Totenkopf
Totenkopf (pol. trupia głowa, głowa śmierci) – pochodzący z języka niemieckiego termin określający symbol czaszki ze skrzyżowanymi piszczelami w kontekście insygniów wojskowych. Używany przez wiele formacji militarnych na świecie, zarówno historycznie jak i współcześnie.
Totenkopfa nie należy mylić z podobnym symbolem ale używanym w innym kontekście przez piratów (zob. Jolly Roger).
Przykłady użycia
Niemcy
Prusy
Symbolu Totenkopf używała już kawaleria armii pruskiej za panowania Fryderyka Wielkiego.
Fryderyk Wielki powołał do życia regiment huzarów Husaren-Regiment Nr. 5 (von Ruesch), dowodzonego przez pułkownika von Ruescha. Jego członkowie nosili czarne mundury z symbolem Totenkopf na nakryciach głowy. Oddział ten walczył podczas bitew wojny o sukcesję austriacką i wojny siedmioletniej. W 1808, kiedy regiment przemianowano na Leib-Husaren Regiments Nr.1 i Nr.2, symbol Totenkopf był w nim nadal używany.[1]
Brunszwik
W czasie wojen napoleońskich, kiedy w bitwie zginął Fryderyk, książę brunszwicki, jego ludzie zmienili kolor mundurów na czarny, a na czako każdego z żołnierzy znalazł się Totenkopf. Miało to na celu ukazanie żałoby po śmierci władcy (inne źródła twierdzą, iż tzw. „Czarni Brunszwicy” zostali tak umundurowani przez samego księcia jeszcze za jego życia - ten oryginalny ubiór miał być symbolem zemsty na Francuzach [2]. „Trupia główka” była używana przez armie pruskie i brunszwickie do 1918 roku.
Republika Weimarska
Totenkopf stosowany był szeroko w okresie międzywojennym, zwłaszcza przez Freikorpsy. W 1933 roku był on symbolem pierwszego, piątego i jedenastego szwadronu Piątego Regimentu Kawalerii Reichswehry.
III Rzesza
Sam symbol kojarzony jest najczęściej z nazistowskimi Niemcami, zwłaszcza z SS i Waffen-SS. Miał kilka charakterystycznych cech.
- Czaszka zwrócona do oglądających lewym półprofilem, podobnie jak na zdjęciach do dowodu osobistego.
- Jest zgodna z ludzką anatomią.
- Piszczele skrzyżowane pod bardzo małym kątem. Odległość między nimi niemal niezauważalna.
- Wyraźne połączenia między poszczególnymi kośćmi mózgoczaszki. Warto podkreślić, że w naturze występują tylko u bardzo młodych ludzi.
- Bardzo wyraźne, zdrowe zęby. Większość innych przedstawień raczej tego nie podkreśla.
- Mózgoczaszka nie zasłania piszczeli.
- Zęby są zaciśnięte. W innych przypadkach są zazwyczaj otwarte.
We wczesnych latach NSDAP, Julius Schreck, przywódca Stabswache (osobistej gwardii Adolfa Hitlera), przyjął „trupią główkę” za symbol swego oddziału. W 1935 roku Stabswache zostało przemianowane na Schutzstaffel (SS), ale kontynuowało używanie oznaczenia Totenkopf. Podobnie jak było ze swastyką, naziści zaadaptowali szeroko wcześniej używany symbol, który uzyskał przez to bardzo negatywne i złowróżbne znaczenie.
Trupia czaszka była symbolem niemieckich czołgistów, ale także jednej z pierwszych formacji Waffen-SS 3 Dywizji Pancernej „Totenkopf”. Powodowało to, że często nie respektowano praw kombatanckich niemieckich pancerniaków, biorąc ich czarne mundury z trupią główką za uniformy SS.
Symbolu „trupiej główki” używało także 54. Skrzydło Bombowców Luftwaffe (Kampfgeschwader 54), nazywane często nawet w oficjalnych dokumentach Totenkopf.
Był on używany także przez członków specjalnych oddziałów SS (SS-Totenkopfverbände), którzy pełnili służbę wartowniczą w niemieckich obozach koncentracyjnych.
Współcześnie symbol Totenkopf wykorzystywany jest przez ruchy neonazistowskie i rasistowskie[3][4].
Polska
W okresie walk o niepodległość Polski symbol trupiej główki był odznaką Poznańskiego Ochotniczego Batalionu Śmierci z trzema kompaniami szturmowymi[5], dowódcą którego był Feliks Józefowicz, oraz pułków ułańskich[6] walczących na froncie wschodnim z armią bolszewicką. Symbol trupiej główki znajdował się na czapkach oddziałów szturmowych walczących podczas powstań śląskich o przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Totenkopf widnieje także na samochodzie pancernym Korfanty używanym podczas III powstania śląskiego.
W trakcie obrony Lwowa w 1918–1919 naszywki z czaszką oraz literami G i S na lewym ramieniu nosili ochotnicy z t.zw. oddziału Straceńców pod dowództwem porucznika Romana Abrahama[7]. Nazwa oddziału pochodzi od sektora obrony Góra Stracenia z którego jednostka rozpoczęła swój szlak bojowy.
Również polskie oddziały w okresie II wojny światowej przyjmowały symbole trupiej czaszki. Przykładem jest wspomniany Jolly Roger w polskiej wersji Fil-Fil; flaga wywieszana na okrętach podwodnych po powrocie ze zwycięskiego patrolu. Nosiły ją ORP Sokół i ORP Dzik, które zapisały się na kartach polskiej historii.
Żołnierze kilku formacji partyzanckich nosili także na mundurach naszywki z symbolem czaszki. Jedną z nich była kompania „Warszawianka” NSZ Okręgu Warszawskiego, która jako 1. kompania szturmowa walczyła w Powstaniu Warszawskim - żołnierze z 1. plutonu tej kompanii nosili na lewym rękawie naszywki z trupią główką. Innym oddziałem był pluton „Śmiertelni”, wchodzący w skład Oddziałów Leśnych Okręgu VII NSZ, walczący w rejonie Beskidu Śląskiego i Żywieckiego z władzą komunistyczną jeszcze po roku 1945. Żołnierze 3. Wileńskiej Brygady NZW (wcześniej 3 Wileńska Brygada AK), dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa ps. „Bury” nosili jako emblematy min. czaszkę z piszczelami i literami Ś.W.O. (Śmierć Wrogom Ojczyzny). Odznaka bojowa 3. Wileńskiej Brygady przedstawiała orła w locie, wspartego na trupiej główce. Symbole te wprowadzono 30 czerwca 1946 r. na wniosek szefa PAS, kpt. „Burego”.
Wielka Brytania
Czaszka ze skrzyżowanymi kośćmi jest także obecnie symbolem jednego z regimentów Armii Brytyjskiej, The Queen’s Royal Lancers. 17 Regiment Lekkich Dragonów został utworzony w 1789 roku, niedługo po śmierci w bitwie pod Quebec generała Wolfe’a. Czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami i motto „Or Glory” miało upamiętniać zmarłego wojskowego[8].
Wolne Miasto Gdańsk
Od 4 czerwca 1934 r. symbol Totenkopf używany był przez policję Wolnego Miasta Gdańska jako nawiązanie do tradycji stacjonujących w Gdańsku przed 1918 r. Leib-Husarów. Niewielkie, metalowe trupie główki umieszczono na czapkach i malowano na policyjnych hełmach. Wzór czaszki z policyjnej czapki nie różnił się od wzoru stosowanego przez gdańskich huzarów.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Adrian Ruda: Der Totenkopf als Motiv. Eine historisch-kulturanthropologische Analyse zwischen Militär und Moden. Böhlau, Köln 2023, ISBN 978-3-412-52890-4 (po niemiecku).
- ↑ https://web.archive.org/web/20070927003049/http://www.ospreypublishing.com/title_detail.php/title=Q1469~ser=MAA
- ↑ Totenkopf [online], Anti-Defamation League [dostęp 2019-02-23] (ang.).
- ↑ Przepraszam, gdzie tu faszyzm? [online], wyborcza.pl [dostęp 2019-02-23] (pol.).
- ↑ „oddział wyróżniała trupia główka na otoku rogatywki, pod orłem.” [w:] Grzegorz Łukomski, Bogusław Polak Powstanie Wielkopolskie: 1918 – 1919 : działania bojowe, aspekty polityczne, kalendarium. 1995. str. 123., niem. Zsfassung in dt. Sprache u.d.T.: Großpolnischer Aufstand 1918–1919
- ↑ „krzyż równoramienny, jednostronny, pokryty białą emalią; w środku krzyża wianek srebrny, w którego obwodzie, na czarnym tle umieszczona została trupia główka, a pod nią skrzyżowane ze sobą - miecz i pochodnia. Rewers krzyża gładki. Wymiaru krzyża 36x36. Odznaka zawieszona była na czarnej wstążce.” [w:] „Generał Stanisław Bułak-Bałachowicz”. Marek Cabanowski. ISBN 83-00-03223-1. str. 109
- ↑ https://kresy24.pl/wp-content/uploads/2013/09/Abraham_G%c3%b3ra_Stracenia_Ratusz_Obrona_Lwowa.jpg
- ↑ The 17th Lancers. [w:] The Queen’s Royal Lancers and Nottinghamshire Yeomanry Museum [on-line]. The Queen’s Royal Lancers and Nottinghamshire Yeomanry Museum, 2012. [dostęp 2015-02-01]. (ang.).
| Podstawy | |
|---|---|
| Władza | |
| Historia | |
| Partie polityczne | |
| Postacie | |
| Policja i wojsko | |
| Zrzeszenia społeczne | |
| Ideologia i rasizm |
|
| Powiązania |
|
