Lebensraum

Lebensraum (z niem. przestrzeń życiowa) – niemieckie określenie wyrażające przekonanie, że Niemcom brakuje niezbędnej do życia przestrzeni, co miało usprawiedliwiać ekspansję terytorialną^[1]. Pojęcie stało się jednym z głównych haseł narodowego socjalizmu i uzasadnieniem polityki podboju oraz polityki rasowej na wschodzie Europy^[2]. Twórcą pojęcia był geograf Friedrich Ratzel, a jego późniejsza nazistowska reinterpretacja opierała się głównie na ujęciu szwedzkiego politologa Rudolfa Kjelléna^[3].

Doktryna łączyła koncepcje rasistowskie^[4], nacjonalistyczne i szowinistyczne, a jej korzenie sięgają niemieckiej myśli geograficznej i imperialnej XIX wieku^[5].

Friedrich Ratzel (1844–1904) wprowadził termin do geografii politycznej w eseju Lebensraum z 1901 r., wskazywanym jako punkt wyjścia geopolityki^[3][6]. Pod wpływem darwinizmu traktował państwa jako organizmy walczące o zasoby, choć samego słowa używał już w latach 70. XIX w. etnograf Oscar Peschel, a na napięcie między liczbą ludności a przestrzenią wskazywali wcześniej Thomas Malthus i przyrodnik Moritz Wagner^[5][2]. Ratzel uważał, że nowe terytoria powinni zasiedlać osadnicy rolni, i nie postulował eksterminacji narodów, jednak jego organiczna teoria państwa dostarczyła ram pojęciowych później wykorzystanych przez geopolitykę i nazizm^[7][5].

Pojęcie włączył do organicznej teorii państwa Rudolf Kjellén, a znaczenie w geopolityce nadał mu Karl Haushofer^[2]. Rozgłos przyniosła mu po 1926 r. powieść Hansa Grimma Volk ohne Raum^[2]. Pierwsze programy osadnictwa Niemców na wschodzie kosztem rdzennej ludności pojawiły się już podczas I wojny światowej, czego wyrazem były koncepcje Mitteleuropa i polskiego pasa granicznego, a Traktat brzeski z 1918 r. usankcjonował przejściową okupację obszaru Ober-Ost^[8].

Po traktacie wersalskim umocniło się w Niemczech przekonanie, że ratunek leży na wschodzie^[8]. Nazistowskie plany opierały się na trzech przesłankach: micie „z natury” niemieckiego wschodu zajętego przez rasowo niższe ludy, interpretacji klęski z 1918 r. jako „ciosu w plecy” oraz micie „żydowskiego bolszewizmu”^[9]. Adolf Hitler wywiódł z idei Lebensraum cel zdobycia rozległych terenów wschodu i zawarł ją w Mein Kampf^[7]. Pożądał surowców Uralu i Syberii oraz rolniczych zasobów Ukrainy, ludność słowiańską i żydowską określał jako Untermenschen („podludzi”), a planowaną ekspansję porównywał do amerykańskiej idei Manifest Destiny^[7]. Z ideą tą splatała się doktryna „krwi i ziemi” (Blut und Boden), propagowana m.in. przez Heinricha Himmlera i Richarda Darrégo^[10].

Dążenie do przestrzeni życiowej legło u podstaw operacji Barbarossa, inwazji na Związek Radziecki z 1941 r.^[7] Przed atakiem opracowano plan głodowy ministra wyżywienia Herberta Backego, zakładający zagłodzenie około 30 mln mieszkańców wschodu i otwarcie żyznych ziem Ukrainy dla niemieckich osadników^[11]. Po podboju Polski Hitler mianował 7 października 1939 r. Himmlera komisarzem Rzeszy do spraw umacniania niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums), co dało SS kontrolę nad osadnictwem i przesiedleniami w okupowanej Polsce, a od 1941 r. także w okupowanym Związku Radzieckim. Organy Himmlera rozstrzygały, kto zostanie uznany za Niemca oraz które grupy ludności wysiedlić lub wymordować, by zrobić miejsce dla osadników, obejmując także germanizację „rasowo wartościowych” Polaków^[12].

Zamierzenia ujęto w Generalnym Planie Wschodnim (Generalplan Ost), opracowywanym pod kierunkiem Konrada Meyera, który przewidywał wysiedlenie i eksterminację większości Słowian, docelowo nawet 31 mln osób, oraz niemieckie osadnictwo zaprojektowane według teorii ośrodków centralnych Waltera Christallera^[10]. Plan pozostał głównie zamierzeniem na okres po spodziewanym zwycięstwie, choć podejmowano akcje wysiedleńcze, m.in. na Zamojszczyźnie^[10]. Polityka Lebensraum przyczyniła się do Zagłady oraz śmierci milionów ludzi wskutek głodu, chorób i bezpośrednich mordów^[8][9].

Relacja między geografią polityczną Ratzla a nazizmem oraz związek Lebensraumu z niemieckim kolonializmem pozostają przedmiotem debaty. Christian Abrahamsson zwraca uwagę, że narodowy socjalizm posługiwał się tym pojęciem niejednolicie, a po wojnie geografowie, tacy jak Carl Troll, oddzielali naukową geografię od „pseudonaukowej geografii III Rzeszy”^[5]. Sporne pozostają też waga geopolityki Karla Haushofera i rzeczywisty wpływ Ratzla na praktyczną politykę^[2].

W debacie o kolonialnych korzeniach nazizmu część badaczy, m.in. Jürgen Zimmerer, wskazuje na ciągłość między ludobójstwem w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej a polityką III Rzeszy, a Generalny Plan Wschodni bywa interpretowany jako forma kolonializmu osadniczego przeniesionego do Europy Wschodniej^[9]. Klaus Bachmann uznaje natomiast, że trafniej mówić o zerwaniu niż o ciągłości, ponieważ formalna wiedza o przemocy kolonialnej była nazistom mało dostępna, a głównym celem III Rzeszy w Afryce Południowej było wyciągnięcie Związku Południowej Afryki z brytyjskiego wysiłku wojennego, a nie odzyskanie kolonii^[13].

• heartland
• statyczna teoria zasobów