.
  19. ↑ Teofil Żebrawski, Pieniądze stare znalezione w 1844 r. w Pełczyskach, Kraków: F. Lipnicki, 1850.
  20. ↑ Teofil Źebrawski, Owady łuskoskrzydłe czyli motylowate z okolic Krakowa, Kraków: W drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1860.
  21. ↑ Teofil Żebrawski, Spis owadów łuskoskrzydłych z okolic Krakowa i niektórych odleglejszych miejscowości, „Sprawozdanie Komisyi Fizyograficznej”, 1, 1867, s. 144–158.
  22. 1 2 Teofil Żebrawski, Dodatek do spisu owadów motylowatych, „Sprawozdanie Komisyi Fizyograficznej”, 2, 1868, s. 127–129.
  23. ↑ Teofil Żebrawski, Drugi dodatek do spisu owadów motylowatych z okolic Krakowa i niektórych odleglejszych, „Sprawozdanie Komisyi Fizyograficznej Akademii Umiejętności”, 12, 1878, s. 61–67.
  24. ↑ Zygmunt Fedorowicz, Zarys rozwoju fizjografii Polski ze szczególnym uwzględnieniem faunistyki (od czasów najdawniejszych do roku 1918), Memorabilia Zoologica, vol. 10, Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1963, s. 185.
  25. ↑ Teofil Żebrawski, Wiadomość o Adamie Kochańskim i pismach jego matematycznych, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”, 1862.
  26. 1 2 Teofil Żebrawski, Bibliografija piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki oraz ich zastosowań : na obchód czterechsetletniéj rocznicy urodzin Kopernika, Kraków: W drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1873.
  27. ↑ Teofil Żebrawski, Bibliografija piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki oraz ich zastósowań: na obchód czterechsetnej rocznicy urodzin Kopernika ; Dodatki do biblijografii piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki oraz ich zastósowań wydanej w r[oku] 1873 nakładem Biblijoteki Kórnickiej, t. 1, 2, Źródła do Dziejów Nauki i Techniki, Wydaw. IHNOiT PAN, 1992, ISBN 978-83-900891-1-9.
  28. 1 2 Theophilus Żebrawski, Index nominum, personarum, locorum etc., quae in quinque tomis Historiae Poloniae Joannis Dlugossi occurrunt, Joannis Dlugossi Senioris [...] Opera omnia cura Alexandri Przeździecki (vol. 15), Cracoviae: E typographia ephemeridum „Czas”, 1887.
  29. 1 2 Teofil Żebrawski, Mapa dawnej dyjecezyi krakowskiej według spisów synodalnych i wizyt biskupich z czasów między 1621, a 1750 r. ułożona w Krakowie w 1881 r., Kraków 1881.
  30. 1 2 Teofil Żebrawski, Mapa zgromadzeń zakonnych dawnej dyjecezyi krakowskiej według spisów z lat 1621-1750, 1881.
  31. 1 2 Teofila kapłana i zakonnika O sztukach rozmaitych ksiąg troje, Kraków 1880.
  32. 1 2 Pieśni Ossyjana / [online], Digital Platform of the Kórnik Library [dostęp 2026-07-28] (ang.).
  33. 1 2 Teofil Żebrawski, Gramatyka praktyczna języka polskiego, Kraków: Nakładem autora; w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1876.
  34. ↑ Adam Tadeusz Halamski, Andrzej Baliński, Grzegorz Racki, Late Givetian brachiopods from Górno (Holy Cross Mountains, Poland) and the continuous post-Taghanic recovery through the Middle–Upper Devonian boundary, „Journal of Paleontology”, 2026, s. 1–33, DOI: 10.1017/jpa.2026.10249, ISSN 0022-3360 [dostęp 2026-07-15] (ang.).
  35. ↑ Maximilianus Siła-Nowicki, Microlepidopterorum species novae, Cracoviae: Typis Universitatis Jagellonicae, 1864, s. 31.
  36. ↑ Tortricid.net - SPECIES [online], www.tortricidae.com [dostęp 2026-07-29].
  37. ↑ Ul. Teofila Żebrawskiego - Mapa Wojnicz, plan miasta, ulice w Wojniczu - E-turysta [online], web2-mapy.e-turysta.pl [dostęp 2026-07-29].

Bibliografia

  • Biogramy uczonych polskich, Część IV: Nauki techniczne (pod redakcją Andrzeja Śródki i Pawła Szczawińskiego), Ossolineum, Wrocław 1988.
  • Krogulski Mariusz Lesław, Rodowody mieszczan wojnickich, tom IV, Wojnicz 2011, s. 204-205.
  • Śródka Andrzej, Uczeni polscy XIX i XX stulecia, tom IV S-Ż, Wyd. Paries, Warszawa 1998.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.